Nowa Ruda


Na mapach: 50°34′45,17″N 16°30′05,25″E/50,579214 16,501458

Nowa Ruda w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Nowa Ruda (niem. Neurode, w dialekcie kłodzkim Noiroode, cz. Nová Ruda) – miasto w województwie dolnośląskim, nad Włodzicą, w powiecie kłodzkim. Wchodzi w skład aglomeracji wałbrzyskiej.

Nowa Ruda uzyskała lokację miejską przed 1360 rokiem[2]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecnie Nowa Ruda pełni funkcję ponadgminnego ośrodka administracyjno-edukacyjnego dla mikroregionu noworudzko-radkowskiego.

Nową Rudę zamieszkuje niemal 22 tys. mieszkańców[1], co czyni ją drugim po Kłodzku miastem pod względem liczby ludności w powiecie, oraz piętnastym w województwie dolnośląskim. Nowa Ruda jest ważnym węzłem komunikacyjnym, krzyżują się tutaj trasy wojewódzkie. W mieście znajduje się stacja kolejowa i dworzec autobusowy, dzięki czemu można do Nowej Rudy dotrzeć koleją lub autobusami PKS-u.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

 Osobne artykuły: Obniżenie NoworudzkieGóry Sowie.

Nowa Ruda położona jest w Sudetach Środkowych, nad rzeką Włodzicą i jej dopływami. Miasto położone jest pomiędzy Górami Sowimi, Górami Bardzkimi, Górami Suchymi i Górami Stołowymi, w dolinach i obniżeniach pomiędzy wzniesieniami Wzgórz Włodzickich.

Pod względem historycznym Nowa Ruda leży w ziemi kłodzkiej.

Miasto podzielone jest na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec.

Historia | edytuj kod

Zamek Stillfriedów z XIV w.[3] Galeria: Dwory, pałac Dwór Górny Dwór Stillfriedów w Drogosławiu Pałac, ul. Piłsudskiego

Nowa Ruda, miasto położone w dolinie rzeki Włodzicy, swą historią sięga XIII wieku. Miasto założone zostało za czasów kolonizacji niemieckiej pod rządami króla czeskiego Przemysława Otokara II, który panował w latach 1253–1278. Pierwsza pisana wzmianka o Nowej Rudzie datowana jest na rok 1337[4]. Od 1352 dobra noworudzkie były własnością rodu Donynów. W latach 1350–1470 w mieście znacząco rozwinęło się rzemiosło takie jak tkactwo, szewstwo, oraz sukiennictwo[4], od 1368 było siedzibą okręgu sądowego, którym zarządzał wójt. Poskutkowało to nadaniem cechu szewcom noworudzkim w 1404 oraz miejskim sukiennikom w 1416. Podczas wojen husyckich miasto było parokrotnie najeżdżane w latach 1427–1429 i doszczętnie zniszczone. Po śmierci księcia Jana, ostatniego Piasta z linii ziębickiej, w 1428 miasto przeszło w ręce czeskie. Odbudowywało się ono długo i powoli na podstawie nowo nadanych praw poprzez rodzinę Donynów, którzy prawa te nadali w 1434 Rok ten to także rok, w którym po raz pierwszy wzmiankowana była kopalnia węgla kamiennego w mieście. W 1457 miasto uzyskało przywilej eksportu płótna, sukna i wyborów z nich przygotowanych. Nowa Ruda w 1472 przeszła pod władanie Jerzego Stillfrieda, jednego z rycerzy króla Czech, Jerzego z Podiebradów[4]. Jerzy Stillfried zaślubił także Annę von Donyn[4]. Wiek XVII zapisał się w historii miasta najazdem hrabiego Bernarda Thurna w 1622. Z racji tego, iż Bernard I Stillfried i jego syn Henryk byli orędownikami wyznania protestanckiego miasto zostało zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648)[4]. Uwięzieni Stillfriedowie nawrócili się jednak na katolicyzm, w efekcie czego odzyskali wolność i prawo do dóbr noworudzkich. Miasto od 1742 zostało włączone do Prus na skutek zakupienia ziemi kłodzkiej przez króla Prus Fryderyka II[4]. Stillfriedowie w ciągu następnych lat stali się właścicielami 1/3 obszaru ziemi kłodzkiej[4]. Jednakże w 1810 Nowa Ruda wraz z przyległościami przeszła na własność rodziny Magnisów[4]. Pozostali oni właścicielami miasta aż do 1945.

Wcześniej, bo już w 1855 Nowa Ruda stała się siedzibą powiatu, który obejmował dwa miasta – Nową Rudę i Radków, oraz 37 osad wiejskich[4]. Miasto rozwijało się gospodarczo. Powstawały nowe zakłady włókiennicze, lecz przede wszystkim rozwijało się intensywnie górnictwo. Powstało wiele kopalni na terenie miasta m.in. kopalnia „Ruben” w Nowej Rudzie, „Johann Baptysta” w Słupcu, „Rudolph” w Przygórzu, oraz „Wenceslaus” w Ludwikowicach Kłodzkich[4]. Od r. 1871 miasto należało do II Rzeszy Niemieckiej, od 1873 rozpoczęto wydobywanie łupków ogniotrwałych oraz kontynuowano eksploatację złoża czerwonych piaskowców. W 1879 doprowadzono do miasta kolej z Kłodzka, a w r. 1880 na stację w Nowej Rudzie wjechał pociąg z Wałbrzycha. Korzystny rozwój gospodarczy przerwał najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta, który miał miejsce 23 maja 1884 r. Spłonęła wówczas spora część śródmieścia, m.in. rynek i kościół parafialny[4]. Działania wojenne podczas I wojny światowej ominęły miasto, jednak nastąpiła stagnacja gospodarcza, która doprowadziła do odebrania statusu miasta powiatowego Nowej Rudzie w r. 1932. W 1937 r. obchodzono uroczyście 600-lecie miasta, a słynny mieszkaniec miasta – prof. Joseph Wittig wydał obszerną kronikę Nowej Rudy[4]. Okres ten to czas największej katastrofy górniczej w historii noworudzkiego górnictwa. W kopalni „Ruben” na skutek zawału w 1941 zginęło 187 górników[4].

II wojna światowa ominęła miasto nie niszcząc jego zabudowy. Niemcy obsadzili miasto 17 Armią „Mitte”, ale rejon ten został okrążony przez 21 i 59 armię 1 Frontu Ukraińskiego, ostatecznie Armia Czerwona zajęła miasto bez walki dopiero po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945[5]. W czerwcu tegoż roku przybyli pierwsi Polacy[4]. Początkowo prowadzone były spory z Czechami o to, do kogo ma należeć ziemia kłodzka. Nowa Ruda znalazła się ostatecznie w granicach Polski i przyjęła obecną nazwę[4]. Wybrano pierwszego polskiego burmistrza, którym został Edward Miernik. Administracja polska dokonała wysiedlenia dotychczasowej ludności miasta do Niemiec; w jej miejsce napływali Polacy z centralnej części kraju oraz przesiedleńcy z Kresów. Pojawili się też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów[4]. Spowodowało to trudności integracyjne społeczeństwa Nowej Rudy. Obecną nazwę zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946[6].

Miasto po wojnie znacznie się rozbudowało. Powstało wiele zakładów przemysłowych dających pracę mieszkańcom, głównie w przemyśle wydobywczym i włókienniczym. Powstawały kopalnie (Kopalnia Węgla Kamiennego „Piast”, dawny „Ruben”, oraz Kopalnia Węgla Kamiennego „Słupiec”, dawniej „Johann Baptysta”). Wybudowano Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar” oraz oddział Dzierżoniowskich Zakładów Radiowych „Diora”. W 1954 Nowa Ruda po raz drugi w swej historii została stolicą powiatu[4]. Do 1975, w którym ten status utraciła, była stolicą najmniejszego powiatu w ówczesnym województwie wrocławskim. W 1970 noworudzianie otrzymali nowy budynek Miejskiego Ośrodka Kultury, w 1972 zorganizowano w mieście Festiwal Studentów Szkół Artystycznych, a w 1973 Nową Rudę połączono administracyjnie w jeden organizm miejski z sąsiednim miastem Słupiec (który niespełna kilka lat wcześniej uzyskał prawa miejskie)[4]. II połowa lat 70. XX w. to okres kolejnych tragicznych wypadków górniczych. W 1976 w KWK „Nowa Ruda” zginęło 17 górników, a w 1979 zginęło kolejnych 7 górników[4]. W okresie stanu wojennego w kopalni miał miejsce strajk, który zakończył się aresztowaniami i procesami. Okres transformacji gospodarki nie ominął miasta. Mieszkańcy aktywnie włączyli się w przemiany zachodzące w ich mieście. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali w czasie pierwszych wolnych wyborów samorządowych wszystkie 28 mandatów w Radzie Miejskiej Nowej Rudy. W 1990 ukazał się pierwszy numer „Gazety Noworudzkiej” oraz podpisano umowę o współpracy partnerskiej z niemieckim miastem Castrop-Rauxel[4]. Rok później z czeskim miastem Broumov i francuskim Wallers-Arenberg podpisano podobne umowy[4]. Transformacja niestety odbiła się głębokim echem na mieście. Skutkiem tego była likwidacja wszystkich większych zakładów w mieście. W 1992 w stan likwidacji postawiona została KWK „Nowa Ruda”, w 1994 zamknięto także pole „Piast”[4]. Pole „Słupiec” działało do 2000, kiedy także uległo likwidacji. Los taki spotkał także pozostałe zakłady przemysłowe miasta. W 2001 upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar”, a nieco wcześniej filia dzierżoniowskiej „Diory”[4]. Przez wiele następnych lat bezrobocie było głównym problemem miasta. W latach 1945–1975 Nowa Ruda należała do województwa wrocławskiego, lata 1975–1998 to okres przynależności do województwa wałbrzyskiego, a od 1999 Nowa Ruda należy do powiatu kłodzkiego, województwa dolnośląskiego.

 Osobny artykuł: Żydzi w Nowej Rudzie.

Właściciele Nowej Rudy | edytuj kod

Galeria: Herby Stillfriedów Herb baronów Stillfried Rattonitz Herb hrabiów Stillfried Rattonitz
  • 1472–1482 – Georg (Jerzy) I von Stillfried und Rattonitz (1420-1482)[7]
  • 1482–1483 – Paweł von Stillfried und Ratienitz[7]
  • 1482–1492 – Georg (Jerzy) II von Stillfried und Ratienitz (1459–1492)[7]
  • 1492–1518 – Georg (Jerzy) III von Stillfried (zm. 1518)
  • 1518–1524 Jakob von Stillfried und Rattonitz (1483–1524/9)[7]
  • 1524–1554 – Georg (Jerzy) IV von Stillfried (1506-1554)[8]
  • 1554-1566 - Róża Schaffgotsch, żona Jerzego IV
  • 1566–1572 Georg (Jerzy) V von Stillfried (1548-1586)[8], wł. Jugowa, Zacisza, Drogosławia od 1572
  • 1572-1580 Henryk von Stillfried (zm. 1580), wł. Nowej Rudy
  • 1586 – Georg (Jerzy) VI von Stillfried
  • 1586–1615 – Henryk von Stillfried – Starszy (1519–1615)[9]
  • Jan (Hans) von Stillfried Rattonitz (1549–1609)[10], wł. Drogosławia, Jugowa od 1600
  • 1615–1637 – Bernhard I von Stillfried (1567-1537)
  • 1637-1669 – Bernhard II von Stillfried (1611-1669)[9]
  • 1669–1702 – Bernhard III von Stillfried und Rattonitz (1641–1702)[11]
  • 1702–1720 – Raymund Erdmann Anton baron Stillfried von Rattonitz (1672–1720)
  • 1720–1739 – Johann Joseph I baron Stillfried von Rattonitz (1695–1739)
  • 1739–1761 – Anna von Stillfried hrabina von Salburg (1703–1761)[12], żona Johanna Josepha I
  • 1761–1767 – Michael Raymund baron Stillfried und Rattonitz (1730–1796)
  • 1767-1773 - Augustyn von Stillfried
  • 1773-1796 - Michał Rajmund von Stillfried
  • 1796–1805 – Johann Joseph (Jan Józef) II, hrabia Stillfried und Rattonitz (1762–1805)[13]
  • 1805-1810 Fryderyk August von Stillfried[12]

Zabytki | edytuj kod

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa, nr rej.: A/934/499 z 24.08.1959 na listę zabytków wpisane są obiekty[14]:

Wybrane obiekty zabytkowe w Nowej Rudzieklatka schodowa domu przy ul. Kościelna 12ul. Nadrzeczna – domy tkaczyklatka schodowa domu przy ul. Nadrzecznejul. Podjazdowanieistniejące piece szybowe z l. 1898-99

Inne obiekty | edytuj kod

Fontanna – posąg Jezusa i Jana Chrzciciela Pomnik – samolot MiG-21M w Nowej Rudzie Panorama miasta
Inne ciekawe miejsca
  • Samolot MiG-21 z licytacji WOŚP (ustawiony obok stacji paliw Orlenu, pomiędzy dzielnicami Centrum i Słupiec),
  • Kompleks Sportowy-Rekreacyjny CTS w dzielnicy Słupiec (hala widowiskowo-sportowa, boiska, korty tenisowe, Aqua Centrum – basen z szeregiem atrakcji).
Okolice do zwiedzania latem
Zimowe ośrodki narciarskie

Kultura | edytuj kod

Nowa Ruda, 1910[16]

Nowa Ruda jest centrum kulturalnym dla okolicznych miejscowości i gmin. W mieście działa Miejski Ośrodek Kultury, kino, Miejska Biblioteka Publiczna, działają dwa muzea: Górnictwa i Josepha Wittiga. Organizowane są imprezy zarówno plenerowe, jak i salowe z zakresu teatru, muzyki, czy tańca.

W 2016 Agnieszka Holland realizowała w mieście zdjęcia plenerowe i wnętrz do swojego filmu Pokot.

Miejski Ośrodek Kultury

W Nowej Rudzie życie kulturalne toczy się głównie wokół Miejskiego Ośrodka Kultury, którego początki sięgają 1971 MOK organizuje wiele imprez kulturalno-rozrywkowych, festynów, prowadzi zajęcia z dziedziny plastyki, muzyki, czy teatru. Ośrodek dysponuje dwiema salami. Jedną większą na 360 miejsc, która jest jednocześnie salą kinową. Prowadzone tutaj Kino MOK wyświetla seanse filmowe dla mieszkańców miasta i nie tylko. Druga sala, mniejsza, może pomieścić około 200 widzów. Używana jest podczas imprez estradowych, teatralnych i muzycznych licznie organizowanych w Nowej Rudzie. Spośród najważniejszych imprez organizowanych w mieście wyróżniają się:

  • Międzynarodowe Noworudzkie Spotkania z Folklorem
  • Dni Nowej Rudy
  • Turniej Tańca Towarzyskiego
  • Noworudzki Filmowy Zawrót Głowy
  • Dni Japonii
  • Bieguny Kultury
  • Smaki Pogranicza (zabawy kawą)
  • Maraton Zumby
  • Festiwal Góry Literatury
Miejska Biblioteka Publiczna

Historia MBP w Nowej Rudzie sięga 1949. Biblioteka dysponuje dużym księgozbiorem, w którym znajduje się ponad 130 tysięcy woluminów; prenumeruje około 10 tytułów czasopism i gazet. Uzupełnieniem tychże zasobów są zbiory audiowizualne, w którym znajduje się ponad 2,5 tysiąca pozycji. Biblioteka jest współorganizatorem kilku imprez, a mianowicie:

Przy Miejskiej Bibliotece Publicznej w Nowej Rudzie działa Noworudzki Klub Literacki Ogma, który patronuje i zrzesza lokalnych poetów i twórców. Wydawane są tomiki poezji oraz antologia poetycka.

Muzea
Muzeum Josepha Wittiga

Szkolnictwo | edytuj kod

W Nowej Rudzie znajdują się następujące placówki edukacyjne:

  • Przedszkole Miejskie Nr 1
  • Przedszkole Miejskie Nr 2
  • Szkoła Podstawowa Nr 2
  • Szkoła Podstawowa Nr 6
  • Szkoła Podstawowa Nr 7[17]
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Henryka Sienkiewicza w Nowej Rudzie
  • Noworudzka Szkoła Techniczna im. Stanisława Staszica
  • Centrum Szkoleniowo-Usługowe KaeRtur – niepubliczna placówka kształcenia ustawicznego i doskonalenia nauczycieli
  • Powiatowe Centrum Doradztwa i Poradnictwa Psychologiczno-Pedagogicznego w Kłodzku – Biblioteka Pedagogiczna w Nowej Rudzie
  • Centrum Kształcenia „Profesja” – szkoła niepubliczna zaoczna

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Neogotycki kościół parafialny pw. św. Mikołaja Kościół pw. Wniebowzięcia NMP, XVI w. Kościół św. Katarzyny w Nowej Rudzie Wnętrze kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (XVIII w.)

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

Opieka zdrowotna | edytuj kod

Ludzi
  • W Nowej Rudzie istnieje Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej (organem założycielskim zakładu jest Starostwo Powiatowe w Kłodzku) Zakład posiada 2 przychodnie rejonowe na terenie miasta (dzielnica Centrum i Drogosław), Ośrodek Zdrowia w Jugowie, Ośrodek Zdrowia w Bożkowie, oraz Szpital Rejonowy, w skład którego wchodzą działy Wewnętrzny „A”, Wewnętrzny „B”, Pediatryczny, Zakład Opiekuńczo Leczniczy w Nowej Rudzie, Centralne Laboratorium Analityczne.
  • W Nowej Rudzie znajdują się również przychodnie niepubliczne: Lekarska Spółdzielnia Specjalistyczna „Evita” (3 przychodnie w dzielnicach: Centrum, Słupiec, Drogosław), Centrum Medyczne Euromed NZOZ, NZOZ „Zdrowie”, Przychodnia specjalistyczna „Optomed”.
  • W dzielnicy Centrum przy ul. Krańcowej zlokalizowana jest Podstacja Pogotowia Ratunkowego. Podstacja swoim zasięgiem obejmuje gminy: Nowa Ruda (Miasto), Nowa Ruda, Radków.
Zwierząt
  • W Nowej Rudzie znajduje się jedyny na Dolnym Śląsku punkt usług inseminacyjnych zwierząt hodowlanych[19]

Sport i rekreacja | edytuj kod

  • Klub Sportowy Piast, ul. Sportowa 1[20]
  • Centrum Turystyczno-Sportowe Spółka z o.o., ul. Kłodzka 16
  • Hala Widowiskowo-Sportowa, ul. Kłodzka 16
  • „Aqua Centrum”, ul. Kłodzka 16
  • Górska Turystyka Konna Overo Stefan Kobak, ul. Nowa Osada 5
  • Stajnia Pod Lasem Janusz Cembryło, ul. Ugory 11
  • Korty tenisowe, ul. Kłodzka (przy Hali Sportowej) oraz ul. Łużycka
  • Wieża wspinaczkowa (dawny szyb Kopalni KWK Nowa Ruda), ul. Kłodzka - najwyższa ścianka wspinaczkowa w Polsce (58,8m)

Gospodarka | edytuj kod

W Nowej Rudzie przez kilkaset lat wydobywany był węgiel kamienny. Kopalnia Węgla Kamiennego Nowa Ruda została zamknięta w ramach restrukturyzacji górnictwa. W Słupcu pracuje odkrywkowa kopalnia gabrakamieniołom. Obecnie w Nowej Rudzie funkcjonuje część Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. W mieście działają następujące zakłady: ZPAS S.A., ZPAS-NET, Ostheimer-Akok, Matplast, Faned, Orion, ITR Poland, Plastitec Kopalnia Czerwonego Piaskowca, CTS. W 2015 nastąpiło uruchomienie Umicore Autocat Poland. Przygotowywane jest ponowne otwarcie kopalni węgla koksującego przez australijską firmę Balamara Ltd. Ponadto w mieście funkcjonuje Noworudzki Park Przemysłowy oraz Technoinkubator Nowa Ruda[21]. W lipcu 2015 zakład w Nowej Rudzie otworzyła niemiecka firma Framo Morat.

Zanieczyszczenie powietrza | edytuj kod

Położenie geograficzne utrudnia wentylację miasta, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 Nowa Ruda została sklasyfikowana jako dwudzieste pierwsze najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[22][23].

Sąsiednie gminy | edytuj kod

Nowa Ruda (gmina wiejska), Radków.

Transport | edytuj kod

„Czarny wiadukt” w Nowej Rudzie (1879–1880) nad potokiem Woliborka
Drogi wojewódzkie
Drogi lokalne

Centrum miasta ominąć można nowo wybudowaną obwodnicą, której budowa zakończyła się 12 listopada 2014[24].

Kolej
Dworzec kolejowy w Nowej Rudzie

Przewozy osobowe obsługuje spółka Koleje Dolnośląskie SA. W mieście znajdują się stacje i przystanki kolejowe: Nowa Ruda, Nowa Ruda Przedmieście i Zdrojowisko, stacja towarowa Nowa Ruda Słupiec oraz nieczynny przystanek Słupiec Dolny.

Połączenia kolejowe:

  • Wałbrzych Główny,
  • Kłodzko Miasto

Klimat (1979–2013) | edytuj kod

Smog nad Nową Rudą

Miasta partnerskie | edytuj kod

Struktura powierzchni | edytuj kod

Rzeka Włodzica przepływająca przez miasto

Według danych z 2007[26] Nowa Ruda ma obszar 37,04 km², w tym:

  • użytki rolne: 61%
  • użytki leśne: 17%

Miasto stanowi 2,25% powierzchni powiatu.

Demografia | edytuj kod

Dane z 31 grudnia 2010[27]:

Ludność – podział na dzielnice (dane z 30 czerwca 2004[28]):

  • Nowa Ruda – Centrum – 10528
  • Nowa Ruda – Słupiec – 10893
  • Nowa Ruda – Drogosław – 3819[29]

Liczba ludności na osiedlach mieszkaniowych:

  • Osiedle Wojska Polskiego – 3679
  • Osiedle XXX-lecia – 1897
  • Osiedle Piastowskie – 1637[29]

Piramida wieku mieszkańców Nowej Rudy w 2014[30].

Władze miasta | edytuj kod

Rynek – widok z ratusza
  • Rada Miejska w Nowej Rudzie

Nowa Ruda ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy miasta wybierają do swojej rady miasta 21 radnych w wyborach co 4 lata, w 21 okręgach wyborczych[31]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz miasta jest ratusz, znajdujący się na rynku[32].

  • Burmistrzowie Nowej Rudy (od 1990)[33]:

Mieszkańcy Nowej Rudy wybierają parlamentarzystów do Sejmu z okręgu wyborczego Wałbrzych, a do Senatu z okręgu wyborczego dzierżoniowsko-kłodzko-ząbkowickiego, zaś posłów do Parlamentu Europejskiego z dolnośląsko-opolskiego okręgu wyborczego z siedzibą we Wrocławiu. W mieście znajduje się biuro poselskie Moniki Wielichowskiej z PO oraz biuro senatorskie Aleksandra Szweda (PIS).

W Nowej Rudzie znajduje się także siedziba gminy wiejskiej Nowa Ruda. Swoją siedzibę ma tutaj również Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w Kłodzku[35].

Osoby związane z miastem | edytuj kod

Robert Więckiewcz

aktorzy:

duchowni:

naukowcy

osoby historyczne:

politycy:

Olga Tokarczuk

sportowcy:

Juliusz Multarzyński (fot. B. Multarzyński)

sprawiedliwi:

twórcy:

Media | edytuj kod

  • Gazeta Noworudzka” – tygodnik
  • „Kurier Noworudzko-Radkowski” – informator samorządowy
  • NowaRuda24.pl – informacje i wydarzenia
  • Nowa-Ruda.com – informacje kulturalne z Nowej Rudy i okolic
  • nowaruda.info – informacje i wydarzenia
  • Noworudzianin” – tygodnik
  • Telewizja Sudecka
  • „Wiadomości Gospodarcze”

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-14] .
  2. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 54–55.
  3. Zamek przebudowany w latach 1700-30 wg projektu arch. Andrei Carove
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Andrzej Behan: Nowa Ruda: przewodnik historyczno-turystyczny. Nowa Ruda: Wydawnictwo „Maria”, 2007, s. 21 do 36. ISBN 83-60478-08-2.
  5. JanuszJ. Czerwiński JanuszJ., RyszardR. Chanas RyszardR., Dolny Śląsk - przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 281-284 .
  6. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946(M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  7. a b c d Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Kolebka i rozwój przestrzenny miasta Nowa Ruda, Cz. 1, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, s. 116 ​ISBN 83-88842-66-8​​
  8. a b Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Pobożne miasto, Cz. 2, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, ​​ISBN 83-88842-66-8​​
  9. a b Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto pracujące, Cz. 3, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, ​s. 5 ​ISBN 83-88842-66-8​​
  10. Johann Stillfried von Rattonitz. geneall.net. [dostęp 2015-04-13].
  11. Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Rozśpiewane miasto, Cz. 5, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006, ​ISBN 83-88842-66-8​​
  12. a b Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto zwycięskie, Cz. 6, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006, ​ISBN 83-88842-66-8​​
  13. Johann Joseph II von Stillfried und Rattonitz, syn Michaela Stillfrieda (1730–1796), mąż Elisabeth von Götzen, ojciec Ludwiga Wilhelma Josephsa Antona von Stillfrieda (1790-1865) i Wilhelma von Stillfrieda (1794-1852)
  14. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 79–80. [dostęp 2 sierpnia 2012].
  15. Łuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 266–270.
  16. Na austro-węgierskiej mapie sztabowej.
  17. Miejskie Jednostki Organizacyjne
  18. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2015-01-10] .
  19. Usługi inseminacyjne, Nowa Ruda. [zarchiwizowane z tego adresu.
  20. a b c d e Marek Staffa: Słownik geografii turystycznej Sudetów. redakcja Marek Staffa. T. 11: Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie. Wrocław: I-Bis, 1994, s. 282, 283. ISBN 83-85773-12-6.
  21. Technoinkubator Nowa Ruda. [dostęp 2015-01-24].
  22. Przerażający raport ws. Jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  23. Nowy Targ, Sucha Beskidzka i Proszowice wśród najbardziej rakotwórczych miast w Polsce. „Dziennik Polski”, 2015-01-05. Warszawa. 
  24. conadrogach.pl. [dostęp 2017-02-25].
  25. European Climate Assessment & Dataset. [dostęp 2014-08-27].
  26. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  27. Rocznik Demograficzny 2011 Stan na 31 XII 2010.
  28. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  29. a b Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miejskiego w Nowej Rudzie, 22 marca 2007.
  30. Nowa Ruda w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-06]  (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  31. Dane PKW z wyborów z 2014. [dostęp 2014-07-05]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  32. [1] [dostęp 2010-04-21].
  33. Popularna Encyklopedia Ziemi Kłodzkiej, pod red. J. Laski i M. Kowalcze, t. 1-4, Kłodzko 2009-2011.
  34. Agnieszka Klarman: Encyklopedia Solidarności. [dostęp 2014-10-01].
  35. Dane zaczerpnięte z oficjalnej strony internetowej kłodzkiego sądu [on-line] [dostęp 2011-11-19].
  36. Uczestnik bitwy o Monte Cassino.

Bibliografia | edytuj kod

  • Behan Andrzej: Nowa Ruda: przewodnik historyczno-turystyczny. Nowa Ruda: Wydawnictwo Maria, 2007, ​ISBN 83-60478-08-2​.
  • Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Kolebka i rozwój przestrzenny miasta Nowa Ruda, Cz. 1, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2004, ​ISBN 83-88842-66-8​.
  • Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto pracujące, Cz. 3, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, ​ISBN 83-88842-66-8​ (całość)
  • Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Miasto walczące, Cz. 4, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2005, ​ISBN 83-88842-66-8​ (całość), 83-88842-90-0 (cz. 4)
  • Joseph Wittig: Kronika miasta Nowa Ruda. Rozśpiewane miasto, Cz. 5, tłum. Artur Olkisz, red. Wojciech Grzybowski, Nowa Ruda: „Maria”, 2006, ​ISBN 83-88842-66-8​ (całość), 83-88842-99-4 (cz. 5)
  • Słownik geografii turystycznej Sudetów. Góry Sowie, Wzgórza Włodzickie, T. 11, pod red. M. Staffy, Wrocław, Wyd. I-Bis 1995, s. 259–283.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Nowa Ruda" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy