Obraz Matki Bożej Świętojańskiej


Obraz Matki Bożej Świętojańskiej w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Obraz Matki Bożej Świętojańskiej (również Obraz Matki Bożej od Wykupu Niewolników lub Obraz Matki Wolności) – wizerunek przedstawiający Maryję z Dzieciątkiem w typie Hodegetrii, znajdujący się w głównym ołtarzu zakonnego kościoła św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Krakowie, Zgromadzenia Panien Ofiarowania NMP (prezentek), otoczony kultem religijnym i uważany za cudowny.

Spis treści

Historia obrazu | edytuj kod

Nazwa obrazu Matki Bożej Świętojańskiej pochodzi od patronów kościoła, w którym go umieszczono, dwóch świętych Janów: Ewangelisty i Chrzciciela[1]. Obraz namalowany został techniką temperową na desce lipowej o wymiarach (104 × 128) cm[2][3]. Autor obrazu nie jest znany[3]. Historycy sztuki twierdzą, że obraz ma w sobie cechy stylu gotycko-renesansowego, jak również bizantyńskiego i datują go na początek XVI wieku[3]. Obraz prototypowy, portretu Maryi, do którego upodabnia się ten obraz, miał powstać w Efezie[3]. Następnie jako dar cesarzowej Ateny Eudokii trafił do Konstantynopola, do klasztoru Ton Hodigon[3]. Maryję na tym obrazie nazwano Hodegetrią, tzn. wskazującą drogę[3]. Kompozycja ta stojąca u początku ważnego typu przedstawień maryjnych, prezentuje Maryję w półpostaci, jakby w ramie okiennej, przywołując uroczysty obyczaj pozdrawiania ludu przez władcę z pałacowego okna[3].

Obraz mógł powstać w małopolskim lub śląskim warsztacie malarskim, ale nie ma na to przekonujących dowodów[3]. Do krakowskiego kościoła św. Jana Ewangelisty trafił jako dar księcia litewskiego Stanisława Radziwiłła, zwanego Pobożnym około 1577, po powrocie z pielgrzymki do Santiago de Composteli w Hiszpanii, przywieziony przez niego z Litwy, o czym mówią dokumenty przechowywane w klasztorze sióstr prezentek[1]. W dokumentach czytamy[1]:

Xiażę Radziwił Litewski, powrociwszy się z Composteli od Świętego Jakuba, Obraz Naswietszej Panny z Litwy wywiozł y do tego go koscioła s. Jana w Krakowie ofiarował, temi czasy cudami słynący, zawsze w kosciele s. Jana w Krakowie. Notatum ex traditione…

Książę Stanisław Radziwiłł był nawróconym na katolicyzm kalwinem, który ze względu na swoją gorliwość nazwany został Pobożnym[4]. W latach 1576–1577 odbył on pielgrzymkę do Hiszpanii razem ze swoim bratem Jerzym, późniejszym kardynałem[4]. Obraz i jego sanktuarium cieszyły się ich wielką protekcją i wsparciem. Później przed tym obrazem modlił się król Jan III Sobieski po zwycięstwie nad Turkami pod Wiedniem[1]. Przybył on do kościoła w nielicznej asyście 23 lutego 1684[1]. O pomoc w walce o wolność Polski modlił się także generał Tadeusz Kościuszko w dniu pamiętnej przysięgi na rynku krakowskim 24 marca 1794, przybywszy tu wieczorem, pragnąc odwiedzić znajomą zakonnicę – przełożoną Magdalenę Prastellankę, znaną krakowską opiekunkę sierot[5]. Na przestrzeni wieków przed ołtarzem z wizerunkiem Matki Bożej Świętojańskiej modlono się w czasach rozbiorów i obu wojen światowych. Częstym gościem był biskup krakowski Karol Wojtyła, późniejszy papież i święty[1]. Było to jego ulubione miejsce, do którego często powracał i się odwoływał[6].

Obraz ofiarowany do kościoła św. Jana był początkowo umieszczony przy bocznym filarze, a gdy zasłynął w 1633 łaskami, został 9 kwietnia 1639 przeniesiony do głównego ołtarza[1]. Kultem Matki Bożej Świętojańskiej zajmowali się księża z kościoła Mariackiego, na terenie, którego położony jest kościół św. Jana[4]. Od 1726 rozwojem nabożeństwa do Matki Bożej od Wykupu Niewolników zajmują się siostry prezentki, którym kościół został przekazany przez ówczesnego biskupa krakowskiego Konstantego Felicjana Szaniawskiego[4]. Od tego czasu kult Matki Bożej Świętojańskiej stał się częścią charyzmatu zgromadzenia założonego przez bł. Zofię Czeską[4].

Na podstawie dokumentów klasztornych wiadomo, że wizerunek był wielokrotnie przemalowywany[1]. W pewnym okresie w ręku Matki Bożej zamiast koniczyny umieszczono różę, zmianie uległy również m.in. kolory sukni obu postaci oraz tło wizerunku[1]. Po przeprowadzonej na przełomie lat 1987 i 1988 ostatniej gruntownej konserwacji obraz powrócił do swojego pierwotnego wyglądu[1].

Obraz z uwagi na liczne elementy znajdujące się na nim, symbolikę oraz gesty postaci ukrywa wiele tajemnic, będących materiałem dociekań i spekulacji teologów i historyków sztuki, a ponieważ anonimowy artysta już nie żyje, trudno do końca wyjaśnić jego myśl i zamierzenia[7].

Kult wizerunku | edytuj kod

Widok na ołtarz z obrazem Matki Bożej Świętojańskiej

W ciągu wieków w przykościelnej księdze zanotowano wiele łask i cudów[8][9]. Pierwszy z nich mówi o uwolnieniu więźnia skazanego na śmierć w 1633, któremu po wezwaniu pomocy Maryi kajdany same opadły z rąk i do dziś jako wotum wiszą w kościele, po lewej stronie ołtarza[1]. W księdze cudów i łask zanotowano[8]:

Roku Pańskiego 1633 jeden więzień w zamku krakowskim już na placu pod mieczem będąc, rodem z Prus, przez przyczynę Najświętszej Panny od srogiej śmierci wybawiony jest, którego towarzyszów srodze pokarano, ręce poobcinano, potem ćwiartowano, a on za ratunkiem N. P., której się oddał w swym przypadku wolnym został. Za które dobrodziejstwo obecnie tu w kościele św. Jana N. P. dziękował przy uczciwym mieszczaninie krakowskim, Andrzeju Wrońskim i dziękując samego siebie, wotum i kajdany, w których na placu był, ofiarował.

Druga nazwa obrazu „Matka Boża od Wykupu Niewolników” wzięła początek od tego cudownego zdarzenia[1].

Do orędownictwa Matki Bożej za pośrednictwem wizerunku zwracają się o pomoc wszyscy potrzebujący, a szczególnie niewolnicy nałogów i więźniowie, którym ona patronuje[1]. Wizerunek Matki Bożej Świętojańskiej jest obecny także poza granicami Polski. Kapelan ks. mjr Władysław Maciej Kozicki, kopię tego Obrazu zawiózł do nowej kaplicy w bazie polskich policjantów w Kosowskiej Mitrowicy[10]. Leszek Podolecki, twórca Misji św. Brata Alberta, założył Sodalicję Świętego Dobrego Łotra i kultywował cześć tego wizerunku w więzieniach. Dla pozbawionych wolności wydaje on czasopismo „Dobry Łotr”[10][11].

Obraz jest codziennie uroczyście odsłaniany o godz. 6:30, a wieczorem, po mszy św. zasłaniany o godz. 18:00[7], zasłoną z wizerunkiem przedstawiającym Matkę Bożą i jej rodziców, św. Joachima i św. Annę[10]. Nabożeństwo z odczytywaniem próśb i podziękowań kierowanych do Boga przez wstawiennictwo tego wizerunku odprawiane jest w każdą sobotę o godz. 17:30, a o godz. 18:00 sprawowana jest msza święta w tych intencjach[10]. Uroczystość jej wspomnienia wyznaczono na 24 września[12].

Powstała kolejna kopia tego wizerunku, która została ofiarowana 18 marca 1990 papieżowi św. Janowi Pawłowi II, z okazji dwudziestej piątej rocznicy koronacji obrazu[13]. Po śmierci papieża (2005) kopia ta została przekazana siostrom prezentkom mieszkającym w Watykanie[13]. W okresie od 24 września 2014 do 9 maja 2015 kopia ta peregrynowała do wszystkich miejsc, gdzie posługują siostry prezentki[13]. Również wierną jej kopię namalowała gdyńska artystka Małgorzata Karpińska, która znajduje się od 2010 w kościele pw. Matki Bożej od Wykupu Niewolników w Okonku[14]. Ponadto 22 września 2018 kopia wizerunku, którą poświęcił bp Leon Dubrawski, została umieszczona w kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Jampolu na Ukrainie[15].

Warto dodać, że 28 lipca 2016 przed obrazem Matki Bożej Świętojańskiej modlił się papież Franciszek, w ramach jednego z etapów swojej pielgrzymki do Polski na 31. Światowe Dni Młodzieży[16].

Ułożono specjalne modlitwy oraz koronkę za wstawiennictwem Matki Bożej z tego wizerunku[17].

Opis obrazu | edytuj kod

Postać Maryi | edytuj kod

Obraz przedstawia Maryję w ujęciu frontalnym w półfigurze, trzymającą na lewej ręce Dzieciątko[1]. W prawej dłoni trzyma ona łodygę z białym kwiatem koniczyny[10] oraz trzema listkami i unosi ją ku Jezusowi. Obie postaci tworzą harmonijną całość kompozycyjną, umieszczoną na złotym tle z widocznym złocistym nimbem wokół głowy Maryi. Całe tło ozdobiono dodatkowo roślinnym ornamentem[3]. Kolor złoty tła jest symbolem i metaforą „Niebieskiej Jerozolimy”, której wizję przedstawia Apokalipsa[3]:

Rynek miasta – to czyste złoto jak szkło przeźroczyste (Ap 21, 21).

Złoto ornamentów wykonanego w technice płytkiego reliefu z rytmicznym układem wici akantowej jest natomiast metaforą łaski uświęcającej, pojmowanej jako moc Ducha Świętego, a wprowadzenie ornamentów roślinnych, naśladuje dekoracyjną tkaninę, która kojarzy się z tkaniną starotestamentalnego Przybytku, zwanego Święte Świętych[3]. W ikonografii chrześcijańskiej akant symbolizuje drzewo życia i rajski ogród[3]. W obrazie widać mocne przechylenie Dzieciątka w stronę Maryi[3]. Pozwala to zamknąć kontur postaci w symbolicznym trójkącie, który odnosi się do dogmatu trynitarnego[3]. Jednocześnie Maryja, podobnie jak święci w ikonach przedstawiona jest na kształt wzniosłej świętej Góry Boga, która oznacza bezpieczeństwo i siłę, gdyż[3]:

Ci, którzy ufają Panu są jak góra Syjon (Ps 125, 1).

Maryję okrywa maforion w kolorze ciemnogranatowym, niemalże czarnym, spięty pod szyją owalną broszą wysadzaną kamieniami szlachetnymi i narzucony na suknię w tym samym kolorze, przewiązaną w talii zielonym sznurem[3]. Płaszcz Madonny ma natomiast łagodne i szerokie łuki udrapowań ze złocisto-zieloną podszewką[3]. Na brzegach płaszcza widnieje złoty galon. Szczególnym świadectwem hołdu dla szat Maryi była ikonograficzna tradycja Płaszcza Opiekuńczego, znaku miłosierdzia[3].

Głowa Maryi jest lekko nachylona w stronę Syna. Karnacja jest jasna, świetlista, na policzkach maluje się delikatny rumieniec. Spod fałdów maforionu prześwituje delikatna woalka, pukle brązowych włosów oraz fragment ucha. Oczy o wykroju migdałowym są szeroko otwarte. Uważne spojrzenie skierowane jest daleko przed siebie. Brwi półkoliste i delikatne. Nos prosty, wąski, usta karminowe wyrażają powściągliwy uśmiech.

Atrybut koniczyny w ikonografii maryjnej wszedł ze względu na „potrójną” morfologię liści, kojarzoną z osobami Trójcy Świętej[3]. Podania głoszą, że św. Patryk używał trójlistnej koniczyny dla wyjaśnienia pojęcia Trójcy Świętej, dlatego roślina ta jest z nim kojarzona, z jego świętem i z symbolem Irlandii[10]. Trzy listki koniczyny symbolizują także trzy cnoty teologiczne: wiarę, nadzieję i miłość[10]. Białe lub biało-różowe kwiaty symbolizowały cnotę czystości[3].

Postać Dzieciątka | edytuj kod

Dzieciątko odziane jest w skromną ciemnoliliową sukienkę, o zielonkawym odcieniu, wyraziście drapowaną[3]. Główka Dzieciątka jest okrągła skierowana w stronę Matki. Włosy krótkie, lekko kręcone odsłaniają lewe ucho. Twarz wyraża smutek, czytelny w wyrazie dużych oczu pod delikatnymi łukami brwi. Nos jest lekko zadarty, usta cynobrowe zamknięte w wyrazie głębokiego milczenia. Blade policzki ożywia lekki rumieniec.

Metaforyczny układ dłoni Jezusa objawia godność kapłana i nauczyciela[3]. Dzieciątko prawą rączką błogosławi, zaś w lewej trzyma zamkniętą księgę[a]. Specyficzny układ palców rączki przedstawia dogmat trynitarny poprzez wyprostowanie trzech palców oraz tajemnice zjednoczenia boskiej i ludzkiej natury Chrystusa, wyrażoną w zgięciu pozostałych dwóch palców[3].

Bose stopy Dzieciątka również mają symboliczne znaczenie[3]. Wskazują na Tajemnicę Wcielenia, odwołując się do związku stóp z ziemią[3]. W wizerunkach maryjnych bose stopy Dzieciątka są przywołaniem Jego przyszłej męki[3]. W obrazie świętojańskim nienaturalne uniesienie prawej stopy stanowi aluzję do układu Jego nóg na krzyżu[3].

Z wielką starannością namalował artysta szczególnie ucho Dzieciątka i fragmentarycznie ucho Maryi, będących symbolem boskiego wsłuchiwania się w błagania proszących[3].

Koronacja obrazu | edytuj kod

Abp Karol Wojtyła koronuje Obraz Matki Bożej Świętojańskiej (Kraków, 9 maja 1965).

W uroczystym ubiorze postaci uczestniczą insygnia królewskie oraz biżuteria wotywna. Najstarsze koronacje odbywały się według ustalonego przez Kościół rytuału, którego istotnym elementem była aprobata papieska i nakładane korony[3]. Skronie Maryi i Jezusa zdobią korony nałożone za pozwoleniem papieża Pawła VI[b][18] przy kościele Ojców Paulinów na krakowskiej Skałce 9 maja 1965 przez metropolitę krakowskiego abp. Karola Wojtyłę, który nadał obrazowi Matki Bożej trzeci tytuł: Matka Wolności[1]. Korony na wizerunku prezentują typ regaliów tzw. korony zamkniętej, tzn. zwieńczonej kulą z zatkniętym zdobionym krzyżem, co w ikonografii heraldycznej oznacza wolność od ludzkiej władzy i podległość Bogu[3]. Na łożu korony Maryi, w jej środkowej części widnieje lilia ozdobiona kamieniami szlachetnymi, natomiast na łożu Dzieciątka kotwica. Uroczystość koronacji połączono z tradycyjną procesją ku czci św. Stanisława Biskupa i Męczennika z Wawelu na Skałkę oraz z uroczystym objęciem metropolii krakowskiej przez Karola Wojtyłę i z odprawioną przy tej okazji po raz pierwszy mszą świętą koncelebrowaną przez wszystkich biskupów Metropolii[19]. Była to pierwsza samodzielna[c] koronacja wizerunku Matki Bożej dokonana przez Karola Wojtyłę[1][20].

Przed koronacją wizerunek został przeniesiony 30 kwietnia do kościoła Mariackiego na uroczystą dziewięciodniową nowennę przedkoronacyjną[19]. 8 maja obraz został przewieziony z kościoła Mariackiego na Wawel i umieszczony w prezbiterium na wielkim ołtarzu[19]. Następnego dnia w uroczystej procesji ulicami Stradomską i Krakowską wizerunek został przeniesiony z Wawelu przed kościół na Skałce na przygotowany specjalny ołtarz polowy[19].

Gości powitał generał ojców paulinów o. Jerzy Tomziński OSPPE[19]. Następnie wicekanclerz kapituły krakowskiej ks. prałat Stefan Marszowski odczytał dekret kapituły watykańskiej z 25 grudnia 1963 zezwalający na dokonanie koronacji, po którym przełożona generalna Zgromadzenia Sióstr Prezentek, Magdalena Skalska złożyła uroczystą przysięgę[19]. Z kolei abp Karol Wojtyła poświęcił korony[19]. Umieszczone na purpurowych poduszkach, niesione były w czasie procesji przez ks. prałata Kazimierza Figlewicza – członka kapituły krakowskiej i proboszcza katedry wawelskiej, niegdyś ministranta w kościele św. Jana oraz przez księdza Stanisława Dąbrowskiego[19]. Koronator, ubrany w amarantową kapę ze srebrnym orłem (która przygotowana była niegdyś do koronacji króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i służyła potem do koronacji wszystkich następnych królów[19]), nałożył korony, najpierw na głowę Dzieciątka, a potem na głowę Maryi. Chór kleryków seminarium krakowskiego zaśpiewał czterogłosową antyfonę: Regina caeli laetare, a następnie kantyk Magnificat[19]. Potem nastąpiło błogosławieństwo podniesionym obrazem[19]. Po koronacji odprawiono mszę świętą, homilię wygłosił bp częstochowski Stefan Bareła, a końcowe słowo koronator, który m.in. powiedział[19]:

Chcemy zajrzeć do „Spisu cudów i łask”, który przy kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Krakowie można znaleźć i tam wśród cudów i łask odczytać te długie listy podziękowań za to, czym w ciągu stuleci obdarowałaś naszych rodaków. Tam też odczytujemy to szczególne podziękowanie więźnia, który po uwolnieniu z więzienia złożył Ci, jako wotum, swoje kajdany.

Po mszy świętej chór odśpiewał: Gaude Mater Polonia a następnie wierni: My chcemy Boga, po czym procesja powróciła do katedry wawelskiej, gdzie obraz ustawiono na wielkim ołtarzu[19]. O godz. 20:00 obraz powrócił do kościoła św. Jana[19].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Księga w chrześcijańskiej ikonografii ma kilka znaczeń: w rękach Chrystusa Pantokratora może odnosić się do Apokalipsy, zamknięta księga symbolizuje dziewiczość Maryi, w dłoniach małego Jezusa symbolizuje słowo Boże i jego naukę, czasami te księgi Starego Testamentu, gdzie znajdują się zapowiedzi nadejścia Chrystusa lub Ewangelię jako naukę życia i Męki Pańskiej. W ikonografii judeochrześcijańskiej symbolizuje Dziesięcioro Bożych Przykazań, Ewangelię, wreszcie Apokalipsę. Na ikonach księga lub zwoje w dłoniach Pantokratora lub małego Jezusa symbolizują nauki i Prawo przez niego głoszone (→ Nouwen i Węcławik 1998 ↓; Dzięcioł 1997 ↓, s. 103–133; Popova, Cortesi i Smirnova 2003 ↓, s. 115).
  2. Istnieje druga para koron, różniących się od koronacyjnych rozmieszczeniem na nich biżuterii.
  3. 15 sierpnia 1963 był on współkoronatorem wraz z prymasem Stefanem Wyszyńskim figury Matki Bożej Królowej Podhala z Sanktuarium w Ludźmierzu. Była to jednak koronacja niesamodzielna.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p Aurelia Patrzyk: Cudowny Obraz Matki Bożej od Wykupu Niewolników. W: Siostry Prezentki [on-line]. prezentki.opoka.net.pl. [dostęp 2017-06-28].
  2. Matka Boża z koniczynką. W: Miesięcznik Rodzin Katolickich „Cuda i łaski boże” [on-line]. cudaboze.pl, 2007-01. [dostęp 2014-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-23)].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad Alfabet wolności – ikonograficzne walory obrazu Matki Bożej Świętojańskiej. W: Pracownia Świętego Łukasza przy klasztorze ojców bernardynów [on-line]. pracownia-swlukasza.pl. [dostęp 2017-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-31)].
  4. a b c d e Prof. Jan Machniak: Obraz Matki Bożej Świętojańskiej. janmachniak.pl. [dostęp 2017-06-28].
  5. Klęczęli tu Sobieski i Kościuszko.. W: Miesięcznik Rodzin Katolickich „Cuda i łaski boże” [on-line]. cudaboze.pl, 2007-01. [dostęp 2014-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-23)].
  6. Niech ten obraz przyciąga wszystkich.... W: Miesięcznik Rodzin Katolickich „Cuda i łaski boże” [on-line]. cudaboze.pl, 2007-01. [dostęp 2017-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-09-06)].
  7. a b Justyna Sowa: Matka Wolności. W: Przewodnik Katolicki [on-line]. przewodnik-katolicki.pl. [dostęp 2017-06-28].
  8. a b Różne sprawy zawierzają.... W: Miesięcznik Rodzin Katolickich „Cuda i łaski boże” [on-line]. cudaboze.pl, 2007-01. [dostęp 2014-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-23)].
  9. Małgorzata Pabis: Mama z Nieba. W: Miesięcznik Rodzin Katolickich „Cuda i łaski boże” [on-line]. cudaboze.pl, 2007-01. [dostęp 2014-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-23)].
  10. a b c d e f g Monika Hyla: Świętojańska Matka Wolności. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. niedziela.pl, 2007. [dostęp 2017-06-28].
  11. Małgorzata Pabis: Patronka uzależnionych. W: Miesięcznik Rodzin Katolickich „Cuda i łaski boże” [on-line]. cudaboze.pl, 2007-01. [dostęp 2014-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-23)].
  12. Grzegorz Kozakiewicz: Przed Matką Świętojańską. W: „Gość Niedzielny” [on-line]. krakow.gosc.pl, 2014-09-26. [dostęp 2017-06-28].
  13. a b c Złoty Jubileusz koronacji obrazu Matki Wolności. W: Rzymskokatolicka Parafia Księży Misjonarzy św. Wincentego a Paulo pod wezwaniem Bł. Anieli Salawy w Krakowie [on-line]. anielasalawa.pl. [dostęp 2018-01-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-22)].
  14. Bogdan Nowak: Pielgrzymka więźniów do Okonka. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” [on-line]. niedziela.pl, 2010. [dostęp 2014-10-04].
  15. Obraz Matki Bożej Świętojańskiej uczczono na Podolu. credo.pro, 2018-09-24. [dostęp 2019-12-01].
  16. Franciszek odwiedził siostry prezentki w Krakowie. deon.pl, 2016-07-28. [dostęp 2017-06-28].
  17. Modlitwy do Matki Bożej od Wykupu Niewolników, Matki Bożej Wolności, Pani Świętojańskiej. W: Siostry Prezentki [on-line]. prezentki.opoka.net.pl. [dostęp 2017-06-28].
  18. Prof. Jan Machniak: Matka Wolności. janmachniak.pl. [dostęp 2017-06-28].
  19. a b c d e f g h i j k l m n Uroczystość Koronacji Łaskami Słynącego Obrazu Matki Bożej Świętojańskiej. W: Siostry Prezentki [on-line]. prezentki.opoka.net.pl, 1965-05-09. [dostęp 2017-06-28].
  20. Koronacje papieskie Wizerunków Matki Bożej wg kolejności ogłoszenia. katolik.pl. [dostęp 2017-06-28].

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Obraz Matki Bożej Świętojańskiej" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy