Narecznica


Rodzanice w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Narecznica) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Rodzanice, narecznice, sudiczki – w religii Słowian niewidzialne duchy lub bóstwa losu. W źródłach przytaczane najczęściej razem z Rodem. Na ogół wymieniane w liczbie trzech, czasami jednak wymieniane w liczbie czterech, pięciu, siedmiu lub nawet dziewięciu, z czego jedna była „królową”, lub w liczbie pojedynczej[1]. Związane z Dolą, lecz nie wiadomo na jakich zasadach. W polskim folklorze najczęściej występują jako zorze.

Spis treści

Imiona i znaczenia | edytuj kod

W różnych regionach słowiańszczyzny i językach nazywano je w różny sposób[1][2]:

  • Chorwacki: rodjenice, rojenice, roženice, sudice, sudjenice, sujenice
  • Słoweński: rodjenice, rojenice, sudice, sojenice, sujenice
  • Bułgarski: sudženici, narŭčnici, orisnici, urisnici, uresici
  • Czeski i słowacki: rodjenice, sudjenice, sudičky
  • Polski: rodzanice, narecznice, sudiczki
  • Serbski: suđaje, suđenice, rođenice, narečnici
  • Staroruski, rosyjski: rožanice, udĕlnicy

Określenie rodzanica, rodjenica czy rojenica pochodzi od rodzić i dosłownie oznacza „rodząca”[3].

Określenie sudiczka, sudica, czy sojenica pochodzi od sud (sąd) i dosłownie oznacza „sądząca”[3].

Określenie narecznica, nerechnitsa, narucnica oznacza „określająca”[3].

Określenie udelnica oznacza „udzielająca”[1].

Bułgarskie terminy orisnici, urisnici, uresici pochodzą od greckiego słowa όρίζοντες (orizontes) oznaczającego „ustalanie”[1].

U Słowian wschodnich znana była także personifikacja dobrego losu jako Dola, której imię oznacza „dział”, „udział”, i złego losu jako Niedola[1][4]. U Serbów i Chorwatów występuje natomiast Sreća – której imię oznacza „szczęście”[5][6].

W niektórych regionach Polski funkcje zórz i rodzanic pełniły inne postaci: boginki w Małopolsce czy kraśniki na Pomorzu.[7]. W Katalogu Magii Rudolfa, napisanym przez Edwarda Karwota, a który spisał informacje zebrane przez Brata Rudolfa o zwyczajach pogańskich Słowian zachodnich, czyta się, że Słowianie „składają ofiarę swym trzem siostrom, które poganie nazywają Kloto, Lachezis i Atropos, aby im użyczyły bogactwa”. Rudolf, prawdopodobnie nie znając języka Słowian, nadał rodzanicom imiona Mojr, które znał z mitologii greckiej, a które pełnią te same funkcje co rodzanice[8].

Rodzanice po chrystianizacji zostały zastąpione przez Matki Boże lub święte kobiety. W ruskich zaklinaniach nad dojrzewającym chłopcem wymieniane są: Paraskiewa, Anastazja i Barbara, a w bułgarskim folklorze Bogurodzica, Paraskiewa i Anastazja[3]. Funkcje rodzanic przejmowały też anioły lub nawet sam Chrystus[7].

Źródła | edytuj kod

Słowo św. Grzegorza Teologa o tym, jak poganie kłaniali się bożkom z XI wieku jako pierwsze wzmiankuje o rodzanicach[9]:

Także i do Słowian doszło to słowo, i ci zaczęli ofiary składać Rodu i rożanicom zanim Perunowi, ich bogowi.

Słowo niejakiego Chrystolubca opisuje modły poświęcone Rodowi i rodzanicom[10]:

... i mieszamy niektóre czyste modlitwy z przeklętym ofiarowaniem bałwanom, bo stawiają oprócz stołu z kutią i zgodnego z prawem obiadu także bezprawny stół, przeznaczony dla Roda i różanic wywołując gniew Boga

Kult rodzanic popularny był jeszcze w XVI-wiecznej Rusi, o czym świadczą pokuty nadawane przy spowiedzi przez prawosławnych popów opisane w penitencjałach św. Sawy Storożewskiego[11]:

Czy składałaś z babami ofiary Bogu obmierzłe, czy modliłaś się do wił, lub czyś na cześć Roda i rodzanic, i Peruna i Chorsa i Mokoszy piła i jadła: trzy lata postu z pokłonami

Także Izmaił Sriezniewski zebrał w swoich Materiałach dla słownika staroruskiego następujące źródła[5]:

Zastawiający rodzanicom ofiarę — napełniający demonowi kubek

zastawiając Bodowi (albo Rodowi i rodzanicom) ofiarę i przygotowując rodzanicom (biesom) zmieszany napój

z dzieci strzygą pierwsze włosy i baby warzą kaszę na zebranie rodzanicom

jeżeli rodzanicom krają chleb i ser, i miód zabraniał surowo w jednym miejscu, powiada (Izajasz): biada pijącym i jedzącym na cześć rodzanic

kto czciciel kołaczy, albo czciciel rodzanic

Narecznice często pojawiają się też często w różnych legendach i eposach południowosłowiańskich, jednym z nich jest epos o Królewiczu Marku[12]:

Pierwszym, który zanotował kult zórz był etnograf Zorian Dołęga Chodakowski. Napisał o tym w swojej rozprawie pt. O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem[13]:

Trzeba pójść i zniżyć się pod strzechę wieśniaka w różnych odległych stronach, trzeba śpieszyć na jego uczty, zabawy i różne przygody. Tam, w dymie wznoszącym się nad głowami, snują się jeszcze stare obrzędy, nucą się dawne śpiewy i wśród pląsów prostoty odzywają się imiona bogów zapomnianych. W tym gorzkim zmroku dostrzec można świecące im trzy księżyce, trzy zorze dziewicze, siedem gwiazd wozowych.

Historyk literatury polskiej Stefan Vrtel-Wierczyński w Średniowiecznej poezji polskiej świeckiej zapisał zaklęcie odkryte przez Brücknera[14]:

Max Toeppen w Wierzeniach mazurskich z dodatkiem zawierającym klechdy i baśnie Mazurów zanotował formułkę do zamawiania choroby[15]:

Zorze, zorzeczki, Chrystusa Pana służeczki, służycie wy Panu Chrystusowi we dnie i w nocy i temu chrzczonemu (tu nazwisko chorej osoby wymówić) coby też same posłużyły, ten kaz z jego oka, z jego białka i jego źreniczy odmówiły, przez Pana Boga moc, syna Bożego i Ducha świętego pomoc.

Stanisław Czernik w swojej książce Trzy zorze dziewicze: wśród zamawiań i zaklęć przytacza następujące zaklęcie[16]:

Miesięcznik geograficzno-etnograficzny Wisła podaje następujące zaklęcie nad płaczącym nocami dzieckiem, które odmawia się przez trzy dni w trakcie zachodu słońca[17], oraz modlitwę o dobrego męża[18]:

Wygląd | edytuj kod

W folklorze Słowian południowych rodzanice opisywane są jako piękne dziewczęta lub jako starsze, dobroduszne kobiety. Czasami przedstawiane także jako trzy kobiety w różnym wieku: dziewczynka, dorosła kobieta i starsza kobieta. Słowianie południowi opisywali je jako piękne postaci o białych, okrągłych policzkach. Ubrane miały być w biały strój, na głowie nosić biały czepiec oraz posiadać srebrną i złotą biżuterię. W ręku miały trzymać płonące świece, przez które ich sylwetki miały być łatwo widoczne w świetle księżyca[1].

Czesi opisywali je jako ubrane na biało dziewice lub stare kobiety, wysokie i przeźroczyste, o policzkach bladych, a oczach iskrzących i czarujących ludzi, z włosami zdobionymi kamieniami szlachetnymi. Podobnie jak u Słowian południowych miały nosić biały czepiec lub welon[1].

Funkcje i kult | edytuj kod

Prządka obraca nić życia przy kolebce Bogurodzicy. Fragment ikony „Narodzenia Bogurodzicy”, Ukraina, XVI wiek.

Miały opiekować się ciężarnymi kobietami[19], zaś po urodzeniu dziecka wyznaczały mu los na resztę życia[7]. Rodzanice pojawiały się o północy, trzy dni po narodzinach dziecka, przy jego kolebce, następnie miały przepowiadać dziecku dobry lub zły los na całe życie[3][20]. Po określeniu losu dziecka ten zostawał zapisywany jako niezmywalny znak na czole[3][20]. Zdania rodzanic o przyszłości dziecka często były sprzeczne, a ostateczną decyzję podejmowała ostatnia, najstarsza rodzanica. Pierwsza, najmłodsza rodzanica kręciła, druga mierzyła, a trzecia obcinała nić życia – im dłuższa nić, tym dłuższe będzie życie[1]. U Słowian południowych niekiedy rozróżniano rodzanice od sudiczek, które miały pojawiać się przed śmiercią i podczas ważnych momentów życiowych[3]. Czasami wzywano rodzanice, by te ochroniły rodzinę przed chorobami[21].

Trzeba jednak zaznaczyć, że według Prokopiusza Słowianie nie wierzyli w przeznaczenie[22]:

Uważają oni, że jeden tylko bóg, twórca błyskawicy, jest panem całego świata, i składają mu w ofierze woły i wszystkie inne zwierzęta ofiarne. O przeznaczeniu nic nie wiedzą ani nie przyznają mu żadnej roli w życiu ludzkim, lecz kiedy śmierć zajrzy im w oczy, czy to w chorobie czy na wojnie, ślubują wówczas, że jeśli jej unikną, złożą bogu natychmiast ofiarę w zamian za ocalone życie, a uniknąwszy składają ją, jak przyobiecali, i są przekonani, że kupili sobie ocalenie za tę właśnie ofiarę.

Wedle źródeł na cześć rodzanic przygotowywano stół z chlebem, miodem, serem i kaszą (kutią)[23][20], czasami posiłek zostawiano w kapliczkach[21]. Rodzanicom poświęcone były również postrzyżyny – ścięte włosy należało ofiarować rodzanicom[3][20]. Słoweńcy i Chorwaci mieli w zwyczaju stawianie świeczki, wina, chleba i soli w pokoju kobiety leżącej dzień po porodzie. Niewypełnienie tego zwyczaju groziło tym, że rodzanice wyznaczą zły los dziecku. Słoweńcy mieszkający na Istrii kładli chleb pod głazami obok jaskiń, w których miały żyć rodzanice, a w Bułgarii przygotowywano uriśnicom kolację. W Czechach przygotowywano stół, na którym czekało na rodzanice biało ubranie, oraz krzesła, na których kładziono chleb, sól i masło, czasami ser i piwo[1]. Jednym ze świąt Roda i rodzanic miał być 26 grudnia, który po chrystianizacji został zastąpiony przez Cerkiew prawosławną świętem Bogurodzicy[24].

Rodzanice mieszkać miały na końcu świata w pałacu Słońca, co mogłoby wiązać je z bóstwem słonecznym[3].

W wielu europejskich religiach występują trzy kobiece postaci przepowiadające dziecku przyszłość co wskazuje na indoeuropejskie pochodzenie rodzanic:

Bogini Rodzanica | edytuj kod

Staroruskie źródła wymieniają też rodzanicę w jednej osobie, na ogół w parze Roda i Rodzanicy[20]. Przykładem takiego źródła jest XIII-wieczny ruski przekład XII-wiecznej kroniki Gesta regum Anglorum, która opisuje kult Świętowita u Słowian połabskich przyrównując go do rzymskiej Fortuny i greckiej Týchē – autor tego przekładu przetłumaczył Fortunę jako Rożdanicę (Рожданица)[25][26]. Innym przykładem może być Słowo, jak poganie kłaniali się bałwanom: „Artemida i Artemidy nazywanych Rodem i Rożanicą"[27]. W takiej sytuacji Rodzanica mogłaby być Boginią Matką – boginią płodności i macierzyństwa[28][29]. Według mitoznawców potrójne bóstwa losu są hipostazą prastarej bogini losu. Takimi boginiami miały być pragermańska Urðr i wczesnogrecka Kloto. Analogiczny proces prawdopodobnie zaszedł u Słowian i pierwotną boginią losu mogła być Dola[30].

Boris Rybakow wiązał rodzanice z Ładą twierdząc, że Łada była partnerką Roda i zarazem pierwszą rodzanicą[31].

Rodzanice w kulturze | edytuj kod

Muzyka:

Literatura:

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i The Mythology of All Races(ang.) (1918), Vol. III, Section "Slavic", Part I: The Genii, Chapter IV: Genii of Fate, pp. 249-252
  2. Szyjewski 2003 ↓, s. 164.
  3. a b c d e f g h i Szyjewski 2003 ↓, s. 193.
  4. Szyjewski 2003 ↓, s. 194-195.
  5. a b Brückner 1985 ↓, s. 171.
  6. Gieysztor 2006 ↓, s. 207.
  7. a b c Strzelczyk 1998 ↓, s. 174.
  8. a b c Szyjewski 2003 ↓, s. 193-194.
  9. Szyjewski 2003 ↓, s. 170.
  10. Brückner 1985 ↓, s. 170.
  11. Brückner 1985 ↓, s. 174.
  12. MarkoM. Cepenkow MarkoM., Сборник за народни умотворения и народопис, t. XVI-XVII, Sofia: Ministerstwo Edukacji Narodowej, 1990, s. 177-179 .
  13. Dołęga Chodakowski 1967 ↓, s. 24-25.
  14. Vrtel-Wierczyński 1923 ↓, s. 130.
  15. Max (1822-1893)M.(1. 1. ) Töppen Max (1822-1893)M.(1. 1. ), Wierzenia mazurskie z dodatkiem, zawierającym klechdy i baśnie Mazurów, 1894 [dostęp 2020-11-04]  (pol.).
  16. Czernik 1985 ↓, s. 60.
  17. IgnacjaI. Piątkowska IgnacjaI., Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny. 1889 T.3 z.3 - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, t. 3, z. 3, www.wbc.poznan.pl, s. 511 [dostęp 2019-12-25] .
  18. Wisła. Miesięcznik Geograficzno-Etnograficzny. 1903 T.17 z.3 - Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, t. 17, z. 3, www.wbc.poznan.pl, s. 391 [dostęp 2019-12-25] .
  19. Podgórscy 2005 ↓, s. 384-385.
  20. a b c d e Gieysztor 2006 ↓, s. 206.
  21. a b FiodorF. Kapica FiodorF., Славянские традиционные праздники и ритуалы: справочник, 2008 [dostęp 2019-07-19]  (ros.).
  22. Szyjewski 2003 ↓, s. 43-44.
  23. Szyjewski 2003 ↓, s. 191-192.
  24. Profantowa 2004 ↓, s. 192.
  25. LeszekL. Moszyński LeszekL., Dlaczego naukowe opisy prasłowiańskich wierzeń są tak róznorodne, 1998, s. 40 .
  26. Szyjewski 144 ↓, s. 2003.
  27. Gieysztor 2006 ↓, s. 285.
  28. Figes 2018 ↓.
  29. Goscilo 1996 ↓, s. 155.
  30. Szyjewski 2003 ↓, s. 194.
  31. Mačuda 2012 ↓, s. 67-68.
  32. Percival Schuttenbach - Rodzanice. [dostęp 2019-10-16].
  33. JAR "NIESIEM PLON" Wirtualne Gęśle za rok 2010, www.gesle.folk.pl [dostęp 2019-10-16] .
  34. SAGA o LIPOWIE, Katarzyna Puzyńska [dostęp 2019-10-16] .

Bibliografia | edytuj kod

Religia Słowian

  1. a b c d e f g h i j k l historyczność bóstwa kontrowersyjna.
Na podstawie artykułu: "Narecznica" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy