Podział administracyjny Królestwa Polskiego


Podział administracyjny Królestwa Polskiego w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii To jest wersja przejrzana, która została oznaczona 4 mar 2020. Na przejrzenie oczekują zmiany w szablonach lub plikach, które są zawarte na tej stronie. Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Podział administracyjny Królestwa Polskiego w 1831 r. Mapa historyczna. Podział odpowiada okresowi z lat 1816–1844 Podział administracyjny Królestwa Kongresowego w 1830 roku. Podział odpowiada okresowi z lat 1816–1844. Obwody dzieliły się dalej na powiaty. Podział administracyjny Królestwa Polskiego w 1907 r. Podział z niewielkimi wyjątkami jest reprezentatywny dla lat 1867–1914 Gubernie zachodnie i Królestwo Polskie w 1902 r. Mapa historyczna. Podział administracyjny Królestwa Polskiego w 1912 r.

Podział administracyjny Królestwa Polskiego w latach 1815–1914.

Spis treści

Historia | edytuj kod

1815–1816 | edytuj kod

W latach 1815–1816 na swym obszarze Królestwo Polskie w większości zachowało podział administracyjny Księstwa Warszawskiego i dzieliło się na 8 departamentów:

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Księstwa Warszawskiego.

1816–1837 | edytuj kod

Od 1816 na 8 województw, a te na obwody i powiaty[1]:

1837 | edytuj kod

7 marca 1837 Królestwo zostało podzielone na 8 guberni[2]:

1842 | edytuj kod

W 1842 na mocy ukazu z 11 października obwody zamieniono na powiaty, a dotychczasowe powiaty na okręgi sądowe[3].

1845 | edytuj kod

Reforma z 21 sierpnia 1844[4] roku zniosła część guberni, łącząc je z innymi, przez co liczba guberni spadła. Poza tym zmieniono nazwę kilku innych. Od 1 stycznia 1845 roku Królestwo dzieliło się na gubernie:

  • augustowską (w dotychczasowym kształcie)
  • lubelską (z połączenia dawnej lubelskiej i podlaskiej)
  • płocką (w dotychczasowym kształcie)
  • radomską (z połączenia dawnej kieleckiej i sandomierskiej)
  • warszawską (z połączenia dawnej mazowieckiej i kaliskiej)

1863 | edytuj kod

W czasie powstania styczniowego Rząd Narodowy dnia 28 marca 1863 r ogłosił Regulamin władz administracyjnych w byłym Królestwie Kongresowym. Według regulaminu byłe Królestwo Kongresowe dzieliło się na osiem województw w granicach z 1816 r. oraz trzydzieści dziewięć powiatów. Rozdzielono i uniezależniono od siebie władze cywilne i wojskowe. Wzajemne stosunki między władzami cywilnymi i wojskowymi regulował dekret Rządu Narodowego z 23 VI 1863 r.[5]

1867 | edytuj kod

Kolejna reforma z 1867 roku ponownie podzieliła większe gubernie na mniejsze. Przywrócenie stanu sprzed 1844 roku nie było proste – nastąpiły bowiem w stosunku do niej pewne korekty w przynależności niektórych powiatów. Ponadto z guberni augustowskiej wydzielono gubernię łomżyńską, a pozostałą część przemianowano na gubernię suwalską. Z guberni radomskiej wydzielono nową gubernię – kielecką. Wydzielono też gubernię piotrkowską kosztem warszawskiej i radomskiej. Liczba guberni wzrosła do 10:

Oprócz tego, tworzono nowy szczebel administracji – gminy.

1893 | edytuj kod

Mała reforma w 1893 roku powiększyła gubernię warszawską kosztem płockiej i łomżyńskiej.

1912 | edytuj kod

Reformą z 1912 utworzono gubernię chełmską z części guberni siedleckiej i lubelskiej. Jednocześnie gubernia siedlecka została zlikwidowana. Gubernię chełmską wyłączono w 1915 roku ze składu Kraju Nadwiślańskiego, przyłączając do Rosji.

Podział administracyjny z 1816 r. | edytuj kod

Zachowujący (z małymi zmianami) granice powiatów z okresu Księstwa Warszawskiego, wprowadzony dekretem Namiestnika Królestwa Polskiego gen. Józefa Zajączka z dn. 16 stycznia 1816 r.[6]:

  • województwo augustowskie z siedzibą w Suwałkach – 5 obwodów, 7 powiatów
    • obwód augustowski
    • obwód kalwaryjski
      • powiat kalwaryjski
    • obwód łomżyński
      • powiat łomżyński
      • powiat tykociński
    • obwód mariampolski
      • powiat mariampolski
    • obwód sejneński
      • powiat sejneński
  • województwo kaliskie – 5 obwodów, 11 powiatów
    • obwód kaliski
      • powiat kaliski
      • powiat warciański
    • obwód koniński
      • powiat koniński
      • powiat pyzdrski (z części dawnego pyzdrskiego i powidzkiego)
    • obwód sieradzki
      • powiat sieradzki
      • powiat szadkowski
    • obwód wieluński
      • powiat częstochowski
      • powiat ostrzeszowski z siedzibą w Wieruszowie
      • powiat wieluński
    • obwód piotrkowski
      • powiat piotrkowski
      • powiat radomszczański
  • województwo krakowskie z siedzibą w Miechowie, od 6 grudnia 1816 w Kielcach – 4 obwody, 10 powiatów
    • obwód kielecki
      • powiat kielecki
      • powiat jędrzejowski
    • obwód miechowski
      • powiat krakowski (z części dawnego krakowskiego i hebdowskiego), z siedzibą w Hebdowie, od 30 grudnia 1842 okręg proszowicki
      • powiat miechowski
      • powiat skalmierski
    • obwód olkuski
      • powiat lelowski z siedzibą w Żarkach
      • powiat olkuski
      • powiat pilicki
    • obwód stopnicki
      • powiat stopnicki
      • powiat szydłowski
  • województwo lubelskie – 4 obwody, 10 powiatów
    • obwód hrubieszowski
      • powiat hrubieszowski
      • powiat tomaszowski
    • obwód krasnostawski
      • powiat chełmski
      • powiat krasnostawski
    • obwód lubelski
      • powiat lubartowski
      • powiat lubelski
      • powiat kaźmierski
    • obwód zamojski z siedzibą w Janowie
  • województwo mazowieckie z siedzibą w Warszawie – 7 obwodów, 15 powiatów
    • obwód gostyniński z siedzibą w Kutnie
      • powiat gostyniński z siedzibą w Gąbinie
      • powiat orłowski z siedzibą w Kutnie
    • obwód kujawski z siedzibą we Włocławku (od 12 stycznia 1830 do 16 sierpnia 1836 siedziba w Brześciu)
      • powiat brzeski
      • powiat kowalski
      • powiat radziejowski
    • obwód łęczycki
      • powiat łęczycki
      • powiat zgierski z siedzibą w Piątku
    • obwód rawski
      • powiat brzeziński z siedzibą w Strykowie
      • powiat rawski
    • obwód sochaczewski z siedzibą w Łowiczu
      • powiat sochaczewski
    • obwód stanisławowski, od 6 lipca 1816 z siedzibą w Mińsku
      • powiat siennicki
      • powiat stanisławowski
    • obwód warszawski
      • powiat błoński
      • powiat czerski
      • powiat warszawski
  • województwo płockie – 6 obwodów, 6 powiatów
    • obwód lipnowski
      • powiat lipnowski
    • obwód mławski
      • powiat mławski
    • obwód ostrołęcki
      • powiat ostrołęcki
    • obwód płocki
      • powiat płocki
    • obwód pułtuski
      • powiat pułtuski
    • obwód przasnyski
      • powiat przasnyski
  • województwo podlaskie z siedzibą w Siedlcach – 4 obwody, 9 powiatów
    • obwód bialski
      • powiat bialski
      • powiat łosicki
    • obwód łukowski
      • powiat łukowski
      • powiat garwoliński
      • powiat żelechowski
    • obwód radzyński
      • powiat radzyński
      • powiat włodawski
    • obwód siedlecki
      • powiat siedlecki
      • powiat węgrowski
  • województwo sandomierskie z siedzibą w Radomiu – 4 obwody, 9 powiatów
    • obwód opatowski
      • powiat opatowski
      • powiat solecki
    • obwód opoczyński z siedzibą w Końskich, od 14 marca 1834 z siedzibą w Opocznie
      • powiat konecki
      • powiat opoczyński
      • powiat szydłowiecki
    • obwód radomski
      • powiat kozienicki
      • powiat radomski
    • obwód sandomierski
      • powiat sandomierski
      • powiat staszowski

Powyższy podział utrzymał się do 31 grudnia 1844 roku, z tym, że w 1837 roku województwa przemianowano na gubernie, w 1842 obwody na powiaty, a dotychczasowe powiaty na okręgi. Ponadto w 1841 roku gubernia krakowska z siedzibą w Kielcach została przemianowana na gubernię kielecką.

Podział administracyjny z 1845 r. | edytuj kod

W dniu 1 stycznia 1845 roku na mocy ukazu z 21 sierpnia 1844 zaczął obowiązywać nowy podział administracyjny kraju. Z dotychczasowych 8 stworzono 5 nowych guberni. Granice powiatów (odpowiadające z małymi zmianami granicom utworzonych w 1816 roku obwodów) i granice okręgów (odpowiadające z małymi zmianami granicom utworzonych w 1796 roku na terenie Prus Południowych i Nowowschodnich oraz w 1810 na terenach Nowej Galicji włączonych do Księstwa Warszawskiego powiatów) nie uległy zmianie.

  • gubernia augustowska – 5 powiatów
    • powiat augustowski
    • powiat kalwaryjski
    • powiat łomżyński
    • powiat mariampolski
    • powiat sejneński
  • gubernia płocka – 6 powiatów
    • powiat lipnowski
    • powiat mławski
    • powiat ostrołęcki
    • powiat płocki
    • powiat pułtuski
    • powiat przasnyski
  • gubernia warszawska – 12 powiatów
    • powiat gostyniński
    • powiat kaliski
    • powiat koniński
    • powiat kujawski
    • powiat łęczycki
    • powiat rawski
    • powiat sieradzki
    • powiat sochaczewski
    • powiat stanisławowski
    • powiat piotrkowski
    • powiat warszawski
    • powiat wieluński
  • gubernia radomska – 8 powiatów
    • powiat kielecki
    • powiat miechowski
    • powiat olkuski
    • powiat opatowski
    • powiat opoczyński
    • powiat radomski
    • powiat sandomierski
    • powiat stopnicki
  • gubernia lubelska – 8 powiatów
    • powiat bialski
    • powiat hrubieszkowski
    • powiat krasnostawski
    • powiat lubelski
    • powiat łukowski
    • powiat radzyński
    • powiat siedlecki
    • powiat zamojski

19 stycznia 1849 roku dokonano istotnych zmian granic powiatów. Z powiatu rawskiego do łowickiego (de iure sochaczewskiego z siedzibą w Łowiczu) przeniesiono miasta Sobotę i Bielawy oraz 54 wsi, z powiatu gostynińskiego do łowickiego miasto Iłów oraz 84 wsi, z powiatu rawskiego do łęczyckiego 12 wsi.

Podział administracyjny z 1867 r. | edytuj kod

W dniu 1 stycznia 1867 roku na podstawie ustawy z 31 grudnia 1866 wprowadzono nowy podział administracyjny na 10 guberni. Stworzono też nową sieć powiatów, których granice w znacznej mierze przetrwały aż do reformy z 1975 roku likwidującej powiaty.

  • gubernia kaliska – 8 powiatów
    • powiat kaliski
    • powiat kolski
    • powiat koniński
    • powiat łęczycki
    • powiat sieradzki
    • powiat słupecki
    • powiat turecki
    • powiat wieluński
  • gubernia kielecka – 7 powiatów
    • powiat jędrzejowski
    • powiat kielecki
    • powiat miechowski
    • powiat olkuski
    • powiat pińczowski
    • powiat stopnicki
    • powiat włoszczowski
  • gubernia lubelska – 10 powiatów
    • powiat biłgorajski
    • powiat chełmski
    • powiat hrubieszowski
    • powiat janowski
    • powiat krasnostawski
    • powiat lubelski
    • powiat lubartowski
    • powiat nowoaleksandryjski
    • powiat tomaszowski
    • powiat zamojski
  • gubernia łomżyńska – 8 powiatów
    • powiat kolneński
    • powiat łomżyński
    • powiat makowski
    • powiat mazowiecki
    • powiat ostrołęcki
    • powiat ostrowski
    • powiat pułtuski
    • powiat szczuczyński
  • gubernia piotrkowska – 8 powiatów
    • powiat będziński
    • powiat brzeziński
    • powiat częstochowski
    • powiat łaski
    • powiat łódzki
    • powiat radomski, od Radomska (przemianowany w 1867 na noworadomski)
    • powiat piotrkowski
    • powiat rawski
  • gubernia płocka – 8 powiatów
    • powiat ciechanowski
    • powiat lipnowski
    • powiat mławski
    • powiat płocki
    • powiat płoński
    • powiat przasnyski
    • powiat rypiński
    • powiat sierpecki
  • gubernia radomska – 7 powiatów
    • powiat iłżecki
    • powiat konecki
    • powiat kozienicki
    • powiat opatowski
    • powiat opoczyński
    • powiat radomski
    • powiat sandomierski
  • gubernia siedlecka – 9 powiatów
    • powiat bialski
    • powiat garwoliński
    • powiat konstantynowski
    • powiat łukowski
    • powiat radzyński
    • powiat siedlecki
    • powiat sokołowski
    • powiat węgrowski
    • powiat włodawski
  • gubernia suwalska – 7 powiatów
    • powiat augustowski
    • powiat kalwaryjski
    • powiat mariampolski
    • powiat sejneński
    • powiat suwalski
    • powiat władysławowski
    • powiat wołkowyski
  • gubernia warszawska – 13 powiatów
    • powiat gostyniński
    • powiat górno-kalwaryjski (do 1879, włączony do grójeckiego)
    • powiat grodziski (przemianowany w 1869 na błoński)
    • powiat grójecki
    • powiat kutnowski
    • powiat łowicki
    • powiat miński (od 10 sierpnia 1868 nowomiński)
    • powiat radziejowski (przemianowany w 1871 na nieszawski)
    • powiat radzymiński
    • powiat skierniewicki
    • powiat sochaczewski
    • powiat warszawski
    • powiat włocławski

Powyższy podział utrzymał się w znacznej mierze aż do końca istnienia Królestwa Kongresowego. W 1867 roku przemianowano powiat radomski (radomszczański) na noworadomski, w 1868 powiat miński na nowomiński, w 1869 roku powiat grodziski na błoński, a w 1871 roku powiat radziejowski na nieszawski. W 1879 zlikwidowano powiat górno-kalwaryjski włączając go do powiatu grójeckiego, w 1893 roku powiększono gubernię warszawską o powiat płoński kosztem guberni płockiej i o powiat pułtuski kosztem guberni łomżyńskiej. Ponadto w 1912 roku zlikwidowano gubernię siedlecką, wcielając jej część do guberni lubelskiej i guberni łomżyńskiej. Z pozostałej części guberni siedleckiej i części guberni lubelskiej stworzono nową gubernię chełmską, którą w 1915 roku formalnie wydzielono z Królestwa Kongresowego i wcielono do generał-gubernatorstwa kijowskiego. W praktyce z powodu okupacji Królestwa Kongresowego przez państwa centralne decyzja nie weszła w życie[7].

Podział administracyjny z 1907 r. | edytuj kod

Podział ten odpowiada stanowi z lat 1893–1912.

W tabeli zastosowano oryginalne nazewnictwo i pisownię.

Reforma z 1912 r. | edytuj kod

Na mocy ustawy z 6 lipca 1912 r. zlikwidowano gubernię siedlecką i utworzono nową gubernię chełmską. Na skutek likwidacji guberni siedleckiej przydzielono:

  • do guberni łomżyńskiej – powiat węgrowski
  • do guberni lubelskiej – powiaty garwoliński, łukowski, siedlecki, sokołowski, część radzyńskiego z Radzyniem oraz fragmenty konstantynowskiego i włodawskiego
  • do guberni chełmskiej – powiaty:
    • bielski
    • część konstantynowskiego (gminy Hołowczyce, Kornica, Łosice, Czuchleby, Olszanka, Bohukały, Witulin, Huszlew, Zakanale, Pawłów, Rokitno, Swory oraz osada Janów)
    • część włodawskiego (wsie Bednarzówka, Białka, Uhnin i Chmielów z gminy Dębowa Kłoda; gmina Ostrów (Lubelski); wsie Babianka, Kolechowice i Tyśmienica z gminy Tyśmienica; gminy Uścimów, Wola Wereszczyńska, Włodawa, Wyryki, Hańsk, Horodyszcze, Krzywowierzba, Opole, Romanów, Sobibór, Turno i miasto Włodawa)
    • fragment radzyńskiego (gminy Tłuściec, Zahajki, Szóstka; wsie Kolembrody i Żelizna z gminy Żelizna; gminy Brzozowy Kąt, Jabłoń, Żerocin).

Ponadto z guberni lubelskiej włączono

  • do guberni chełmskiej – powiaty:
    • hrubieszowski
    • tomaszowski
    • znaczną część chełmskiego (gminy Cyców, Siedliszcze, Pawłów, Bukowa, Wojsławice, Żmudź, Krzywiczki, Olchowiec, Rakołupy, Rejowiec, Świerże, Staw, Turka oraz miasto Chełm)
    • znaczną część zamojskiego (wsie Wiszenki, Zabytów, Monastyrek z gminy Stary Zamość; gminy Wysokie, Szczebrzeszyn; wsie Wólka Czarnostocka, Dzielce, Radecznica, klasztor Radecznicki, Trzęsiny i Czarnystok z gminy Radecznica; wieś Rozłopy z gminy Sułów; gmina Zamość z wyjątkiem wsi Żdanów; wsie Białowola, Wólka Wieprzecka i Lipsko z gminy Mokre; gmina Zwierzyniec; wsie Lipowiec, Sochy, Tereszpol i Szozdy z gminy Tereszpol; gminy Krasnobród, Łabunie, Skierbieszów, Suchowola i miasto Zamość)
    • znaczną część biłgorajskiego (miasto Biłgoraj; wsie Puszcza Solska, Rożnówka, Bojary i Dyle z gminy Puszcza Solska; wsie Dereźnia Solska, Dereźnia Zagrody, Łazory, Majdan Stary, Majdan Nowy, Rogale, Ruda Solska, Sól i Smólsko z gminy Sól; wsie Harasiuki i Ryczki z gminy Huta Krzeszowska; gminy Krzeszów, Babice, Biszcza, Wola Różaniecka, Górny Potok, Księżpol, Łukowa i Majdan Sopocki)
    • fragmenty lubartowskiego (wsie Dratów, Kaniwola, Kobyłki, Ludwin i Szczecin z gminy Ludwin)
    • fragmenty krasnostawskiego (wsie Dobryniów, Łopiennik Ruski (Dolny) i Stężyca z gminy Łopiennik; wsie Bzite, Wincentów, Krupiec, Krupe, Zagroda, Kostunin, Żdżanne i Wierzchowiny z gminy Rudka; wsie Kraśniczyn Aleksandrowski, Anielpol, Brzeziny, Bończa, Wólka Kraśniczyńska, Drewniki, Zalesie, Kraśniczyn, Olszanka i Stara Wieś z gminy Czajki).

Na obszarze dawnej guberni siedleckiej i lubelskiej ustalił się następujący podział administracyjny z zachowaniem dotychczasowej ilości i nazw powiatów:

  • gubernia lubelska – 10 powiatów
    • powiat janowski
    • powiat krasnostawski
    • powiat lubartowski
    • powiat lubelski
    • powiat nowoaleksandryjski
    • powiat garwoliński
    • powiat łukowski
    • powiat radzyński
    • powiat siedlecki
    • powiat sokołowski
  • gubernia chełmska – 8 powiatów
    • powiat bialski
    • powiat konstantynowski
    • powiat włodawski
    • powiat hrubieszowski
    • powiat tomaszowski
    • powiat chełmski
    • powiat zamojski
    • powiat biłgorajski
  • gubernia łomżyńska
    • powiat węgrowski

Przypisy | edytuj kod

  1. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 2. T. 1. Warszawa: 1816, s. 115-120.
  2. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 68. T. 20. Warszawa: 1837, s. 413-417.
  3. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 97. T. 30. Warszawa: 1842, s. 281-285.
  4. Dziennik Praw Królestwa Polskiego, nr 108. T. 34. Warszawa: 1842, s. 453-459.
  5. Dorota Lewandowska: Organizacja Narodowa Powstania Styczniowego z lat 1861–1864. Archiwum Główne Akt Dawnych. [dostęp 2016-10-29].
  6. Dziennik Praw T. I, s. 115.
  7. Maria Nietyksza: Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim, 1865–1914, PWN 1985, ​ISBN 83-01-05951-6​.
Na podstawie artykułu: "Podział administracyjny Królestwa Polskiego" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy