Podział administracyjny Węgier


Podział administracyjny Węgier w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Podział administracyjny Węgier jest obecnie III stopniowy. Artykuł zawiera informacje o obecnym i historycznym podziale kraju.

Spis treści

Stan obecny | edytuj kod

Dzisiejszy podział administracyjny Węgier jest trzystopniowy. Obszar państwa jest podzielony na komitaty (megye; obecnie 19), które dzielą się na powiaty (dawniej kistérség, obecnie járás – 175), a te – na gminy (települései – miejskie város, obecnie 346, oraz wiejskie község i nagyközség, obecnie 2809). Rangę równą powiatom mają miasta na prawach komitatu (megyei jogú város, obecnie 23). Szczególny status, równy komitatowi, ma stołeczny Budapeszt (főváros), który dzieli się na dzielnice (kerület). Jednostki podziału administracyjnego Węgier I i II stopnia są jednostkami administracji rządowej, a III stopnia samorządu terytorialnego[1].

Komitaty | edytuj kod

Komitaty

Miasta na prawach komitatu | edytuj kod

Powiaty | edytuj kod

Powiaty  Osobny artykuł: Powiat (Węgry).

Powiat na Węgrzech stanowi jednostkę podziału administracyjnego II stopnia i najniższy szczebel administracji rządowej w terenie. Obecnie istnieje ich 175[1].

Gminy | edytuj kod

Regiony NUTS | edytuj kod

Regiony NUTS

Dla celów statystyki wspólnotowej komitaty Węgier zgrupowano w systemie NUTS w 7 regionach:

  • zachodni kraj zadunajski,
  • środkowy kraj zadunajski,
  • południowy kraj zadunajski,
  • środkowe Węgry,
  • północne Węgry,
  • południowa Wielka Nizina,
  • północna Wielka Nizina.

Historyczny podział administracyjny Węgier | edytuj kod

Do 1526 | edytuj kod

Pierwszą formą podziału administracyjnego Węgier był podział na obszary podlegające władzy wodzów poszczególnych plemion madziarskich po podboju Kotliny Panońskiej. Po umocnieniu się władzy centralnej w X wieku królowie węgierscy zaczęli tworzyć system administracyjny w postaci komitatów (megye) z mianowanymi przez siebie żupanami (ispán). Na niektórych terenach, zwłaszcza byłych Wielkich Moraw, komitaty powstawały na bazie dawnej administracji słowiańskiej – żup. Liczba komitatów rosła z upływem czasu, gdyż pierwotne rozległe komitaty dzielono na mniejsze. Pod koniec XI wieku Węgry dzieliły się na około 50 komitatów. Granice komitatów ustabilizowały się w XV wieku i w wielu przypadkach przetrwały do dziś.

Początkowo komitaty były wyłącznie jednostkami administracji królewskiej. Począwszy od XIV wieku – kryzysu dynastycznego po wygaśnięciu dynastii Arpadów – władza centralna na Węgrzech słabła, natomiast rosły siły lokalnych możnowładców i ogółu szlachty. Przejawem tego procesu była zmiana roli komitatu, który stopniowo stawał się jednostką szlacheckiego stanowego samorządu terytorialnego. Godność żupana stała się dziedziczna w poszczególnych rodach magnackich.

System administracyjny średniowiecznych Węgier nie był jednolity. Poza komitatami występowało wiele jednostek administracyjnych o różnym statusie. Były to:

  • wolne miasta królewskie i wolne górnicze miasta królewskie – miasta obdarzone samorządem i podlegające bezpośrednio królowi,
  • marchie (marchiae, határispánságok) – niewielkie pograniczne komitaty z ośrodkami w dobrze ufortyfikowanych zamkach, zajmujące się przede wszystkim ochroną granic; zanikły pod koniec średniowiecza, przekształcając się w zwykłe komitaty lub wchodząc w ich skład,
  • banaty – rodzaj marchii na południowej granicy Królestwa,
  • autonomiczne i półautonomiczne jednostki o szczególnym statusie, z reguły związane z obowiązkami wojskowymi zamieszkującej je ludności: Jazygia, Kumania, Prowincja X spiskich kopijników (później Prowincja XXIV miast spiskich).

Od 1102 w unii personalnej z Węgrami pozostawało Królestwo Chorwacji. Choć do końca trwania tej unii Węgry i Chorwacja pozostały odrębnymi państwami, to jednak ustrój obu królestw stopniowo się upodabniał, również pod względem administracyjnym. W Chorwacji także powstał system komitatów, zwanych tam żupami.

W miarę wzrostu liczby ludności i gęstości zaludnienia Węgier pojawiała się potrzeba podziału administracyjnego na jednostki mniejsze od komitatu. W XV wieku komitaty zaczęto dzielić na mniejsze jednostki, wywodzące się z dotychczasowych okręgów sądowych, zwane processus (także reambulatio, węg. szolgabírói járás), z tzw. sędzią szlacheckim na czele. W każdym komitacie powstawały cztery takie jednostki. Od XVIII wieku ich liczba rosła. Processus dzielił się na 2 do 6 mniejszych jednostek zwanych circulus z podsędkiem na czele.

1526-1849 | edytuj kod

Po podziale Węgier między monarchię habsburską i Imperium Osmańskie w każdej z tych części powstał odmienny system administracji. Na terenach okupowanych przez Turków sułtani utworzyli system wilajetów – rozległych jednostek administracyjnych o charakterze typowo feudalnym i o dość dużej samodzielności. Siedzibami wilajetów obejmujących Węgry były Buda (Budin), Eger (Eġri), Szigetvár (Sigetvar, później KanizsaKanije), Timișoara (Timisvar), Győr (Yanik), Érsekújvár (Uyvar, dzisiejsze Nove Zamky) i Sarajewo (Saraybosna). Wasalne wobec sułtana Księstwo Siedmiogrodu utrzymało podział na komitaty, jednak silna władza książąt sprowadziła je do poziomu okręgów książęcej administracji. Oprócz tego autonomią cieszyły się terytorialne wspólnoty Sasów i Seklerów.

W monarchii habsburskiej, obejmującej zachodnią i północną część dawnych Węgier, pozostawiono system komitatów jako jednostek samorządu szlacheckiego, jednak stopniowo ograniczano ich samodzielność, sprowadzając je do roli okręgów administracji centralnej. Już w 1547 r. cesarz wprowadził obok systemu komitatów podział administracyjny na tzw. kapitanaty generalne (főkapitányságok) – jednostki scentralizowanej administracji wojskowej z pewnymi kompetencjami cywilnymi. Na początku powołano dwa kapitanaty: przeddunajski (na ziemiach dzisiejszej Słowacji) i zadunajski (w pozostałej części Węgier habsburskich). Kapitanaty podlegały dalszym podziałom. W 1606 było ich już sześć:

  • "Górne Węgry" (dzisiejsza wschodnia Słowacja i Zakarpacie), powstały w 1563,
  • "zadunajski i górniczy" (zachodnia i środkowa Słowacja), powstały w 1563,
  • "między Dunajem i Balatonem" (dzisiejszy Burgenland i północno-zachodnie Węgry),
  • "między Balatonem i Drawą" (dzisiejsze pogranicze Austrii, Węgier i Słowenii),
  • "chorwacki" (Slawonia),
  • "Vend".

W latach 1553 i 1578 wzdłuż południowej granicy Królestwa utworzono podległą bezpośrednio cesarzowi specjalną jednostkę o charakterze marchiiPogranicze Wojskowe.

Po wyparciu Turków na początku XVIII wieku całe Królestwo Węgier znalazło się pod władzą dynastii Habsburgów. Na całym obszarze Królestwa, z wyjątkiem Pogranicza Wojskowego, został odtworzony system komitatów, których powstało około 70. Oprócz tego w 1718 na południowej granicy utworzono Banat Temeszwarski – wojskową jednostkę administracyjną podległą bezpośrednio cesarzowi. Banat Temeszwarski włączono do Królestwa Węgier w 1779.

Po ugruntowaniu się władzy Habsburgów na Węgrzech cesarze przystąpili do reform w zarządzaniu krajem, zmierzających do centralizacji i usprawnienia władzy. W 1785 cesarz Józef II Habsburg podzielił Węgry na 10 dystryktów łączących administrację cywilną i wojskową. Dystrykty łączyły w sobie po kilka dotychczasowych komitatów, jednak w toku kolejnej reformy, w 1786, cesarz arbitralnie zmienił granice komitatów i wiele z nich połączył. Każdy dystrykt dzielił się na 4 do 7 processus. Dystrykty były tylko okręgami administracji centralnej – samorząd szlachecki został zlikwidowany. Dotychczasową urzędową łacinę zastąpiono językiem niemieckim. Wskutek ogólnego oporu szlachty węgierskiej cesarz był zmuszony wycofać się z tych reform już w 1790, przywracając poprzedni system administracyjny.

1849-1867 | edytuj kod

Dystrykty wojskowe w 1850

System komitatów przetrwał do klęski węgierskiej Wiosny Ludów w 1849. Okres dzielący tę wojnę od powstania monarchii dualistycznej w 1867 cechowały częste, diametralne zmiany podziału administracyjnego Węgier i charakteru administracji.

Po zakończeniu walk Wiosny Ludów cesarz Franciszek Józef objął ziemie węgierskie specjalnym, represyjnym systemem administracji. Samorząd szlachecki został zniesiony, komitaty stały się okręgami centralnej administracji cesarskiej. 24 października 1849 rząd Aleksandra Bacha wprowadził przejściowy system administracji Królestwa Węgier. Od Królestwa oderwano Chorwację, Wojwodinę, Banat Temeszwarski i Pogranicze Wojskowe, które podporządkowano bezpośrednio cesarzowi. Pozostałą część Węgier podzielono na pięć okręgów wojskowych (Bratysława, Koszyce, Oradea, Peszt-Buda i Sopron), zarządzanych przez generałów mianowanych przez cesarza. Okręgi wojskowe dzieliły się na okręgi cywilne (przeciętnie po 4), okręgi cywilne – na dotychczasowe komitaty, a te na dystrykty.

Już 13 sierpnia 1850 system ten zreformowano poprzez przywrócenie mu cywilnego charakteru. Dotychczasowe okręgi cywilne zniesiono, a okręgi wojskowe zmieniono w cywilne, dzielące się na komitaty. 19 stycznia 1853 dokonano kolejnej reformy – okręgi przemianowano na gubernatorstwa zarządzane przez komisarzy i spod ich kompetencji wyjęto sądownictwo. 20 października 1860 przywrócono administrację sprzed 1848, jednak w 1863 ponownie zniesiono samorząd.

1867-1918 | edytuj kod

Nowożytne Królestwo Węgierskie wprowadziło podział administracyjny we współczesnym rozumieniu. Pozostawiono podział na komitaty w tradycyjnych granicach. Komitaty były jednostkami samorządu – już nie tylko szlachty, lecz również pozostałych mieszkańców komitatu. Władze centralne jednak stopniowo uszczuplały kompetencje samorządów komitackich. Stopniowo ujednolicono strukturę administracyjną państwa: w 1868 ostatecznie włączono w skład Węgier Siedmiogród, w 1873 zniesiono Pogranicze Wojskowe, którego tereny włączono do Węgier i Chorwacji. W 1868 uregulowano status Fiume (dzisiejszej Rijeki) jako samodzielnej węgierskiej enklawy w Chorwacji.

W 1870 ujednolicono status miast. Dotychczasowe miasta komitackie wyjęto spod władzy komitatów i zrównano w prawach z wolnymi miastami królewskimi, które pozbawiono ich dotychczasowych swobód. Jednak już w 1876 miasta, z wyjątkiem 25 na Węgrzech i 5 w Chorwacji, ponownie podporządkowano administracji komitackiej.

Komitaty w latach 1882-1918

W 1867 powstało 65 komitatów, do których zwykle doliczano 8 komitatów w Chorwacji. Jedyne zmiany w tej liczbie zaszły w 1876, gdy połączono komitaty Kraszna i Közép-Szolnok w komitat Szilágy oraz w 1882, gdy mały komitat Torna włączono do komitatu Abaúj. Większe przesunięcia granic miały miejsce w 1876, mniejsze – w 1877, 1882 i 1884. Tak jak poprzednio, komitaty dzieliły się na processus, coraz częściej zwane po prostu powiatami. Ich liczba stopniowo rosła, w 1891 było ich 409.

Komitaty nieformalnie łączono w osiem grup (kręgów):

  • lewy brzeg Dunaju,
  • prawy brzeg Dunaju,
  • między Dunajem a Cisą,
  • na prawym brzegu Cisy,
  • na lewym brzegu Cisy,
  • między Cisą a Maruszą,
  • Siedmiogród,
  • Chorwacja.

Po 1918 | edytuj kod

Rozpad Austro-Węgier Reforma administracyjna w 1923 Podział administracyjny Węgier w latach 1941-44 Reforma administracyjna w 1950

Drastyczne zmiany na administracyjnej mapie Węgier powstały w następstwie traktatu w Trianon. Nowe granice przecięły wiele komitatów. Ich części pozostałe przy Węgrzech łączono, dokonując przy okazji drobnych zmian granic:

Po aneksji południowej Słowacji, Zakarpacia i północnego Siedmiogrodu w latach 1938-1940 na przyłączonych terenach przywrócono system komitatów, modyfikując go w miarę potrzeby. Po zakończeniu II wojny światowej i po objęciu władzy przez komunistów, 1 stycznia 1950 dokonano ostatniej istotnej reformy administracyjnej. Dokonano wtedy między innymi następujących zmian:

Dokonano również znaczących zmian w przebiegu granic komitatów. W okresie powojennym stopniowo spadała również liczba powiatów, które łączono. Ze 150 w 1945 w 1983 pozostały 83.

Ostatnią reformą podziału terytorialnego Węgier było zastąpienie dotychczasowych dużych powiatów (járás) przez 168 małych powiatów (kistérség). Dokonano tego ustawą z 18 grudnia 2003.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Samorząd terytorialny na świecie (16). Węgry (pol.). wartowiedziec.org. [dostęp 2018-09-15].
  2. Dane na rok 2010:Magyarország megyéi (węg.). terport.hu. [dostęp 2018-09-23].
  3. 6.1.1. A lakónépesség nem szerint, január 1. (2001–)*(2/2) (węg.). ksh.hu. [dostęp 2018-09-23].
  4. a b 6.1.3. Népsűrűség, települések száma, január 1. (2001–)(2/2) (węg.). ksh.hu. [dostęp 2018-09-23].
Na podstawie artykułu: "Podział administracyjny Węgier" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy