ORP Zawzięty (1953)


ORP Zawzięty (1953) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

ORP Zawzięty – polski ścigacz okrętów podwodnych z okresu zimnej wojny, a wcześniej radziecki BO-417[a], jeden z ośmiu pozyskanych przez Polskę okrętów projektu 122bis. Okręt został zwodowany 17 czerwca 1953 roku w stoczni numer 340 w Zielonodolsku, a do służby w Marynarce Wojennej ZSRR przyjęto go w październiku tego roku. W 1955 roku jednostka została wydzierżawiona przez Polskę i 27 maja tego roku weszła w skład Marynarki Wojennej. Okręt, oznaczony podczas służby znakami burtowymi DS-43 i 363, został skreślony z listy floty w grudniu 1971 roku.

Spis treści

Projekt i budowa | edytuj kod

Prace nad dużym ścigaczem okrętów podwodnych, będącym rozwinięciem ścigaczy proj. 122A, rozpoczęły się w ZSRR w 1943 roku[1]. Ostateczny projekt jednostki powstał w biurze konstrukcyjnym CKB-51 w Gorki w 1944 roku[1]. W porównaniu do poprzedników nowe okręty miały większą wyporność, doskonalsze uzbrojenie ZOP i wzmocniony kadłub, a przez to wzrosła ich dzielność morska[1]. W 1946 roku rozpoczęto ich produkcję seryjną, budując do 1955 roku łącznie 227 okrętów[2].

Na początku lat 50. w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego i Sztabie Generalnym Wojska Polskiego zapadły decyzje o rozpoczęciu licencyjnej budowy ścigaczy projektu 122bis w polskich stoczniach[3][4]. W styczniu 1953 roku przygotowana w Zielonodolsku dokumentacja techniczna (pod oznaczeniem proj. 125) dotarła do Polski, jednak kłopoty z uruchomieniem produkcji okrętów wymusiły w październiku 1954 roku decyzję o rezygnacji z ich budowy w kraju[3][4]. W zamian postanowiono zakupić lub wydzierżawić w ZSRR gotowe jednostki tego typu[3][4].

BO-417 (ros. Bolszoj Ochotnik) zbudowany został w stoczni numer 340 w Zielonodolsku (nr budowy 578)[5][6]. Stępkę okrętu położono 27 marca, a zwodowany został 17 czerwca 1953 roku[2][7].

Dane taktyczno-techniczne | edytuj kod

Działka 70-K na pokładzie polskiego ścigacza proj. 122bis.

Okręt był dużym, pełnomorskim ścigaczem okrętów podwodnych[1]. Długość całkowita wynosiła 52,2 metra (49,5 metra na wodnicy), szerokość 6,6 metra i zanurzenie 2,2 metra[5][8]. Kadłub podzielony był na dziesięć przedziałów wodoszczelnych i miał na większej części dno podwójne[9]. Wyporność standardowa wynosiła 302 tony, zaś pełna 336 ton[8][b]. Okręt napędzany był przez trzy silniki wysokoprężne 9D o łącznej mocy 3300 KM, z których dwa zewnętrzne umieszczone były w maszynowni dziobowej, a środkowy – w przedziale rufowym[10][11][c]. Trzy wały napędowe, połączone z silnikami sprzęgłami zębatymi typu 4MA, poruszały trzema trójłopatowymi śrubami o średnicy 1,13 metra każda[12]. Maksymalna prędkość okrętu wynosiła 18,7 węzła[8][10], zaś ekonomiczna 12 węzłów[13]. Okręt zabierał 18 ton paliwa, co pozwalało osiągnąć zasięg wynoszący 3000 Mm przy prędkości 8,5 węzła lub 399 Mm przy prędkości 18,5 węzła[10][12]. Energię elektryczną zapewniały dwa agregaty wysokoprężne DG-18[2][12]. Autonomiczność wynosiła 10 dób[2][12].

Uzbrojenie artyleryjskie jednostki stanowiło umieszczone na dziobie osłonięte tarczą pancerną pojedyncze działo kal. 85 mm L/52 90-K, z zapasem amunicji wynoszącym 230 sztuk[10][12]. Kąty ostrzału wynosiły 0–155° na każdą burtę, kąt podniesienia lufy od -5 do +85°, donośność pozioma 15 500 metrów (pionowa 10 500 metrów), zaś teoretyczna szybkostrzelność 18 strz./min[14]. W części rufowej znajdowały się dwa pojedyncze działka plot. kal. 37 mm 70-K L/73 (również osłonięte tarczami pancernymi), z zapasem amunicji wynoszącym 1000 sztuk na lufę[10][12]. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10 do +85°, donośność pozioma 8400 metrów (pionowa 5000 metrów), zaś teoretyczna szybkostrzelność 150 strz./min[15]. Prócz tego na okręcie zamontowano trzy podwójne stanowiska wielkokalibrowych karabinów maszynowych 2M-1 kal. 12,7 mm L/79, z zapasem 2000 sztuk amunicji na lufę (jedno na dziobie, za działem kal. 85 mm i dwa za kominem na pokładzie przy burtach)[10][16]. Kąt podniesienia lufy wynosił od -10 do +90°, donośność pozioma 3500 metrów (pionowa 1500 metrów), zaś teoretyczna szybkostrzelność 250 strz./min[15]. Broń ZOP stanowiły dwa rakietowe miotacze bomb głębinowych RBU-1200 na dziobie jednostki (z zapasem 32 bomb RGB-1, a później RGB-12), dwa miotacze i dwie zrzutnie bomb głębinowych B-1 (z łącznym zapasem 30 pocisków)[10][16]. Alternatywnie okręt mógł przenosić do 18 min[5][16]. Wyposażenie uzupełniał trał kontaktowy KPT-1, fumator DA-3 i 10 świec dymnych MDSz[16]. Wyposażenie radioelektroniczne obejmowało radiostację R-609, dwa kompasy magnetyczne, żyrokompas Kurs-4, log 1R-2, echosondę NEŁ-3, sonar Tamir-11 oraz radar Lin[10][17].

Załoga okrętu składała się z 54–55 oficerów, podoficerów i marynarzy[5][13][d].

Służba | edytuj kod

Remont jednego z polskich ścigaczy proj. 122bis.

BO-417 wszedł w skład Marynarki Wojennej ZSRR 23 października 1953 roku[2][7]. Okręt służył początkowo w 4. (południowej) Flocie Bałtyckiej[18][19]. W 1952 roku na ścigaczu wymieniono stację radiolokacyjną, montując zamiast modelu Gjuis-1M radar Neptun, zmieniony między 1954 a 1955 rokiem na Lin’ (w tym czasie wymieniono też sonar Tamir-10 na Tamir-11)[18]. W 1955 roku jednostka została wydzierżawiona przez Polskę na okres siedmiu lat (wraz z bliźniaczymi ścigaczami „Czujny”, „Nieugięty” i „Zwrotny”), na podstawie umowy zawartej we wrześniu 1954 roku[5][18]. Roczny koszt dzierżawy został określony na 375 tys. rubli[18].

27 maja 1955 roku ścigacz pod nazwą ORP „Zawzięty” został uroczyście przyjęty w skład Marynarki Wojennej (z udziałem dowódcy MW kmdr. Zdzisława Studzińskiego)[3][20][e]. Nazwa okrętu nawiązywała do cechy charakteru, jaką m.in. powinien charakteryzować się żołnierz[21]. Pierwszym polskim dowódcą jednostki został por. mar. Mikołaj Prokopiuk[10][13]. Okręt z oznaczeniem burtowym DS-43 (DS – Duży Ścigacz[22][23]), wchodził początkowo w skład I grupy poszukująco-uderzeniowej Dywizjonu Dozorowców i Dużych Ścigaczy Brygady Obrony Wodnego Rejonu Głównej Bazy, stacjonując na Helu[10][24]. Zadaniem okrętu było poszukiwanie i zwalczanie wrogich okrętów podwodnych oraz eskorta własnych okrętów, zespołów desantowych i statków handlowych[25].

ORP „Zawzięty”, podobnie jak trzy bliźniacze jednostki, został przejęty w złym stanie technicznym, co wymusiło przerwanie szkolenia załogi i przeprowadzenie w 1956 roku remontu w Stoczni Marynarki Wojennej w Gdyni[26]. W dniach 21-25 lipca 1956 roku „Zawzięty” wraz z „Nieugiętym” towarzyszyły okrętowi szkolnemu „Zetempowiec” w rejsie na Morze Północne, opuszczając go po przebyciu Cieśnin Duńskich[25]. W 1957 roku okręt trafił na remont stoczniowy[25]. W 1958 roku wyposażenie radioelektroniczne jednostki uzupełniono o system rozpoznawczy „swój-obcy” typu Kremnij-2, składający się z urządzenia nadawczego Fakieł-MZ i odbiorczego Fakieł-MO[4]. Od marca do czerwca 1959 roku jednostka ponownie była remontowana w stoczni[27]. W czerwcu „Zawzięty” uczestniczył w uroczystych obchodach Dni Morza w Szczecinie[27]. 4 stycznia 1960 roku numer burtowy okrętu został zmieniony na 363[2][28][f]. W tym roku „Zawzięty” także wziął udział w paradzie z okazji Dni Morza, tym razem w Gdyni, a następnie został udostępniony do zwiedzania przy molo w Sopocie[27]. Od 3 do 10 września ścigacz (wraz z „Czujnym”, „Zręcznym” i „Groźnym”) wziął udział w rejsie nawigacyjnym do portów Niemieckiej Republiki Demokratycznej, odwiedzając Warnemünde, Stralsund i Sassnitz[29]. W styczniu 1961 roku okręt włączono do Dywizjonu Ścigaczy, przy niezmienionym miejscu bazowania na Helu[28][30]. Od połowy kwietnia do połowy sierpnia 1961 roku jednostka była ponownie remontowana w Stoczni Marynarki Wojennej[31].

W dniach 3-10 lutego 1962 roku nieopodal Świnoujścia „Zawzięty”, „Czujny”, „Zwinny” i „Wytrwały” wzięły udział w ćwiczeniach ZOP bałtyckich flot Układu Warszawskiego[31]. Między 7 a 14 maja wszystkie polskie ścigacze proj. 122bis wzięły udział w rejsie nawigacyjno-szkoleniowym wzdłuż południowego wybrzeża Morza Bałtyckiego na trasie od Helu poprzez Kołobrzeg, Świnoujście, Szczecin (do którego zawinęło pięć okrętów, w tym „Zawzięty”), Sassnitz i Warnemünde (gdzie dotarły trzy jednostki); trasa powrotna prowadziła przez Ustkę na Hel[31]. Od 17 do 21 maja cały Dywizjon Ścigaczy uczestniczył w ćwiczeniach osłony desantu i zabezpieczenia jego przebiegu; pod koniec maja i 7 czerwca ścigacze przeprowadziły ćwiczenia artyleryjskie, w których najlepiej wypadła załoga „Zawziętego”[31]. Po zakończeniu okresu dzierżawy jednostka wraz z pozostałymi siedmioma ścigaczami została zakupiona przez polski rząd od ZSRR (łączny koszt ośmiu okrętów wyniósł 200 tys. )[28][21]. 22 lipca 1962 roku, podczas Święta Odrodzenia Polski udostępniony do zwiedzania w Gdańsku okręt odwiedzili m.in. I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka, premier Józef Cyrankiewicz, przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, minister obrony narodowej gen. broni Marian Spychalski i szef Sztabu Marynarki Wojennej kadm. Ludwik Janczyszyn[32]. Od 28 września do 7 października siedem okrętów proj. 122bis (z „Zawziętym”, a bez „Groźnego”) wzięło udział w manewrach sił morskich UW oznaczonych kryptonimem Bałtyk 62, które odbyły się u wybrzeży Polski i NRD[32]. W związku z kryzysem kubańskim „Zawzięty” w połowie listopada dwukrotnie wypływał w poszukiwaniu jednostek Bundesmarine zbliżających się do polskich wód terytorialnych[32].

Od 2 marca 1964 roku do 25 lutego 1965 roku okręt trafił do stoczni na remont średni (wiązało się to z przeniesieniem jednostki do II rezerwy i zmniejszeniem członków załogi do kilkunastu osób)[33]. 1 czerwca 1965 roku jednostkę przyporządkowano do 11. Dywizjonu Ścigaczy 9. Flotylli Obrony Wybrzeża[10][28]. 27 czerwca ORP „Zawzięty” wziął udział w paradzie z okazji święta MW, a następnie przez dwa dni był udostępniony do zwiedzania przy molo w Sopocie[34]. W dniach 7–10 grudnia „Zawzięty”, „Zwrotny” i „Zręczny” uczestniczyły w rejsie wzdłuż wybrzeży Szwecji, wokół Bornholmu, zaś w końcówce roku okręt dozorował rejon Cieśnin Duńskich[35]. W sierpniu 1966 roku na poligonie koło Ustki OORP „Zawzięty”, „Wytrwały” i „Zręczny” ćwiczyły wykrywanie pól minowych przy pomocy sonaru i niszczenie ich z użyciem rakietowych bomb głębinowych[35]. Na początku października „Zawzięty”, „Zwinny” i „Zręczny” reprezentowały 11 Dywizjon Ścigaczy na ćwiczeniach sił okrętowych MW[36].

W lutym 1967 roku na okręcie doszło do pożaru silnika, w wyniku którego dwóch marynarzy zostało ciężko poparzonych i trafiło do szpitala, zaś okręt musiał przejść półroczny remont w Stoczni Marynarki Wojennej[36]. Na przełomie sierpnia i września jednostka wraz wszystkimi pozostałymi ścigaczami proj. 122bis wzięła udział we wspólnych z Volksmarine ćwiczeniach Wrzesień-67[37].

Pod koniec lat 60. ORP „Zawzięty” znajdował się w złym stanie technicznym (podobnie jak pozostałe bliźniacze ścigacze)[28][38]. Rozkaz Dowódcy MW nr 030/DMW z 6 maja 1968 roku wprowadził ograniczenia w eksploatacji zużytych jednostek: mogły pływać do stanu morza 6 i przy maksymalnej sile wiatru 8° B, a „całą naprzód” mogły utrzymywać jedynie przez godzinę i to w wyjątkowych wypadkach[39]. W dniach 10–16 lipca wszystkie ścigacze proj. 122bis uczestniczyły w ćwiczeniach polskiej floty, a pod koniec miesiąca w manewrach sił UW pod kryptonimem Północ 68[39]. 28 czerwca 1970 roku OORP „Zawzięty”, „Czujny”, „Nieugięty” i „Zwrotny” wzięły udział w paradzie z okazji 25-lecia istnienia Marynarki Wojennej PRL[38]. We wrześniu i październiku okręt był remontowany w Stoczni Marynarki Wojennej[38]. W czerwcu 1971 roku „Zawzięty” i „Zwrotny” patrolowały rejon zachodniego Bałtyku[38]. Ostatni raz banderę na ścigaczu opuszczono 14 grudnia 1971 roku, a z listy floty został skreślony 31 grudnia 1971 roku[10][28].

Dowódcy ORP „Zawzięty” | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. ORP „Zawzięty” jako BO-417 identyfikuje Gogin 2015 ↓, Gogin 2016 ↓, Volkov i Brichevsky 2019 ↓, Pietlewannyj 2009 ↓, s. 126, Cichy 2006b ↓, s. 70 oraz Cichy 2006c ↓, s. 53. Natomiast Koszela 2017 ↓, s. 282, Rochowicz 1998 ↓, s. 28 i Serafin 2008 ↓, s. 49 podają, że okręt nosił numer BO-411 i w związku z tym zamieszczają oni inne daty położenia stępki, wodowania i wcielenia do służby.
  2. Gardiner i Chumbley 1996 ↓, s. 419 podają wyporność standardową 300 ton i pełną 330 ton, Koszela 2017 ↓, s. 282 257,5/344,5 tony, zaś Gogin 2015 ↓ i Gogin 2016 ↓ 289/325 ton.
  3. Gogin 2015 ↓, Gogin 2016 ↓ i Volkov i Brichevsky 2019 ↓ podają, że okręt napędzały amerykańskie silniki General Motors 12-278A o łącznej mocy 3600 KM.
  4. Gardiner i Chumbley 1996 ↓, s. 419 podają, że załoga liczyła 35-40 osób.
  5. Okręt spisano oficjalnie ze stanu Floty Bałtyckiej 25 czerwca 1955 roku[18].
  6. Serafin 2008 ↓, s. 64 i Rochowicz 2017 ↓, s. 22 podają, że zmiana numeru burtowego ścigacza odbyła się 1 stycznia 1960 roku.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d Cichy 2006a ↓, s. 62.
  2. a b c d e f Volkov i Brichevsky 2019 ↓.
  3. a b c d Cichy 2006c ↓, s. 52.
  4. a b c d Rochowicz 1998 ↓, s. 27.
  5. a b c d e Gogin 2016 ↓.
  6. Cichy 2006b ↓, s. 64.
  7. a b Cichy 2006b ↓, s. 70.
  8. a b c Cichy 2006a ↓, s. 70.
  9. Cichy 2006a ↓, s. 65.
  10. a b c d e f g h i j k l Koszela 2017 ↓, s. 282.
  11. Cichy 2006a ↓, s. 65-68.
  12. a b c d e f Cichy 2006a ↓, s. 68.
  13. a b c Cichy 2006c ↓, s. 53.
  14. Cichy 2006a ↓, s. 68-71.
  15. a b Cichy 2006a ↓, s. 71.
  16. a b c d Cichy 2006a ↓, s. 69.
  17. Cichy 2006a ↓, s. 70-71.
  18. a b c d e Rochowicz 2017 ↓, s. 21.
  19. Ciesielski, Pater i Przybylski 1992 ↓, s. 221.
  20. Ciślak 1995 ↓, s. 275.
  21. a b Rochowicz 2017 ↓, s. 22.
  22. Soroka 1986 ↓, s. 49.
  23. Piwowoński 1989 ↓, s. 339.
  24. Cichy 2006c ↓, s. 53-54.
  25. a b c Rochowicz 2017 ↓, s. 23.
  26. Rochowicz 2017 ↓, s. 21-22.
  27. a b c Rochowicz 2017 ↓, s. 24.
  28. a b c d e f Cichy 2006c ↓, s. 54.
  29. Rochowicz 2017 ↓, s. 24-25.
  30. Serafin 2008 ↓, s. 67.
  31. a b c d Rochowicz 2017 ↓, s. 25.
  32. a b c Rochowicz 2017 ↓, s. 26.
  33. Rochowicz 2017 ↓, s. 27.
  34. Rochowicz 2017 ↓, s. 28-29.
  35. a b Rochowicz 2017 ↓, s. 29.
  36. a b c Rochowicz 2017 ↓, s. 30.
  37. Rochowicz 2017 ↓, s. 31.
  38. a b c d Rochowicz 2017 ↓, s. 33.
  39. a b Rochowicz 2017 ↓, s. 32.

Bibliografia | edytuj kod

  • Jarosław Cichy. Ścigacze okrętów podwodnych typu „Kronstadt”. Cz. I. „Okręty Wojenne”. Nr 3/2006 (77), 2006. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X
  • Jarosław Cichy. Ścigacze okrętów podwodnych typu „Kronstadt”. Cz. II. „Okręty Wojenne”. Nr 4/2006 (78), 2006. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X
  • Jarosław Cichy. Ścigacze okrętów podwodnych typu „Kronstadt”. Cz. III. „Okręty Wojenne”. Nr 5/2006 (79), 2006. Wydawnictwo Okręty Wojenne, Tarnowskie Góry. ISSN 1231-014X
  • Czesław Ciesielski, Walter Pater, Jerzy Przybylski: Polska Marynarka Wojenna 1918-1980. Wyd. I. Warszawa: Bellona, 1992. ISBN 83-1108-202-2.
  • Jarosław Ciślak: Polska Marynarka Wojenna 1995: okręty, samoloty i śmigłowce, uzbrojenie, organizacja. Wyd. I. Warszawa: Lampart & Bellona, 1995, seria: Ilustrowana Encyklopedia Techniki Wojskowej, 6. ISBN 83-86776-08-0.
  • Robert Gardiner, Stephen Chumbley: Conway’s All The World’s Fighting Ships 1947-1995. Annapolis: Naval Institute Press, 1996. ISBN 1-55750-132-7. (ang.)
  • Ivan Gogin: CZUJNY large submarine chasers (project 122bis) (1950-1953/1955-1957) (ang.). Navypedia. [dostęp 2019-09-14].
  • Ivan Gogin: ARTILLERIST large submarine chasers (projects 122, 122a and 122bis) (1941-1955) (ang.). Navypedia. [dostęp 2019-09-14].
  • Witold Koszela: Okręty Floty Polskiej. T. I. Oświęcim: Wydawnictwo Napoleon V, 2017. ISBN 978-83-65746-67-2.
  • M.B. Pietlewannyj: Korabli stran Warszawskogo dogowora. Sankt Petersburg: Galeja Print, 2009. ISBN 978-5-8172-0127-7. (ros.)
  • Jan Piwowoński: Flota spod biało-czerwonej. Warszawa: Nasza Księgarnia, 1989. ISBN 83-10-08902-3.
  • Robert Rochowicz. Ścigacze okrętów podwodnych projektu 122. „Morza, Statki i Okręty”. Nr 1/1998 (8), 1998. Magnum-X. ISSN 1426-529X
  • Robert Rochowicz. Ścigacze okrętów podwodnych projektu 122bis. „Morze”. Nr 1/2017 (16), 2017. ZBiAM. ISSN 2543-5469
  • Mieczysław Serafin: Polska Marynarka Wojenna 1945-2007. Kronika wydarzeń. Gdynia: Zespół Redakcyjno-Wydawniczy Marynarki Wojennej, 2008. ISBN 978-83-88698-03-3.
  • Marek Soroka: Polskie Okręty Wojenne 1945-1980. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1986. ISBN 83-215-3249-7.
  • Roman Volkov, Andrew Brichevsky: Large submarine chasers – Project 122bis (ang.). RussianShips.info. [dostęp 2019-09-14].
Na podstawie artykułu: "ORP Zawzięty (1953)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy