Nowy cmentarz żydowski w Sanoku


Na mapach: 49°33′59″N 22°11′26″E/49,566389 22,190556

Nowy cmentarz żydowski w Sanoku w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Nowy cmentarz żydowski w Sanoku – położony jest w dzielnicy Śródmieście w obrębie ulic Kiczury i Głogowej.

Jest to jeden z dwóch, obok starego cmentarza żydowskiego, cmentarz żydowski w tym mieście.

Został założony w XIX wieku (dokładna data nie jest znana), zajmuje powierzchnię 1,67 ha[1], na której zachowało się około 50 nagrobków z XIX i XX wieku z napisami w języku hebrajskim i niemieckim[2]. W 1906 przy cmentarzu powstał dom przedpogrzebowy, w latach 30. obszar kirkutu został powiększony[3].

W okresie II Rzeczypospolitej obok cmentarza działała cegielnia parowa[4].

Po wybuchu II wojny światowej i wkroczeniu Niemców do Sanoka, w dniu 27 października 1939 okupanci dokonali na cmentarzu pierwszej egzekucji, której ofiarami byli aresztowani z sanockiego więzienia[5][6]. Egzekucje na osadzonych z sanockiego więzienia (różnej narodowości, głównie żydowskiej), dokonywane na terenie cmentarza, były kontynuowane także w późniejszych latach okupacji niemieckiej, ze szczególnym ich wzmożeniem na przełomie 1942/1943[7][8][9][10]. Ponadto na cmentarzu rozstrzeliwano osoby niewiadomego pochodzenia oraz chorych umysłowo, zatrzymywanych w Sanoku i poza miastem[7]. Według relacji Stanisława Wilka w jednym dniu dokonano egzekucji na ok. 100 osobach[7]. Rozstrzelania były dokonywane na pojedynczych osobach lub były masowe[7]. W drugim przypadku przywiezione na cmentarz osoby były wpierw kierowane do stojącego w rogu nieczynnego domu grabarza, gdzie polecano im rozebrać się do naga, po czym prowadzono nad wykopany dół i zabijano strzałami w tył głowy[7].

Wśród ofiar egzekucji na cmentarzu byli m.in.: sędzia dr Stanisław Fried (oraz jego żona, syn Adam i córka Anna)[11][12][13], członkowie Judenratu (zamordowani po likwidacji sanockiego getta)[14][7]. Według różnych źródeł w tym miejscu śmierć poniosło co najmniej 500 osób[15][16] lub ponad 630[17].

W latach 1942–1943 nagrobkami z sanockich kirkutów wybrukowano kilkanaście śródmiejskich ulic w Sanoku oraz drogę do Trepczy. Ostatni pochówek miał miejsce na tym kirkucie w 1957 roku. Według informacji na posiedzeniu Miejskiej Rady Narodowej w Sanoku w 1958 cmentarz był wówczas nieuporządkowany od 1944[18].

Pomnik na terenie cmentarza

Na przełomie 1988/1989 z inicjatywy Związku Religijnego Wyznania Mojżeszowego w Warszawie[13] organizacja Związek Bojowników o Wolność i Demokrację przeprowadziła na cmentarzu prace porządkowe (m.in. odbudowano ogrodzenie i wystawiono pomnik ku czci ofiar Holocaustu ustanowiony przez Fundację Rodziny Nissenbaumów)[19][20]. Projektantem i wykonawcą był Jan Pastuszak z Józefowa. Inskrypcja brzmi: "Kto stanie przed tym pomnikiem, niechaj pochyli głowę i z czcią wspomni męczenników poległych za ojczyznę i wiarę, za godność i wolność wszystkich ludzi – przeciw bestialstwu ludobójczego rasizmu. Spokój ich szczątkom! W tym miejscu w czasie II wojny światowej zostali zamordowani przez hitlerowców Żydzi, Polacy, Łemkowie i Starorusini. Israel Singer. Fundacja Rodziny Nissenbaumów. 1988."[21][22][23].

W sierpniu 2008 roku dzięki wsparciu Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Polsce oraz władz miejskich Sanoka odbył się w mieście letni obóz ŻOOM, podczas którego m.in. sprzątano cmentarz żydowski oraz poświęcono czas nauce czytania macew oraz inwentaryzacji zachowanych nagrobków. 29 października 2008 roku w sanockiej Galerii BWA odbył się zorganizowany przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Polsce oraz członków ŻOOM cykl bogato ilustrowanych fotografiami wykładów poświęconych żydowskim pochówkom i cmentarzom. 23 czerwca 2010 roku grupa studentów z Dartmount College (USA) przy współpracy władz miasta i lokalnej społeczności zakończyła prace porządkowe kolejnego kwartału sanockiego kirkutu. Opiekunem projektu był Steven Glazer. Z części ocalałych macew studenci utworzyli lapidarium[24].

Kirkut jest ogrodzony stalowym parkanem, do którego prowadzi ozdobiona gwiazdami Dawida brama. Od strony południowej graniczy z Cmentarzem Centralnym.

Cmentarz został wpisany do gminnego rejestru zabytków miasta Sanoka, opublikowanego w 2015[25].

Przypisy | edytuj kod

  1. Andrzej Potocki: Żydzi w Podkarpackiem. Rzeszów: Libra, 2004, s. 176. ISBN 83-89183-05-6.
  2. Burchard podaje nieznaną datę powstania cmentarza i powierzchnię 1,67. Podaje również liczbę zachowanych nagrobków jako około 50
  3. Edward Zając. Synagogi, Domy Modlitwy i cmentarze żydowskiego w Sanoku. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 39 (203) z 29 września 1995. 
  4. Wykaz firm handlowych, przemysłowych, rzemieślniczych i wolnych zawodów miasta Sanoka, Zagórza, Rymanowa, Mrzygłoda, Bukowska 1937/8 : Informator Chrześcijański. Sanok: Krakowska Kongregacja Kupiecka. Oddział Sanok, 1938, s. 25.
  5. Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 40.
  6. Kowalski. Eksterminacja 1987 ↓, s. 41.
  7. a b c d e f Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 41.
  8. Kowalski. Eksterminacja 1987 ↓, s. 43, 55, 66.
  9. Edward Zając. Dzieje Żydów Sanoka i powiatu sanockiego w latach 1939–1943. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”. 32, s. 128, 1994. 
  10. Marian Jarosz: Księga poległych. Pomordowanych i zmarłych na polu chwały mieszkańców ziemi sanockiej 1939-1944-1948. Sanok: Edytor, 1998, s. 75. ISBN 83-903522-0-6.
  11. Kronika. Konfident gestapo przed sądem. „Mosty”, Nr 11 z 25 stycznia 1949. 
  12. Kronika. Konfident gestapo skazany na karę śmierci. „Mosty”, Nr 33 z 17 marca 1949. 
  13. a b Stefan Stefański: Cmentarze sanockie. Sanok: Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze. Oddział w Sanoku, 1991, s. 7.
  14. Edward Zając. Dzieje Żydów Sanoka i powiatu sanockiego w latach 1939–1943. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”. Nr 32, s. 129, 1994. 
  15. Cyran, Rachwał 1979 ↓, s. 43.
  16. Księga pamiątkowa (obchodów 100-lecia Gimnazjum oraz I Liceum Ogólnokształcącego w Sanoku). Sanok: 1980, s. 46.
  17. Edward Zając. Dzieje Żydów Sanoka i powiatu sanockiego w latach 1939–1943. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”. 32, s. 123, 1994. 
  18. Władysław Stachowicz. Nr 8: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1867–1990. Miejska Rada Narodowa w Sanoku 1950-1990. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”, s. 168, Sanok: 2008. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X
  19. Stefan Stefański, Sanok i okolice. Przewodnik turystyczny, Sanok 1991, s. 47.
  20. Edward Zając, Józef Ząbkiewicz. Życli wśród nas, niech pozostaną w pamięci. Odbudowa sanockiego „kirkutu”. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 5, Nr 9 (480) 20-31 marca 1989. 
  21. Paweł Sawicki. Sanoccy Żydzi. „Tygodnik Sanocki”, s. 6, Nr 35 (199) z 1 września 1995. 
  22. Arkadiusz Komski: Sanok. Szlak chasydzki. s. 16. [dostęp 2015-05-11].
  23. Franciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 16-17.
  24. Studenci z USA porządkowali cmentarz żydowski w Sanoku eSanok (23-06-2010)
  25. Zarządzenie Burmistrza Miasta Sanoka nr 42/2015 z 9 marca 2015. bip.um.sanok.pl, 2015-03-09. s. 4. [dostęp 2016-10-20].

Bibliografia | edytuj kod

  • Tadeusz Kowalski: Eksterminacja ludności na Rzeszowszczyźnie w okresie II wojny światowej (1939–1945). Rzeszów: Towarzystwo Naukowe w Rzeszowie, 1987.
  • Przemysław Burchard: Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. Warszawa: 1990, s. 230.
  • Mapa WIG Sanok Pas 50 Słup 34 Warszawa 1937

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Nowy cmentarz żydowski w Sanoku" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy