Organy w Kolegiacie św. Anny w Krakowie


Organy w Kolegiacie św. Anny w Krakowie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Prospekt organów

Organy w Kolegiacie św. Anny w Krakowie – instrument z pierwszej połowy XVIII wieku o mechanicznej trakturze gry i mechanicznej trakturze rejestrów. Posiada dwa manuały oraz pedał, liczy 26 głosów.

Spis treści

Historia | edytuj kod

XVIII wiek | edytuj kod

Tabliczka umieszczona za plecami organisty, zawierająca grawer Szymona Sadkowskiego, jak również pochodzącą z XIX wieku notkę Błażeja Głowackiego.

Obecne organy pochodzą z trzeciego, barokowego, kościoła, który został wybudowany w latach 1689-1703 w miejscu dawnej, gotyckiej wersji świątyni. Ich budowniczym był Szymon Sadkowski, co potwierdza odkryty w XX wieku łaciński napis na jednej z wiatrownic[1], o treści: Anno Domini 1724 Szymon Sadkowski hoc opus fecie m[anu] p[rioprio] p[innit][2] ("Roku Pańskiego 1724 Szymon Sadkowski ten napis własnoręcznie wyrył"). Jednakże, nie rozwiewa on w pełni wątpliwości co do dokładnej daty powstania instrumentu, gdyż w opracowaniach historycznych można spotkać również przedział 1723-1728. Z tego powodu najbezpieczniej jest założyć, że organy te pochodzą z drugiej dekady XVIII wieku[1].

Instrument został ufundowany przez ówczesnego prepozyta Kolegiaty św. Anny w Krakowie, ks. Grzegorza Ochabowicza[3]. Koszt organów wyniósł 5000 złotych, lecz przypuszcza się, że ta stosunkowo wysoka suma zawiera w sobie zarówno wynagrodzenie dla organmistrza jak i dla twórcy wykonanego w 1728 roku wystroju plastycznego, którym był najprawdopodobniej działający w Małopolsce rzeźbiarz Antoni Frąckiewicz[1]. Ze względu na osobę fundatora, na szczycie jednej z szaf organowych umieszczony jest herb rodu Szeliga, należący do Ochabowicza wraz z jego monogramem. Analogicznie, na drugiej szafie organowej znajduje się herb i monogram Uniwersytetu Jagiellońskiego[2].

Początkowo organy składały się z trzech zasadniczych sekcji[1]:

  • sekcja manuału - jej piszczałki znajdowały się w jednej z dwóch bliźniaczych szaf organowych,
  • sekcja pedału - jej piszczałki znajdowały się w drugiej z wspomnianych dwóch bliźniaczych szaf organowych,
  • sekcja pozytywu przedniego(niem.) - była ona odrębna od wymienionych powyżej, a jej piszczałki znajdowały się na balustradzie chóru muzycznego.

Najstarsze zachowane dokumenty poruszające kwestię organów pochodzą z 1795, kiedy to powstał opis wykonany przez jedną z działających w tym czasie komisji inwentarzowych[4][a]. Na jego podstawie można wywnioskować, że instrument składał się wówczas z:

  • 10 głosów w manuale: Prycypał 8’; Flet major 8’, Sulicinal 8’; Spilflet 4’ lub 8’; Octawa 4’; Octawa druga 4’; Kwinta 2 2 3 {\displaystyle {\frac {2}{3}}}  ; Super Octawa 2’; Sexattara 3×; Mixtura 3×; Cymbał 4–3×;
  • 6 głosów w pozytywie: Flet major 8’; Sulicinal 8’; Proncipal 4’; Flet minor 4’; Octawa 2’; Spilflet 2’;
  • 7 głosów w pedale: Subbas 16’; Pryncypał 8’; Sulicibas 8’; Quinta 2 2 3 {\displaystyle {\frac {2}{3}}}  ; Super Octawa 4’; Mixtura 3×’; Cymbał 5–4×[5][6].

Ponadto, warto zaznaczyć, że instrument pierwotnie nie miał głosów językowych. Podobnie, nie posiadał on również połączeń, co było rzadkim zjawiskiem w tamtych czasach[5].

XIX wiek | edytuj kod

W latach 1804-1816 z inspiracji Błażeja Głowackiego instrument przeszedł przebudowę, polegającą głównie na dodaniu piszczałek w każdym z głosie, z kolei w 1831 roku wymienione zostały wiatrownice. Po śmierci Głowackiego, od 1837 roku remont organów kontynuował Ignacy Woyciechowski na mocy umowy z Senatem Uniwersytetu Jagiellońskiego[7]. Jego efektem była wymiana dwóch głosów oraz dorobienie nowej klawiatury do pozytywu[1]. Pod koniec XIX wieku organy ponownie zostały poddane remontowi, tym razem prowadzonemu przez Antoniego Sapalskiego. Zbudował on nowe miechy, przyrząd do kalikowania, nowe kanały, klawiatury manuałów i pedału, nową trakturę gry i rejestrów, jak również przeprowadził uszczelnianie wiatrownic[8]. Ponadto, organy zostały przesunięte w głąb chóru muzycznego, a dotychczas osobno stojące szafy organowe połączono w jedną całość poprzez przeniesienie sekcji piszczałek pozytywu ponad stół organowy, umieszczony niejako we wnęce instrumentu. W opinii rzeczoznawców, zmiany wykonane przez Sapalskiego wskazują jednoznacznie na próbę ,,romantyzacji" instrumentu, pomimo faktu, iż pierwotnie był to instrument barokowy[1][8]. Mimo to, jak zaznacza Robert Tyrała, pozostawiono znaczną część oryginalnych głosów, które tworzyły podstawę dźwiękową instrumentu (pryncypały)[9]. Niedługo po tych przeróbkach, jeszcze w XIX wieku, miechy zaopatrujące organy w powietrze zostały podłączone do napędu elektrycznego[10]. Ponadto, podczas jednego z dziewiętnastowiecznych remontów doszło do zmiany klawiatury na tzw. francuską, to znaczy zawierającą 54 klawisze. W wyniku tego krótka oktawa w obu manuałach i pedale została zastąpiona regularną. Z zapisków parafialnych wynika, że mógł tego dokonać już Głowacki, jednakże jest możliwe, iż doszło do tego dopiero na początku XX wieku[10].

XX wiek | edytuj kod

Tabliczka informująca o renowacji organów dokonanej przez Roberta Polcyna.

Po zakończeniu II wojny światowej, instrument został uznany za niezdolny do użytku, jednakże świadomość jego historycznej wartości zaowocowała w przeprowadzeniu w latach 1958-1963 gruntownego remontu organów, który przeprowadził Robert Polcyn z Poznania. Pomimo pomysłu wyposażenia odrestaurowanego instrumentu w trakturę elektryczną, ostatecznie (dzięki staraniom ks. Kazimierza Sudera) pozostano przy oryginalnej trakturze mechanicznej[1][11].

Dyspozycja organów przed 1958[1]:

  • Manuał I: Viola 8’, Viola 4’, Pryncypał 8’, Flet major 8’, Gemshorn 8’, Oktawa 4’, Flet 4’, Kwinta 2 1 2 {\displaystyle {\frac {1}{2}}} , Superoktawa 2’, Mixtura 2-3 rzędowa 1 1 3 {\displaystyle {\frac {1}{3}}} , Gamba 4’;
  • Manuał II: Flauto amabilis 8’, Pryncypał 4’, Flet 4’, Vox coelestis 8’, Salicet 8’;
  • Pedał: Violonbas 16’, Subbas 16’, Pryncypał 8’, Kwintadena 8’, Flet 4’, Quinta 5 1 3 {\displaystyle {\frac {1}{3}}} ;

Choć traktura i niektóre elementy konstrukcji określone zostały jako ,,dalekie od ideału", to jednak ogólna ocena próby przywrócenia organom ich oryginalnego brzmienia wypadła zadowalająco[1]. Główne zastrzeżenia budziło użycie nazw nie znanych w polskim budownictwie organowym doby późnego baroku; zakwestionowany został również pomysł poszerzenia instrumentu o głosy językowe, jako że nie istniały one w oryginalnych organach[1].

Prospekt organów, ujęcie boczne z chóru muzycznego.

Dyspozycja organów po pracach Roberta Polcyna[1]:

  • Manuał I: Kwintadena 16’, Pryncypał 8’, Flet major 8’, Gemshorn 8’, Oktawa 4’, Flet minor 4’, Kwinta 2 2 3 {\displaystyle {\frac {2}{3}}} , Superoktawa 2’, Mixtura 4-5 rzędowa;
  • Manuał II: Flet kryty 8’, Pryncypał 4’, Flet 4’, Schwiegel 2’, Superkwinta 1 1 3 {\displaystyle {\frac {1}{3}}} , Sifflet 1’, Mixtura 2-3 rzędowa, Cymbał 3 rzędowy;
  • Pedał: Pryncypał 16’, Subbas 16’, Oktawbas 8’, Kwintadena 8’, Flet 4’, Flet polny 2’, Mixtura basowa 4 rzędowa;

W latach 70. i 80, przeprowadzane były drobne prace techniczne. Większym przedsięwzięciem były badania przeprowadzone w 1997 roku, kiedy to ze środków Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa dokonano zdjęcia z szafy organowej ośmiu warstw malowania, pod którymi ukazała się oryginalna, zielona farba. W celu utrzymania historycznej stylistyki, cały instrument otrzymał zieloną marmoryzację, z elementami złotych i srebrnych dekoracji[12]. W efekcie, prospekt prezentuje się jako późnobarokowy, architektoniczny, piętnastoosiowy, dwusekcyjny, z pozytywem wbudowanym wtórnie, centralnie pomiędzy szafy organowe[1]. Zachowane zostały autentyczne herby, które wieńczą obie szafy organowe - herb lewy należy do Uniwersytetu Jagiellońskiego, zaś prawy, herb Szeliga, pochodzi od zleceniodawcy budowy pierwszych organów, Grzegorza Ochabowicza[1].

W latach 90. XX wieku Lech Skoczylas, krakowski organmistrz, dokonał czyszczenia i strojenia organów, w wolne miejsce w wiatrownicy II manuału dostawił głos Tercja 1 3 5 {\displaystyle {\frac {3}{5}}} , jak również zamontował nowy miech i cichobieżną dmuchawę na chórze[13]. W listopadzie 2000 roku Fryderyk i Łukasz Kmiecikowie zamontowali połączenie II/P, oraz usprawnili istniejące połącznia, poprzez uniezależnienie połączenia I/P od II/I[13]. W 2002 roku Łukasz Kmiecik zamontował wiatrownicę mechaniczną zamiast dotychczasowej pneumatycznej, będącej ,,dostawką" z lat 60. XX wieku[1].

W efekcie prac konserwatorskich i renowacyjnych, organy w Kolegiacie Św. Anny są klasyfikowane jako instrument barokowy (13-14 oryginalnych głosów[b]), choć jego brzmienie uległo znaczącej zmianie w wyniku prac przeprowadzonych w XIX wieku. Najtrafniej można go określić jako organy barokowe i neobarokowe intonowane quasi-romantycznie[1].

Specyfikacja | edytuj kod

Stół gry

Skala organów | edytuj kod

I manuał: C-d3; II manuał: C-c3d3; pedał: C-d1;[1].

Klawiatura pedałowa

Dyspozycja organów | edytuj kod

Kursywą zaznaczono głosy, których piszczałki w większości pochodzą z XVIII wieku[1].

Połączenia: II/I, II/P, I/P[1].

Uwagi | edytuj kod

  1. Obszerne fragmenty opisu na podstawie: E. Kubala, Organy i nuty w kościele św. Anny w Krakowie według inwentarza z początku XIX wieku, Archiwum Kolegiaty św. Anny w Krakowie: Nade drzwiami wielkiemi jest umieszczony chor dla kapeli i organ na tragarzach w murze magistratualnym utwierdzonych malowany żółtym pokostem i rzeźbą snycerską przyozdobiony. Sufit pod chórem jest mocny na którym w środku są aniołowie z organami wymalowani – Wschód na chór, jako się wyżey rzekło, jest z wieży od zachodu będący. […] Co się tyczy organ tych struktura wspaniała, ma pośrodku niejako bramę służącą za miejsce organiście do grania. Po obydwóch stronach tegoż są drzwiczki na zawiasach z zameczkami prowadzące do organ wewnątrz które składają się z 3-ch części to jest manuału, pozytywy i pedału. Manuał i pozytyw łączą się z klawiaturą Francuzką umieszczoną w pośrodku Organ mającą wszystkie tony oraz bęben zepsuty. W manuale klawisz pod g urwany. Głosów zaś 11 z kluczami żelaznymi od których idą walce drewniane do piszczałek cynowych oprócz fletu major, przy którym piszczałki drewniane w szczególności w manuale Pryncypał ma w sobie piszczałek metalowych sztuk 50. Spilflet takichże piszcz: 50. Suilicinal 50. Octawa 50. Octawa druga 50. Quinta 50. Super Octawa 50. Sexattara 150. Bez oktawy. Mixtura także 150. Cymbał [tzw. „Polski” – przypis autora] ma w sobie nożek 50. W tych nożkach od Basa poczynających się ma piszczałek każda nożka po 4-ry, po prawey zaś ręce 3. Ogółem piszczałek metalowych w Manuale jest 1000. Piszczałek zaś drewnianych we flecie major jest 50. Lada czyli skrzynia do nadymania w Organach dobra – W Pozytywie klawisze dobre mają głosów 6. z kluczami żelaznymi od których idą walce drewniane do piszczałek cynowych oprócz fletu major, przy którym idą piszczałek drewnianych 50. I fletu minor w którym jest piszczał: drewnian: 45. […] W szczególności w Pozytywie znajduje się piszczałek metalowych w principal 50. W sulicincle 50. W spilflecie 50. W octawie 50. W flecie minor 5. Ogółem 205. Lada pod pozytywem dobra. Są także nad pozytywem dwa ptaki pobielane i gwiazdka z trzema dzwonkami – W Pedale jest głosów 7. Z kluczami żelaznymi, od których idą walce drewniane do piszczałek metalowych, a tych pryncypał ma w sobie 21. Super Octawa 21, Quinta 16. […] Cymbał ma w sobie nożek 21. mających po 5 piszczałek lub 4 ma w sobie piszczałek met: 350. Mixtura na koniec 63. Ogółem w pedale piszczałek metalowych 47. Sulicibas zaś ma piszczałek drewnianych 21. Sub bas podobnie 21. A Quinta takichże 5. Razem więc w całych organach jest piszczałek metalowych 1676, a drewnianych 192. […] Lada w pedale potrzebuje reperaryi gdyż powietrze przepuszcza. Nie wszystkie zaś piszczałki metalowe z frontu dają się widzieć, lecz tylko pryncypałowe, inne są wewnątrz pospolicie ołowiane. Facyata organ przedstawia się w kształcie po siedem piszczałek różnej wielkości, pomiędzy którymi są pomniejsze płasko ułożone również od wierzchu snycerszczyzną z drzewa malarsko złocona przyozdobione, całe zaś organy są żółtym pokostem pomalowane. Przyległą Chórowi i Organom jest kalikownia w tey jest miechów 5. Ze skóry irchowej o kilku fałdach każdy, potrzebujących reperacyi z tych wyżej 4 a jeden niżey są umieszczone za przegrodą z tarcic, dragi do nich dobre. Obok jest kanał czyli rura wietrzna, ciągnąca się pod podłogą do Organ.
  2. Matoga podaje liczbę 14 oryginalnych głosów, zaś Tyrała 13 (pozycje w bibliografii)

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Piotr Matoga: Organy w Kolegicie św. Anny w Krakowie. Polskie Wirtualne Centrum Organowe, 2013-07-18. [dostęp 2021-01-24].
  2. a b Tyrała 2011 ↓, s. 200.
  3. Historia kościoła. Strona Kolegiaty św. Anny w Krakowie. [dostęp 2021-01-24].
  4. Tyrała 2011 ↓, s. 200-201.
  5. a b Tyrała 2011 ↓, s. 202.
  6. E.E. Kubala E.E., Organy i nuty w kościele św. Anny w Krakowie według inwentarza z początku XIX wieku, Archiwum Kolegiaty św. Anny w Krakowie .
  7. Tyrała 2011 ↓, s. 202-203.
  8. a b Tyrała 2011 ↓, s. 203.
  9. Tyrała 2011 ↓, s. 203-204.
  10. a b Tyrała 2011 ↓, s. 204.
  11. Tyrała 2011 ↓, s. 204-205.
  12. Tyrała 2011 ↓, s. 205-206.
  13. a b Tyrała 2011 ↓, s. 206.

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Organy w Kolegiacie św. Anny w Krakowie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy