Olcha czarna


Olsza czarna w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Olcha czarna) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Olsza czarna (Alnus glutinosa (L.) Gaertn.) – gatunek drzewa należącego do rodziny brzozowatych. Olsza czarna to jedno z ważniejszych drzew wilgotnych zarośli nadbrzeżnych i lasów łęgowych niżu. Rośnie prawie na całym obszarze Europy, a także na niektórych obszarach Azji i w północno-zachodniej Afryce[4]. W Polsce występuje na niżu i niższych położeniach górskich[4]. W górach i na żwirowiskach rzecznych ustępuje miejsca olszy szarej.

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Drzewo osiągające wysokość 10–30 m, rzadziej do 35[4] lub 40 m[5], z rozłożystą koroną. Dolne konary wzniesione do góry, górne bardziej poziomo odstające od głównego pnia. Ma dużą zdolność do tworzenia odrostów ze ściętych pni.
Pień
Kora ciemnoszara, prawie czarna, pękająca[5]. Roczne gałązki nagie z wyraźnymi, jaśniejszymi przetchlinkami.
Pąki
Odwrotnie jajowate, lepkie, odstające od gałązki na długich szypułkach[4].
Liście
Okrągławe lub odwrotnie jajowate, długości 4–10 cm[4], szerokości 3–7 cm. Blaszka z tępym, lub wyciętym wierzchołkiem, brzeg nierówno podwójnie grubo piłkowany i falisty[5]. Wierzchnia strona błyszcząca, obie strony zielone[5]. Od głównego nerwu odchodzi 5–8 par nerwów bocznych. Po spodniej stronie w kątach nerwów kępki włosków[5]. Młode liście są nieco lepkie. Ulistnienie skrętoległe.
Kwiaty
Kwiaty zebrane w kotki. Roślina wytwarza je już przed zimą. W zimie kotki mają kolor czerwonawy, podczas kwitnienia stają się zielonkawe. Kotki męskie o długości ok. 3 cm, zwisające, występują po 2–3 razem. W okresie kwitnienia powiększają się do 5–10 cm, wytwarzając duże ilości pyłku. Po przekwitnięciu obumierają. Kotki żeńskie o długości ok. 1,5 cm występują w pęczkach po 3–5. Osadzone na wyraźnych szypułkach[5].
Owoce
Po przekwitnięciu kotki żeńskie silnie drewnieją tworząc czarne owocostany o długości do 3 cm, przypominające wyglądem małe szyszki[4]. Owocem jest mały, brunatny orzeszek wąsko oskrzydlony (skrzydlak)[5].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Siewka olszy czarnej Olchy czarne w rezerwacie przyrody Olszynka Grochowska

Megafanerofit[5]. Roślina jednopienna z oddzielnymi kwiatostanami męskimi i żeńskimi, rozwijającymi się przed liśćmi, bardzo wczesną wiosną. Kwitnie od marca do kwietnia[4], wiatropylna. Owocować po raz pierwszy zaczynają drzewa 20–30-letnie. Nasiona wysypują się zimą.

Drewno nie zróżnicowane na biel i twardziel.

Liczba chromosomów 2n = 28[5][6].

Wymagania siedliskowe | edytuj kod

Olsza czarna występuje w mokrych lasach, porasta brzegi rzek[5], rowów melioracyjnych i stawów oraz bagna. Roślina światłolubna. Rośnie w miejscach wilgotnych. Unika podłoży wapiennych, suchych i gleb piaszczystych. Rosnąca w takich warunkach roślina przyjmuje krzaczastą formę. W Sudetach i Karpatach bardzo rzadka i występuje tylko w reglu dolnym. Tworzy czyste lub mieszane drzewostany (olsy)[4].

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl. Alnetea glutinosae, SAll. Alnenion glutinoso-incanae[7].

Oddziaływania międzygatunkowe | edytuj kod

Objawy żerowania kolbowca olchowego i larwy hurmaka olchowca Dorosłe osobniki pienika olchowca

Do największych szkodników olszy czarnej należą[8]:

  • Kloszowiec olchowy (Eriophyes inangulis) – roztocz, przedstawiciel roślinożernych szpecieli, żeruje tylko na olszy czarnej. Objawem żerowania są kloszowate wypukłości w kątach nerwów wzdłuż nerwu głównego.
  • Kolbowiec olchowy (Eriophyes laevis) – przedstawiciel szpecieli, żerujący na liściach. Objawem żerowania są brodawkowate wyrośla na wierzchniej stronie blaszki liściowej, o wysokości 2–3 mm. Wyrośla początkowo są jasnozielone, następnie czerwienieją, a w lipcu brązowieją. Liście, na których żerują roztocza wcześniej opadają.
  • Pilśniowiec olchowy (Aceria brevitarsus) – roztocz, żerujący na spodniej stronie liści, gdzie w miejscach żerowania tworzy się srebrzysta pilśń. Na wierzchniej stronie liścia widać jaśniejsze wypukłości.
  • Hurmak olchowiec (Agelastica alni) – na liściach żerują larwy i postać dorosła chrząszcza. Larwy pojawiają się od czerwca do lipca i żerują przez ok. 3 tygodnie. Zjadają miękisz, a następnie wygryzają blaszkę między nerwami. Dorosłe osobniki żerują krótko.
  • Zwijacz brzozowiec (Deporaus betulae) – na liściach żerują larwy i osobniki dorosłe tego chrząszcza.
  • Miniarka brzozówka (Agromyza alnibetulae) – larwy tej muchówki żerują także na olszach. Objawem żerowania jest długa i kręta mina widoczna na blaszce liściowej, powstająca od szczytu liścia.
  • Zwiotka olszowa (Fenusa dohrnii) – błonkówka, której larwy żerują wewnątrz liści. Objawem żerowania są pęcherzykowate, brązowe miny, zlokalizowane między dwoma nerwami bocznymi. W wyniku żerowania blaszka liściowa ulega zniekształceniu i często liść opada.
  • Zżernica olszowa (Heterarthrus vagans) – na olszy występuje rzadziej niż zwiotka olszowa. Larwy żerując wewnątrz liści także tworzą miny.
  • Zdobniczka podlistnoolchowa (Pterocallis alni) – mszyca żerująca pojedynczo lub w małych grupach na spodniej stronie liści. Na blaszce liściowej widoczne są żółte plamy.
  • Miodówka olszowa (Psylla alni) – larwy i osobniki dorosłe tego pluskwiaka żerują na pędach okryte kłaczkowatą wełną. Wysysają soki, ograniczając wzrost pędów i zmniejszając ich turgor.
  • Pienik olchowiec, pienik olszowiec (Aphrophora alni) – pluskwiak, którego larwy od kwietnia-maja żerują na szyjkach korzeniowych. Dorosłe osobniki żerują od czerwca lub lipca do jesieni. Nakłuwają tkankę na pędach i wysysają z łyka sok. W miejscach żerowania powstają pierścieniowate zgrubienia, pędy są osłabione i łamliwe.

Zmienność | edytuj kod

Tworzy mieszańce z olszą szarą (Alnus × pubescens Tausch.)[5]. Gatunek zróżnicowany na cztery podgatunki[9]:

  • Alnus glutinosa subsp. antitaurica Yalt. – występuje w Turcji i Iranie,
  • Alnus glutinosa subsp. barbata (C.A.Mey.) Yalt. – rośnie w Turcji i Iranie,
  • Alnus glutinosa subsp. betuloides Ansin – występuje w Turcji,
  • Alnus glutinosa subsp. glutinosa – rośnie w całym zasięgu gatunku.

Nazewnictwo | edytuj kod

Polska nazwa drzewa pochodzi od barwy kory, wykorzystywanej niegdyś do farbowania na czarno.

Znaczenie użytkowe | edytuj kod

Drewno olszy czarnej
  • Drewno: Lekkie, miękkie, łupliwe, odporne na długie przebywanie w wodzie[4]. Podczas wysychania paczy się. Zaraz po przecięciu jest żółtawobiałe, ale w zetknięciu z powietrzem wkrótce zmienia kolor na pomarańczowo-czerwony. Wykorzystuje się je w meblarstwie do produkcji sklejki, a także w budownictwie (np. na płoty). Szczególnie dobrze nadaje się na przedmioty narażone na stałe przebywanie w wodzie[4]. Stanowi także materiał opałowy, wędzarniczy i służy do produkcji węgla drzewnego.
  • Kora używana jest do produkcji garbników[4] (zawiera ich do 16%).
  • Czasami uprawiana jako roślina ozdobna. Jest też używana do zadrzewień krajobrazowych.

Przypisy | edytuj kod

  1. Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20]  (ang.).
  2. Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-11]  (ang.).
  3. Alnus glutinosa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online]  (ang.).
  4. a b c d e f g h i j k Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 596. ISBN 83-214-1305-6.
  5. a b c d e f g h i j k Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 100. ISBN 83-01-14342-8.
  6. Alnus glutinosa. W: Flora of North America [on-line]. [dostęp 2014-01-14].
  7. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  8. Grażyna Soika, Gabriel Łabanowski. Szkodniki olszy. „Szkółkarstwo”. 04/2003. Plantpress Sp. z o.o. (pol.). [dostęp 2009-07-03]. 
  9. World Checklist of Selected Plant Families (ang.). [dostęp 2014-01-14].

Bibliografia | edytuj kod

  1. W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
  2. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  3. Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  4. Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (takson):Identyfikatory zewnętrzne:
Na podstawie artykułu: "Olcha czarna" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy