Ostropest plamisty


Ostropest plamisty w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Młody ostropest Kwiatostan Siewka

Ostropest plamisty (Silybum marianum (L.) Gaertner) – gatunek rośliny należący do rodziny astrowatych (Asteraceae).

Spis treści

Zasięg występowania | edytuj kod

Pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego: południowej i południowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Azji Zachodniej oraz niektórych rejonów Azji Środkowej (Indie, Pakistan). Jako gatunek introdukowany (przypadkowo zawleczony lub uciekinier z upraw) rozprzestrzenił się w wielu rejonach świata. Obecnie rośnie dziko, poza obszarem swojego pierwotnego występowania także w innych miejscach Afryki i Europy, w Australii, Nowej Zelandii, Ameryce Północnej i Południowej[3]. W Polsce jest rośliną uprawną, czasami dziczejącą (ergazjofigofit)[4].

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Swoim wyglądem bardzo podobny do ostów[5].
Łodyga
Gruba, prosta, wzniesiona, górą rozgałęziająca się. Osiąga wysokość do 2 m[5].
Liście
Szerokoeliptyczne lub odwrotnie jajowate, bezogonkowe, obejmujące swoją nasadą łodygę, zatokowo klapowane, białoplamiste. Brzegi mają silnie kolczaste[6].
Kwiaty
Zebrane w zwisłe kwiatostany – duże koszyczki (4-5 cm długości) wyrastające na szczycie łodyg. Łuski okrywy koszyczków zakończone są długim, odgiętym i kolczasto orzęsionym końcem. Kwiaty o purpurowej barwie[6].
Owoc
Niełupka z żóltawoszarym puchem kielichowym ponad dwukrotnie dłuższym od owocu[6].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Roślina jednoroczna. W Polsce zdziczałe formy spotyka się w ogrodach, nieużytkach, ugorach oraz w zbiorowiskach ruderalnych i synantropijnych. Kwiaty zapylane są przez owady. Kwitnie od lipca do sierpnia.

Uprawa | edytuj kod

Ostropest plamisty jest jedną z roślin, które przeszły ze stanu dzikiego w warunki uprawy polowej. Plon rośliny jest w dużym stopniu determinowany czynnikami meteorologicznymi i glebowymi. W latach wilgotnych, ciepłych i na żyznych glebach osiągać może rozmiary do ok. 2 m i dojrzewać bardzo późno, ale nie jest to normą. Przeciętna wysokość roślin, wyhodowanej i uprawianej w Polsce odmiany Silma, wynosi 1,56 m.[7]. Dolistne stosowanie mikroelementów powoduje wzrost plonu owoców ostropestu, a także zwiększenie zawartości potasu, fosforu i tłuszczu[8].

Zastosowanie | edytuj kod

Roślina lecznicza.
  • Historia: Lecznicze działanie ostropestu znane było w starożytności i średniowieczu. O ostropeście wspomina już Teofrast żyjący ok. 370-287 r. p.n.e. Lecznicze działanie ostropestu znali Dioskurides i Pliniusz Starszy, żyjący w I wieku naszej ery. O korzystnym wpływie ostropestu na wątrobę pisał wybitny angielski zielarz John Gerard (1545-1611) i botanik Nicholas Culpeper (1616-1654)[9]. Opisuje go w swoim dziele również żyjąca w XI wieku Hildegarda z Bingen[5]. Obecnie ostropest plamisty jest uprawiany na potrzeby przemysłu farmakologicznego (zioło)[10].
  • Surowiec zielarski: owoce Fructus silybi mariani. Zawierają sylimarynę, flawonoidy, aminy biogenne (histaminę, tyraminę), kwasy organiczne, śluz, witaminy C i K, fitosterole, garbniki, białka, cukry, olej z dużą ilością kwasu linolowego (50%) i sole mineralne[5]. Najważniejsza jest sylimaryna, która jest silnym przeciwutleniaczem. Jej zawartość dochodzi do 2-3%. Z nasion ostropestu wytwarza się lek Sylimarol (w postaci pastylek). Można też samodzielnie sporządzać z nich odwar lub nalewkę. Lek ten ma zastosowanie zarówno profilaktyczne (np. podaje się go ludziom pracującym w oparach substancji chemicznych i napromieniowaniu), jak i lecznicze – przy marskości wątroby, alkoholowym stłuszczeniu wątroby, niealkoholowym stłuszczeniu wątroby (ang. NAFLD), nieżytach dróg żółciowych, kamicy żółciowej, po żółtaczce, w trakcie leczenia nowotworów. Jest nieszkodliwy nawet dla kobiet ciężarnych i karmiących[10].
  • Działanie: przeciwzapalne, stymulujące regenerację i wytwarzanie nowych komórek wątroby, a przede wszystkim odtruwające. Chroni wątrobę przed licznymi truciznami, m.in. takimi, jak: alkohol, dwusiarczek węgla, pestycydy, a nawet truciznami muchomora sromotnikowego[10]. Ma własności przeciwkrwotoczne, przeciwzakrzepowe, wzmacnia ściany naczyń krwionośnych, zwiększa wydzielanie soków trawiennych, poprawia trawienie, a u kobiet karmiących laktację[5].
  • Interakcje: obniża stężenie i skuteczność takich leków jak metronidazol (obniżenie stężenia o około 50%) i indynawir (nieznaczne obniżenie stężenia). Poza tym wykazano, że ostropest hamuje aktywność cytochromu P450 w badaniach in vitro, jednak w badaniach in vivo nie stwierdzono, aby miało to istotne znaczenie kliniczne w postaci interakcji z lekami metabolizowanymi przez izoenzymy CYP1A2, CYP2C9, CYP2D6 oraz CYP3A4/5, tym niemniej zaleca się zachowanie ostrożności[11].
  • Zbiór i suszenie: koszyczki kwiatowe zbiera się pod koniec sierpnia, lub we wrześniu, gdy nasiona zmieniają już barwę na brązową. Suszy się w przewiewnym i zacienionym miejscu, po wysuszeniu młóci i oddziela nasiona[5].
Inne zastosowania
  • Sztuka kulinarna: z dolnych liści rośliny można przyrządzać zdrowe sałatki[12].
  • Kosmetyka. Olej z nasion ostropestu ma podobne zastosowanie, jak olej z wiesiołków i ogórecznika. Nawilża skórę i przyspiesza jej regenerację[5].
  • Roślina ozdobna. Jest uprawiany w ogrodach w celach ozdobnych. Najlepiej wygląda pojedynczo na trawniku, lub w kompozycji z innymi, niskimi roślinami. Ścięte kwiaty nadają się do dekoracji wnętrz[5].

Udział w kulturze | edytuj kod

  • Łacińską nazwę Silybum nadał tej roślinie grecki lekarz Dioskurydes w 100 r. p.n.e. Nazwa gatunkowa marianum pochodzi od Matki Boskiej. Według legendy gdy w szopie betlejemskiej karmiła dzieciątko, krople mleka upadły na liście ostropestu i spowodowały powstanie na nich białych plam[9].
  • Według znawców roślin biblijnych ostropest plamisty może być ostem, o którym mowa w cytacie z Księgi Sędziów (8,7): „... wówczas wymłócę ciała wasze cierniami pustyni i ostami”. Jest pospolity w okolicach Ofry, w której rozgrywały się wydarzenia opisane w Księdze Sędziów, a jego budowa (długie i kolczaste łodygi zwieńczone pałkami kolczastych kwiatostanów) powodują, że nadaje się na bicz. Z kolei N. H. Moldenke, A. L. Moldenke i N. Hepper są zdania, że o ostropeście plamistym mówi przypowieść o siewcy w Ewangelii Mateusza (4,3) – siewki zbóż są zagłuszane przez siewki ostropestu, który rozwija się szybciej od nich[13]. Do ostropestu plamistego mogą odnosić się również inne cytaty Biblii: Rdz 3,18, 2 Kr 25,18, Hbr 6,8[9].

Przypisy | edytuj kod

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-01-03].
  3. a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-05-05].
  4. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  5. a b c d e f g h Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
  6. a b c Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  7. JadwigaJ. Andrzejewska JadwigaJ., ZbigniewZ. Skinder ZbigniewZ., Ostropest plamisty – Uwagi o nazewnictwie, substancjach czynnych i rozwoju rośliny, „issuu” [dostęp 2017-04-18] .
  8. WojciechW. Kozera WojciechW., KrystianK. Nowak KrystianK., Wpływ nawożenia na wysokość i wybrane cechy plonu ostropestu plamistego (Silybum marianum ), „Annales Univesitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin” [dostęp 2017-04-18] [zarchiwizowane z adresu 2017-04-19] .
  9. a b c Flowers in Israel. [dostęp 2015-01-03].
  10. a b c Anna Mazerant-Leszkowska: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
  11. MarinaM. Kawaguchi-Suzuki MarinaM. i inni, The effects of milk thistle (Silybum marianum) on human cytochrome P450 activity, „Drug Metabolism and Disposition: The Biological Fate of Chemicals”, 42 (10), 2014, s. 1611–1616, DOI10.1124/dmd.114.057232, ISSN 1521-009X, PMID25028567, PMCIDPMC4164972 [dostęp 2019-01-06] .
  12. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  13. Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.

Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.

Kontrola autorytatywna (takson):
Na podstawie artykułu: "Ostropest plamisty" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy