Oliwka europejska


Oliwka europejska w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Pokrój Owoce Marynowane oliwki zielone i czarne Oliwka uprawiana jako bonsai Pień starej oliwki

Oliwka europejska (syn. oliwnik europejski, oliwka uprawna, drzewo oliwne) Olea europaea L.gatunek drzewa należący do rodziny oliwkowatych.

Spis treści

Rozmieszczenie geograficzne | edytuj kod

Na naturalnych stanowiskach rośnie w niemal całej Afryce (z wyjątkiem jej środkowej części), na Półwyspie Arabskim, w śródziemnomorskich krajach Azji Zachodniej (Cypr, Izrael, Jordania, Turcja) oraz w Europie Południowej (Albania, Grecja, kraje byłej Jugosławii, Włochy, Francja, Hiszpania, Portugalia). Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenił się w USA, na Hawajach, w Australii i Nowej Zelandii. Jest uprawiany w wielu krajach świata[3], szczególnie w krajach Azji Południowej, Ameryki Północnej, Środkowej i Południowej, w Europie, Australii, wyspach Oceanu Indyjskiego i innych[4].

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Wiecznie zielone, niezbyt wysokie drzewo, czasami krzew[5]. Osiąga wysokość do 12 m[6].
Pień
Zazwyczaj krzywy i sękowaty, szczególnie u starszych egzemplarzy, obfitujący w liczne odrosty. Ma zwisające gałęzie i jasną korę[5]. Osiąga średnicę do 50 cm, do wysokości 3 m nie posiada sęków. Starsze pnie często składają się z kilku pozrastanych pni i pokryte są guzami[6].
Liście
Małe, całobrzegie, szerokolancetowate do podłużnie owalnych, krótkoogonkowe. Z wierzchu ciemnozielone, spodem srebrzysto-popielate, pokryte podobnie jak gałązki włoskami. Ulistnienie naprzeciwległe[5] Na roślinie liście utrzymują się od 2 do 3 lat.
Kwiaty
Zebrane w 10 do 40 kwiatowe wiechy. Kwiaty pachnące, małe, o czteroząbkowym kielichu, korona krótkorurkowa, biaława o czterech łatkach. Słupek jeden, pręciki dwa[5].
Owoce
Podobny do śliwki pestkowiec o długości do 3,5 cm. Przed dojrzeniem ma barwę szarozieloną, po dojrzeniu niebieskawoczarną. Pestka jest brązowa, bruzdkowana. Zarówno mezokarp, jak i pestka, zawiera tłuszcz[5].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Jest rośliną bardzo długowieczną, może żyć nawet 1000 lat[5]. W Izraelu kwitnie od kwietnia do maja. Zaczyna owocować już w wieku 4-5 lat, największą wydajność osiąga w wieku 30-40 lat, owocuje do końca swojego życia. Roślina niewymagająca, rośnie i owocuje nawet na jałowych, kamienistych glebach na stokach wzgórz i gór. Możliwość przetrwania w klimacie ciepłym, na terenach o małych opadach, często w warunkach półpustynnych, zawdzięcza bardzo silnie rozbudowanemu systemowi korzeniowemu[7][8].

Po ścięciu z pnia drzewa oliwkowego łatwo tworzą się odrosty powstające z pąków śpiących. Z czasem odrosty te przejmują funkcję pnia i drzewo rośnie dalej[7].

Zmienność | edytuj kod

Wyróżnia się następujące podgatunki[9]:

  • Olea europaea L. subsp. cerasiformis G. Kunkel & Sunding
  • Olea europaea L. subsp. cuspidata (Wall. ex G. Don) Cif.
  • Olea europaea L. subsp. guanchica P. Vargas et al.
  • Olea europaea L. subsp. laperrinei (Batt. & Trab.) Cif.
  • Olea europaea L. subsp. maroccana (Greuter & Burdet) P. Vargas et al.

Zastosowanie | edytuj kod

Sztuka kulinarna
 Osobne artykuły: Oliwka (owoc)Olej oliwkowy.
  • Owoce są jadalne nawet na surowo, są one jednak nietrwałe, dlatego konserwuje się je solą, solanką, suszy, marynuje w occie[5] lub kwasie mlekowym. Przed konserwacją często są drylowane, a w miejsce pestki nadziewane kaparami, papryką, anchois, czosnkiem, migdałami i serem.
  • Najważniejszym zastosowaniem oliwek jest otrzymywanie oleju zwanego oliwą. Na ten cel przeznacza się około 80% światowych zbiorów oliwek[10]. Najlepsze rodzaje oliwy są używane jako doskonały tłuszcz spożywczy[5].
Kosmetyka
Gorsze gatunki oliwy są wykorzystywane do produkcji mydeł i w przemyśle kosmetycznym (oliwka dla niemowląt, kremy itp.)[5]. Oliwa z oliwek stosowana jest do mycia wrażliwej cery i ochrony suchej i wiotczejącej, zarówno w stanie nieprzetworzonym jak i w maseczkach, kremach i innych kosmetykach[11].
Drewno
Biel drewna jest wąski, ma barwę od szarej do jasnożółtej, twardziel od żółtobrązowej do ciemno-oliwkowobrązowej. Gęstość drewna w stanie suchym – 852 kg/m3. Jest średniotrwałe, łatwe do polerowania, dość trudno łupliwe, nadające się do obróbki wszystkimi rodzajami narzędzi, szczególnie zaś do skrawania. Stosowane jest w snycerstwie, rzeźbiarstwie, do wyrobów tokarskich i frezowanych[7]. W pierwszej Świątyni Jerozolimskiej wyrzeźbiono z niego np. cheruby (1 Krl 6,23-25) i inne przedmioty stolarskie (1 Krl 6,31-34)[7].
Roślina lecznicza
Surowiec zielarski: liść oliwki – Oleae folium.
Inne zastosowania

Historia uprawy | edytuj kod

Jest bardzo prawdopodobne, że oliwkę zaczęto uprawiać już we wczesnym neolicie wraz ze zbożami[7]. Różne źródła wskazują, że uprawiana jest już od 5000-6000 lat[13]. Najstarsze dowody jej uprawy odkryto na wyspie Kreta, w Syrii i Palestynie[14]. W jaskiniach nad Morzem Martwym znaleziono pestki oliwek i daktyli, ziarna zbóż i roślin strączkowych datowane na 3700-3500 lat p.n.e. W pochodzącym z okresu około 1400 lat p.n.e. grobowcu egipskim znaleziono dwa naczynia z kremem zrobionym z kwiatów lipy oraz oliwy. Liczne wykopaliska archeologiczne wskazują, że uprawiana była w Starożytnej Grecji. Np. w Knossos znaleziono glinianą tabliczkę z wizerunkiem oliwki i innych uprawianych gatunków roślin, przy oliwce była liczba 405 wskazująca na liczbę uprawianych drzew oliwki[7].

Uprawa | edytuj kod

W Polsce może być uprawiana tylko jako roślina pokojowa, również w formie bonsai. Warunki panujące w naszych mieszkaniach znosi dobrze. Należy jej zapewnić dobrze oświetlone stanowisko. W naturze rośnie na jałowej glebie, w doniczce lepiej jednak zapewnić jej żyzną, glebę wymieszaną z gruboziarnistym piaskiem i drenaż na dnie doniczki. Co roku na wiosnę przesadza się roślinę do większej doniczki. W okresie letnim można roślinę wystawiać na zewnątrz. Aby roślina zakwitła i zaowocowała, musi być w zimie przez jakiś czas przetrzymywana w niskiej temperaturze, nie powinna ona jednak spaść poniżej +4° C. Przez krótszy okres roślina może jednak wytrzymać przymrozki do -3° C[10].

W okresie letnim podlewa się umiarkowanie. Nawozi się dwukrotnie; wczesną wiosna i w połowie lata rozpuszczonym w wodzie nawozem uniwersalnym[10].

Jest odporna na choroby, może być jednak atakowana przez typowe w uprawach roślin doniczkowych szkodniki: miseczniki, tarczniki i wełnowce. Najczęściej niepowodzenia w jej uprawie wynikają z niewłaściwej pielęgnacji. Jeżeli latem zapomnimy podlewać, liście usychają i opadają, jednak gdy w miarę szybko roślinę podlejemy, po jakimś czasie zregeneruje się. Przyczyną zrzucania liści zimą może być zbyt wysoka temperatura i zbyt suche powietrze[10].

Najłatwiej rozmnaża się przez nasiona wysiewane jesienią, można też przez odrosty lub przez sadzonki z piętką[12].

Udział w kulturze | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-24].
  2. The Plant List. [dostęp 2014-12-29].
  3. The Plant List. [dostęp 2014-12-29].
  4. Discover Life Maps. [dostęp 2014-10-27].
  5. a b c d e f g h i j Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  6. a b Instytut technologii drewna. Stanisław Spława-Neyman. Oliwka europejska (Olea europaea). [dostęp 2014-12-29].
  7. a b c d e f g h i j k l Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
  8. a b c Flowers in Israel. [dostęp 2014-12-29].
  9. The Plant List. Olea. [dostęp 2014-12-29].
  10. a b c d e Poradnik ogrodniczy. Oliwka europejska, drzewko oliwne – uprawa w doniczce. [dostęp 2014-12-30].
  11. Bohumír. Hlava: Rośliny kosmetyczne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1984, s. 156. ISBN 83-09-00765-5.
  12. a b Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  13. Vossen, Paul (2007). "Olive Oil: History, Production, and Characteristics of the World's Classic Oils". HortScience 42 (5): 1093–1100
  14. Lanza, Fabrizia (2011). Olive: a global history. London: Reaktion. s15
  15. Alfred Znamierowski: Flagi świata: ilustrowany przewodnik. Warszawa: Horyzont, 2002, s. 44, 97, 98, 102. ISBN 83-7311-410-6. (pol.)
Kontrola autorytatywna (takson):
Na podstawie artykułu: "Oliwka europejska" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy