Pomnik przyrody


Pomnik przyrody w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Aktualny wzór oznaczenia pomnika przyrody w Polsce (Dz.U. z 2004 r. nr 268, poz. 2665)

Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych[1][2].

Spis treści

Klasyfikacja | edytuj kod

Światowa Komisja IUCN klasyfikuje pomniki przyrody (ang. natural monument) w kategorii III[3].

Historia | edytuj kod

Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody[4].

Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt[4]

Polska | edytuj kod

Kamieniołom na stoku Wapniarki

W końcu I wojny światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury[5] zaś w rok później rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku[6]. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych[7].

Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych były ustawy o ochronie przyrody z 1934[8], 1949[9], 1991[10] i 2004[11] roku.

Pomniki przyrody w Polsce | edytuj kod

Lipa szerokolistna w Pstrążnej

W aktualnym brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:

Pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody ożywionej i nieożywionej lub ich skupienia o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej oraz odznaczające się indywidualnymi cechami, wyróżniającymi je wśród innych tworów, okazałych rozmiarów drzewa, krzewy gatunków rodzimych lub obcych, źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie.

Najsłynniejszy Polski Dąb Bartek rosnący przy drodze między Zagnańskiem i Samsonowem (gmina Zagnańsk), w województwie świętokrzyskim.

Według danych z 2015 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła 36 510[12]. Najwięcej pomników przyrody występuje w województwie mazowieckim (4274), a najmniej w województwie opolskim (683). Tą formą ochrony objęte są głównie ożywione twory przyrody, w tym przede wszystkim pojedyncze drzewa i ich grupy, które stanowiły w 2015 r. 92% wszystkich pomników przyrody. Znacznie rzadziej pomnikami przyrody zostają krzewy i aleje drzew, oraz twory przyrody nieożywionej: źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie[13].

Kryteria | edytuj kod

W latach 1996–2017 kryteria uznania za pomnik przyrody nie były regulowane prawnie[14]. Ustawa o ochronie przyrody z 2004 r. zawierała fakultatywną delegację dla ministra do spraw środowiska określenia w drodze rozporządzenia kryteriów uznania tworów przyrody ożywionej lub nieożywionej za pomniki przyrody, co jednak nie nastąpiło przez 13 lat od uchwalenia tej ustawy. W tym czasie, jak również przed 2004 r., funkcjonowało wiele nieoficjalnych wytycznych dotyczących minimalnej pierśnicy drzew pomnikowych poszczególnych gatunków[15][16]. Dnia 17 grudnia 2017 r. w drodze rozporządzenia Ministra Środowiska określone zostały kryteria uznania za pomnik przyrody[17]. Mają one charakter ilościowy i jakościowy, przy czym wzajemnie się one nie wykluczają i nie muszą występować łącznie. Drzewa spełniające kryteria ilościowe (wielkość pierśnicy) nie podlegają automatycznie ochronie jako pomniki przyrody, jednak ww. gminy mogą zgłosić sprzeciw wobec zamierzonej wycinki drzewa przekraczającego te wymiary[14][18].

Tworzenie pomnika przyrody

Od 2009 r. pomnik przyrody ustanawia Rada Gminy lub Miasta[19][11] (wcześniej robił to również wojewoda, a w okresie PRL – wojewódzka rada narodowa[20]).

Oznakowanie
Pomniki przyrody oznaczane są zielonymi tabliczkami, których wzór określa rozporządzenie Ministra Środowiska[21]. Poza tym na wniosek właściwego terytorialnie Konserwatora Przyrody zarządca drogi publicznej może umieścić przy niej znak E-11 „drogowskaz do zabytku przyrody”. Znak może zawierać symbol drzewa dla pomników ożywionych i groty lub skały dla pomników nieożywionych oraz informuje o odległości i kierunku w jakim znajduje się pomnik przyrody[22].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Bez grot i innych.
  2. Krzewy, wodospady, źródła, wywierzyska, jary i inne.

Przypisy | edytuj kod

  1. pomnik przyrody, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2012-03-19] .
  2. Biologia: słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001, s. 265. ISBN 83-87977-73-X.
  3. Category III – Natural Monument or Feature. IUCN. [dostęp 2012-03-19].
  4. a b Joanna Pietrzak: Możliwości wykorzystania obiektów ochrony pomnikowej w edukacji przyrodniczej. [dostęp 2013-01-15]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  5. Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31 października 1918 r. (Dz.U. 1918 nr 16 poz. 36)
  6. Monitor Polski, nr 208, 1919, buwcd.buw.uw.edu.pl [dostęp 2017-01-19] .
  7. Dz.U. z 1928 r. nr 29, poz. 265.
  8. Dz.U. z 1934 r. nr 31, poz. 274.
  9. Dz.U. z 1949 r. nr 25, poz. 180.
  10. Dz.U. z 1991 r. nr 114, poz. 492.
  11. a b Dz.U. z 2020 r. poz. 55.
  12. a b GUS, Ochrona środowiska 2016, „{{{czasopismo}}}”, Dariusz Bochenek, Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych, 6 grudnia 2016, s. 291–292, ISSN 0867-3217 [dostęp 2016-12-10]  (pol. • ang.).czasopismo
  13. GUS Ochrona środowiska 2005-2015 (zakładka archiwum), red. Dariusz Bochenek, ISSN 0867-3217 [dostęp 2016-12-10] .
  14. a b Klub Przyrodników – Projekt kryteriów uznawania za pomniki przyrody, www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13] .
  15. Pietrzak i inni, Kryteria wymiarowe dla drzew – kandydatów na pomniki przyrody, „Zarządzanie Ochroną Przyrody w Lasach”, 07, 2013, ISSN 2081-1438 [dostęp 2018-01-27]  (pol.).
  16. KlubK. Przyrodników KlubK., Wymiary kwalifikujące drzewa do ochrony, www.kp.org.pl [dostęp 2018-01-27] .
  17. a b Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody, isap.sejm.gov.pl [dostęp 2018-02-13]  (pol.).
  18. Klub Przyrodników – Rozporządzenie o kryteriach pomników przyrody, www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13] .
  19. Jak utworzyć pomnik przyrody. Stan prawny na 24 lutego 2011 r., Klub Przyrodników (broszura) .
  20. CRFOP – Wyszukiwanie, dane poszczególnych pomników przyrody, crfop.gdos.gov.pl [dostęp 2018-02-13] .
  21. Dz.U. z 2004 r. nr 268, poz. 2665.
  22. 1. 6. znaki kierunku i miejscowości. W: drogipubliczne.eu [on-line]. [dostęp 2015-02-28].
Kontrola autorytatywna (natural heritage):
Na podstawie artykułu: "Pomnik przyrody" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy