Pensylwania


Na mapach: 41°00′N 77°30′W/41,000000 -77,500000

Pensylwania w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pensylwania (ang. Pennsylvania, wymowa:/ˌpɛnsɪlˈveɪnjə/ i) – stan w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, pomiędzy rzeką Delaware a jeziorem Erie. Pensylwania graniczy od północy z kanadyjską prowincją Ontario (poprzez jezioro Erie) oraz ze stanem Nowy Jork, od wschodu w dalszym ciągu z Nowym Jorkiem oraz z New Jersey, od południa z Delaware, Maryland i Zachodnią Wirginią i od zachodu z Ohio[3].

Obszar metropolitalny FiladelfiaCamdenWilmington, który rozlewa się na cztery stany, liczy ponad 6 milionów mieszkańców i jest ósmym co do wielkości miastem metropolitalnym w kraju. Obszar metropolitalny miasta Pittsburgh liczy ponad 2,3 mln mieszkańców[4]. Stolicą jest Harrisburg.

Według spisu z 2010 roku Pensylwania jest 11–tym najgęściej zaludnionym stanem USA (106 mieszk./km²)[5].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Pierwszymi osadnikami europejskimi na terenie obecnego stanu byli Szwedzi, którzy osiedlili się w 1643 roku. Niedługo potem kolonia przeszła pod władzę Holandii, a następnie Anglii.

Właściwym początkiem historii stanu Pensylwania było przyznanie 4 marca 1681 przez króla angielskiego Karola II prawa do założenia nowej kolonii w okolicach przyszłej Filadelfii dla Williama Penna. Penn, który był kwakrem, chciał założyć kolonię w Ameryce dla swoich współwierców, chcących uciec od prześladowań ich wiary w Anglii. Od jego nazwiska i łacińskiego słowa sylvania znaczącego lasy bierze się nazwa Pennsylvania, czyli Lasy Penna.

Penn żył do 1718 i odegrał ogromną rolę w pierwszych dekadach istnienia kolonii, pomimo że był w Ameryce tylko w latach 1682–1684 i 1699–1701. Król dał mu prawie nieograniczoną władzę w nowej kolonii jako jej właścicielowi, ale Penn wprowadził oświecony system rządów demokratycznych i pełną wolność religii (kwakierska Pensylwania i katolicki Maryland były jedynymi koloniami z pełną wolnością wyznania). Dla porównania inne kolonie angielskie były w tym czasie zdominowane przez system arystokratyczny (w Wirginii) lub rządzone przez teokratów (w Nowej Anglii). Można stwierdzić, że Pensylwania była amerykańską kolebką idei, które w następnym stuleciu doprowadziły do stworzenia Konstytucji Stanów Zjednoczonych opartej na ideałach oświecenia, spisanej właśnie w Filadelfii w 1787 roku.

W 1755 roku większość ludności Pensylwanii stanowili Szkoci i Niemcy (łącznie 70%), Anglicy pozostawali w mniejszości (30%)[6].

Geografia | edytuj kod

Park stanowy Big Pocono

Na mapie Pensylwania ma kształt zbliżony do prostokąta. Jego południowo-wschodni róg prawie dotyka do Atlantyku w okolicach Filadelfii, a północno-zachodni dotyka jeziora Erie. Przez środek stanu przebiegają góry Appalachy. Rzeka Delaware tworzy wschodnią granicę stanu, pozostałe granice to prawie w całości proste linie wzdłuż równoleżnika 39°43′N (tzw. Linia Masona-Dixona) na południu, 42° N na północy, i wzdłuż południka 80°31′W na zachodzie (wyjątek to małe odchylenie od prostokąta przy jeziorze Erie). Główne skupiska ludności w stanie to obszar metropolitalny Filadelfii w południowo-wschodniej części stanu i obszar metropolitalny miasta Pittsburgh w zachodniej części stanu.

Demografia | edytuj kod

Piramida wieku

Na podstawie spisu ludności z roku 2010 stwierdzono, że stan Pensylwania liczył 12 702 379 mieszkańców, co oznaczało wzrost o 421 325 (3,4%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowiły 5,5% populacji, 20,8% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 17,8% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,0% ludności stanu stanowiły kobiety[7].

Język | edytuj kod

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były[8]:

Rasy i pochodzenie | edytuj kod

W 2018 roku 80,8% mieszkańców stanowi ludność biała (76,8% nie licząc Latynosów), 11,1% to Murzyni lub Afroamerykanie, 3,3% to Azjaci, 2,4% ma rasę mieszaną, 0,2% to rdzenna ludność Ameryki i 0,03% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowili 7,1% ludności stanu[9].

Do największych grup należą osoby pochodzenia niemieckiego (23,9%), irlandzkiego (15,9%), włoskiego (11,7%), afroamerykańskiego, angielskiego (6,9%) i polskiego (6,3%). Do innych większych grup należą osoby pochodzenia „amerykańskiego” (592 tys.), portorykańskiego (452,1 tys.), francuskiego (228,8 tys.), słowackiego (197 tys.), szkockiego (190,7 tys.), holenderskiego (183,5 tys.), rosyjskiego (169,3 tys.), walijskiego (158 tys.), meksykańskiego (152,5 tys.), szkocko-irlandzkiego (144,3 tys.), hinduskiego (132,1 tys.), węgierskiego (124 tys.), afrykańskiego (113,5 tys.), chińskiego (110,2 tys.), ukraińskiego (110,2 tys.) i dominikańskiego (108,9 tys.)[9].

Większe miasta | edytuj kod

Religia | edytuj kod

Pierwszy kościół Zborów Bożych w Greencastle. Grupa amiszów i mennonitów macha do prezydenta George W. Busha w Lancaster.

Dane z 2014 r.[11]:

Połowa spośród 75 tysięcy amiszów w Pensylwanii zamieszkuje hrabstwo Lancaster, które posiada największą społeczność amiszów w Ameryce Północnej. Dzięki powszechnemu rolnictwu miejsce to zyskało sobie przydomek „rajskiego ogrodu”[13].

Gospodarka | edytuj kod

Elektrownia jądrowa Three Mile Island

Pensylwania jest jednym z trzech największych producentów energii elektrycznej w kraju. Największą zasługę w tym ma energia jądrowa, a na kolejnym miejscu jest gaz ziemny. Na obszarze stanu znajduje się 5 elektrowni jądrowych[14].

W 2017 roku produkcja gazu ziemnego w Pensylwanii osiągnęła prawie 5,5 biliona stóp sześciennych, co stanowiło około jednej piątej całej produkcji w USA i czyniło Pensylwanię drugim co do wielkości producentem gazu ziemnego w USA, po Teksasie. Większość gazu ziemnego przesyłanego z Pensylwanii trafiało rurociągiem do New Jersey, Nowego Jorku, Maryland i Zachodniej Wirginii. Przez stan przebiega Formacja Marcellus – największe amerykańskie złoża gazu łupkowego[14].

Pensylwania zajmuje trzecie miejsce wśród stanów USA pod względem wydobycia węgla. Jest domem dla górnictwa od ponad 200 lat i wciąż ma znaczne rezerwy. Jest przodującym eksporterem węgla, także do innych krajów. Północno-wschodnia Pensylwania ma również prawie wszystkie krajowe zasoby węgla antracytowego[14].

Mimo że Pensylwania ma bardzo niski poziom wydobywania ropy naftowej, to nadal zajmuje się jej produkcją, głównie na bazie parafiny używanej do produkcji smarów[14].

Przemysł | edytuj kod

Główne energochłonne gałęzie przemysłu to górnictwo, produkcja stali i maszyn, produkty chemiczne, rolnictwo, przetwórstwo żywności i turystyka[14].

Rolnictwo | edytuj kod

Pola uprawne w hrabstwie Northampton.

Rolnictwo w Pensylwanii jest bardzo ważnym sektorem w stanie, generującym dochód i zapewniającym wiele miejsc pracy. Najważniejszą rolę odgrywa sprzedaż produktów zwierzęcych. Pensylwania jest na piątym miejscu wśród stanów USA pod względem wielkości produkcji mleka[15].

Pensylwania także zajmuje pierwsze miejsce w kraju pod względem produkcji grzybów. Poza grzybami największe dochody przynoszą uprawa kukurydzy, soi, produkcja siana i kwieciarstwo. Hodowla obejmuje głównie bydło i drób[16].

Sport | edytuj kod

Ukończony w 2001 roku stadion futbolu amerykańskiego – Heinz Field, w Pittsburghu.

Futbol amerykański jest najpopularniejszym sportem w Pensylwanii. Pierwszy profesjonalny mecz odbył się w Pittsburgh, w 1895 roku[17]. W Pensylwanii działa wiele profesjonalnych drużyn sportowych, w tym kilka z głównych lig krajowych:

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Pennsylvania, www.census.gov [dostęp 2018-01-04]  (ang.).
  3. Map of the United States of America (ang.). One World – Nations Online. [dostęp 2018-09-07].
  4. Metropolitan Areas (USA): Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas - Population Statistics, Charts and Map, www.citypopulation.de [dostęp 2020-06-25] .
  5. US CensusU.C. Bureau US CensusU.C., 2010 Census: Population Density Data (Text Version), The United States Census Bureau [dostęp 2020-06-26]  (ang.).
  6. J. Grabowski, Historia Kanady, Warszawa 2001, s. 93.
  7. U.S. Census Bureau QuickFacts: Pennsylvania; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-02-02]  (ang.).
  8. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-02-01] .
  9. a b 2018: ACS 5-Year Estimates Data Profiles, data.census.gov [dostęp 2020-06-25] .
  10. Biggest Cities in Pennsylvania, www.biggestuscities.com [dostęp 2020-06-25] .
  11. Adults in Pennsylvania. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-18].
  12. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-18].
  13. Donald B.D.B. Kraybill Donald B.D.B., The Amish of Lancaster County, Rowman & Littlefield, 1 marca 2019, ISBN 978-0-8117-6816-0 [dostęp 2020-06-25]  (ang.).
  14. a b c d e Pennsylvania – State Energy Profile Analysis – U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2019-02-02] .
  15. RachelR. Bertone RachelR., Top 10 Pennsylvania Ag Products (Infographic), Farm Flavor, 8 lipca 2017 [dostęp 2020-06-26]  (ang.).
  16. RachelR. Bertone RachelR., Top 10 Pennsylvania Ag Products (Infographic), Farm Flavor, 8 lipca 2017 [dostęp 2019-02-02]  (ang.).
  17. United States Congress House Committee on theU.S.C.H.C.t. Judiciary United States Congress House Committee on theU.S.C.H.C.t., Hearings, 1957 [dostęp 2020-06-26]  (ang.).
Kontrola autorytatywna (stan USA):
Na podstawie artykułu: "Pensylwania" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy