Oradea


Na mapach: 47°03′N 21°56′E/47,050000 21,933333

Oradea w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Oradea (węg. Nagyvárad[2]) – miasto w Rumunii w okręgu Bihor, stolica krainy historycznej Kriszana. Miasto liczy, zgodnie ze spisem ludności z 2002 roku, 206 614 mieszkańców. Natomiast liczba mieszkańców całego zespołu miejskiego wynosi ok. 241 tys. Oradea należy do najlepiej rozwiniętych miast w Rumunii. Merem miasta jest Ilie Bolojan.

Nazwa miasta w różnych językach[3]:

Spis treści

Geografia | edytuj kod

Miasto położone jest w pobliżu granicy z Węgrami (13 km) nad rzeką Crișul Repede (Szybki Keresz).

Historia | edytuj kod

Miasto pod łacińską nazwą Varadinum istniało tutaj z pewnością już w XI stuleciu. W 1093 r. król węgierski Władysław I Święty doprowadził do powstania tutaj biskupstwa. Miasto stało się jednym z ważniejszych grodów Królestwa Węgier, a jego katedra miejscem pochówku królów.

Miasto w XVII w.

Rozwój miasta zahamowało jego zniszczenie podczas najazdu mongolskiego w 1241 r. Oradea długo odzyskiwała dawne znaczenie. W mieście pracował Georg von Peurbach, skutkiem czego była Tabula Varadiensis. od 1445 biskupem Waradynu był Jan Vitéz, protektor Grzegorza z Sanoka. W 1541 znalazła się w granicach Wschodniego Królestwa Węgier, które w 1570 r. zostało przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu, zależne od Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku – już w granicach monarchii Habsburgów – zaczęła odzyskiwać swą świetność. To wówczas wiedeński architekt Franz Anton Hillebrandt zaprojektował przebudowę miasta w stylu barokowym. Rozkwit przyniósł miastu wiek XIX, gdy węgierski Nagyvárad stał się ważnym centrum gospodarczym i kulturalnym.

Teatr

Po rozpadzie Austro-Węgier Oradea znalazła się w granicach Rumunii, mimo iż większość stanowili w niej Węgrzy (w 1910 91,1%, w 1919 62%). Po drugim arbitrażu wiedeńskim miasto powróciło do Węgier w 1940, ale w wyniku traktatu paryskiego ponownie znalazło się w granicach Rumunii w 1947 (faktycznie od października 1944, po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną).

Gospodarka | edytuj kod

Przez wieki Oradea należała do najbogatszych miast Węgier. Po roku 1989, w Oradei doszło do szerokich zmian ekonomicznych, które dotyczyły głównie sektora usług, ze względu na znaczący rynek konsumencki.

Bezrobocie w Oradei wynosi ok. 6% i jest nieco mniejsze niż średnia krajowa, jednak większe niż w całym regionie Bihor (ok. 2%). Miasto wytwarza ok. 63% całej produkcji przemysłowej regionu Bihor, chociaż zamieszkuje go zaledwie 34,5% mieszkańców regionu.

Główne działy gospodarki to:

  • przemysł meblowy
  • przemysł tekstylny i odzieżowy
  • przemysł obuwniczy
  • przemysł spożywczy

W roku 2003, w Oradei powstał pierwszy hipermarket – Lotus Market.

Demografia | edytuj kod

Wybrane zabytkowe świątynie Katedra katolicka pw. Wniebowzięcia NMP i pomnik króla Węgier Władysława I Świętego Kościół św. Ducha Kościół norbertanów Kościół katolicki w twierdzy Katedra św. Mikołaja Kościół reformowany Kościół i klasztor kapucynów Synagoga

Rys historyczny | edytuj kod

  • 1910: 69 000 (narodowość rumuńska: 5.6%, narodowość węgierska: 91.10%)
  • 1920: 72 000 (R: 5%, W: 92%)
  • 1930: 90 000 (R: 25%, W: 67%)
  • 1966: 122 634 (R: 46%, W: 52%)
  • 1977: 170 531 (R: 53%, W: 45%)
  • 1992: 222 741 (R: 64%, W: 34%)

Stan obecny | edytuj kod

Skład etniczny według spisu z 2002 roku[12]:

Dzielnice | edytuj kod

Ratusz

Miasto dzieli się na następujące dzielnice (rum. cartiere):

Transport | edytuj kod

ULF w Oradei  Osobny artykuł: Tramwaje w Oradei.

Komunikację w Oradei zapewnia przedsiębiorstwo OTL. Składają się na nią 3 linie tramwajowe (1R, 1N, 2, 3R, 3N) i większa ilość linii autobusowych. W mieście znajdują się 3 dworce kolejowe Główny, Wschodni (Est) i Zachodni (Vest). Vest mieści się w dzielnicy Ioșia, a dworzec główny (zwany też po prostu Oradea) mieści się w centrum miasta, koło dzielnicy Vie.

Architektura | edytuj kod

Architektura Oradei jest mieszanką między budowlami ery socjalistycznej oraz barokową i secesyjną architekturą z czasów monarchii austro-węgierskiej. Po upadku reżimu Ceaușescu doszło do znacznych zaniedbań, jednak od roku 2002, kiedy Rumunia weszła w okres boomu gospodarczego doprowadzono do renowacji zabytkowej architektury.

Zabytki i turystyka | edytuj kod

Twierdza z lotu ptaka Pałac biskupów rzymskokatolickich Pomnik króla Węgier Władysława I Świętego Hotel Vulturul Negru (Czarny Orzeł) – przykład secesyjnej architektury

Główne atrakcje turystyczne to zabytkowe centrum miasta oraz uzdrowiska Băile Felix i Băile 1 Mai, położone w pobliżu miasta.

Sport | edytuj kod

Stadion Iuliu Bodola w Oradei

W mieście tym swoją siedzibę ma klub piłkarski FC Bihor Oradea, który został założony w 1958 roku jako Crișul Oradea. W 1961 roku klub po raz pierwszy w swojej historii awansował do drugiej ligi rumuńskiej. W 1963 roku wygrał te rozgrywki i wywalczył historyczny awans do pierwszej ligi Rumunii. W 2003 roku został wicemistrzem drugiej ligi i wygrywając baraż z Oțelulem Gałacz powrócił do pierwszej ligi. W 2004 roku był ostatni w Divizii A i znów został zdegradowany do drugiej ligi.

Miasta partnerskie | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Nord-Vest (Romania): Counties, Cities and Towns – Statistics & Maps on City Population (ang.).
  2. Nazwa przyjęta jako druga urzędowa, obok rumuńskiej, w 2001: HOTĂRÂRE pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozițiilor privitoare la dreptul cetățenilor aparținând unei minorități naționale de a folosi limba maternă în administrația publică locală, cuprinse în Legea administrației publice locale nr. 215/2001. Monitorul Oficial al Românei, Anul XIII, Nr. 781, 7 decembrie 2001.
  3. Großwardein/Oradea (niem.). W: OME-Lexikon [on-line]. ome-lexikon.uni-oldenburg.de. [dostęp 2017-01-27].
  4. Mapa „Kraje Korony Węgierskiej” Ed. Hözla geogr. zakład w Wiedniu. w atlasie Geograficznym wyd.1893 nakładem „Wędrowca” w Warszawie.
  5. S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami, T. 15, s. 138 – Warszawa 1903.
  6. Łukasz Galusek, Alexandru Dumitru, Tomasz Poller Transylwania Twierdza rumuńskich Karpat Wydawnictwo Bezdroża, Kraków 2002.
  7. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN tom 8, 1966 str 274.
  8. Vide ad. 2.
  9. Oradia Mare. Bustul M.S. Regelui Ferdinand I. | Képeslapok | Hungaricana. postcards.hungaricana.hu. [dostęp 2015-08-23].
  10. Oradea. www.bionature.ro. [dostęp 2015-08-23].
  11. Two Jews Are Killed in Riots at Oradia Mare. [dostęp 2015-08-23].
  12. Structura Etno-demografică a României.
  13. Oradea – Rumunia.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (municipiu of Romania):
Na podstawie artykułu: "Oradea" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy