Pomnik przyrody


Pomnik przyrody w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Aktualny wzór oznaczenia pomnika przyrody w Polsce (Dz.U. z 2004 r. nr 268, poz. 2665)

Pomnik przyrody – prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i innych[1][2].

Spis treści

Klasyfikacja | edytuj kod

Światowa Komisja IUCN klasyfikuje pomniki przyrody (ang. natural monument) w kategorii III[3].

Historia | edytuj kod

Termin został wprowadzony przez Aleksandra von Humboldta na przełomie XVIII i XIX wieku, co dało początek kierunkowi konserwatorskiemu w ochronie przyrody[4].

Znaczącym propagatorem objęcia ochroną starych drzew był Hugo Conwentz. Pod postacią pomnika przyrody proponował objąć także rzadkie gatunki roślin i zwierząt[4]

Polska | edytuj kod

Kamieniołom na stoku Wapniarki

W końcu I wojny światowej, jesienią 1918 roku ukazał się dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury[5] zaś w rok później rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o ochronie niektórych zabytków przyrody z 15 września 1919 roku[6]. Później wydano rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o opiece nad zabytkami z 6 marca 1928 roku, gdzie po raz pierwszy padły słowa o ochronie alei przydrożnych[7].

Następnymi aktami prawnymi regulującymi ochronę pojedynczych wartości przyrodniczych była ustawa o ochronie przyrody z 1934[8], 1949[9], 1991[10] i 2004[11] roku.

Pomniki przyrody w Polsce | edytuj kod

Lipa szerokolistna w Pstrążnej

W aktualnym brzmieniu Ustawy o ochronie przyrody z 2004 roku:

Najsłynniejszy Polski Dąb Bartek rosnący przy drodze między Zagnańskiem i Samsonowem (gmina Zagnańsk), w województwie świętokrzyskim.

Według danych z 2015 roku liczba pomników przyrody w Polsce wynosiła 36 510[12]. Najwięcej pomników przyrody występuje w województwie mazowieckim (4274), a najmniej w województwie opolskim (683). Tą formą ochrony objęte są głównie ożywione twory przyrody, w tym przede wszystkim pojedyncze drzewa i ich grupy, które stanowiły w 2015 r. 92% wszystkich pomników przyrody. Znacznie rzadziej pomnikami przyrody zostają krzewy i aleje drzew, oraz twory przyrody nieożywionej: źródła, wodospady, wywierzyska, skałki, jary, głazy narzutowe oraz jaskinie[13].

Kryteria | edytuj kod

W latach 1996–2017 kryteria uznania za pomnik przyrody nie były regulowane prawnie[14]. Ustawa o ochronie przyrody z 2004 r. zawierała fakultatywną delegację dla ministra do spraw środowiska określenia w drodze rozporządzenia kryteriów uznania tworów przyrody ożywionej lub nieożywionej za pomniki przyrody, co jednak nie nastąpiło przez 13 lat od uchwalenia tej ustawy. W tym czasie, jak również przed 2004 r., funkcjonowało wiele nieoficjalnych wytycznych dotyczących minimalnej pierśnicy drzew pomnikowych poszczególnych gatunków[15][16]. Dnia 17 grudnia 2017 r. w drodze rozporządzenia Ministra Środowiska określone zostały kryteria uznania za pomnik przyrody[17]. Mają one charakter ilościowy i jakościowy, przy czym wzajemnie się one nie wykluczają i nie muszą występować łącznie. Drzewa spełniające kryteria ilościowe (wielkość pierśnicy) nie podlegają automatycznie ochronie jako pomniki przyrody, jednak ww. gminy mogą zgłosić sprzeciw wobec zamierzonej wycinki drzewa przekraczającego te wymiary[14][18].

Tworzenie pomnika przyrody

Od 2009 r. pomnik przyrody ustanawia Rada Gminy lub Miasta[19][11] (wcześniej robił to również wojewoda, a w okresie PRL – wojewódzka rada narodowa[20]).

Oznakowanie
Pomniki przyrody oznaczane są zielonymi tabliczkami, których wzór określa rozporządzenie Ministra Środowiska[21]. Poza tym na wniosek właściwego terytorialnie Konserwatora Przyrody zarządca drogi publicznej może umieścić przy niej znak E-11 „drogowskaz do zabytku przyrody”. Znak może zawierać symbol drzewa dla pomników ożywionych i groty lub skały dla pomników nieożywionych oraz informuje o odległości i kierunku w jakim znajduje się pomnik przyrody[22].

Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Bez grot i innych.
  2. Krzewy, wodospady, źródła, wywierzyska, jary i inne.

Przypisy | edytuj kod

  1. pomnik przyrody w encyklopedii PWN. PWN. [dostęp 2012-03-19].
  2. Biologia: słownik encyklopedyczny. Warszawa: Wydawnictwo Europa, 2001, s. 265. ISBN 83-87977-73-X.
  3. Category III – Natural Monument or Feature. IUCN. [dostęp 2012-03-19].
  4. a b Joanna Pietrzak: Możliwości wykorzystania obiektów ochrony pomnikowej w edukacji przyrodniczej. [dostęp 2013-01-15]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  5. Dekret Rady Regencyjnej o opiece nad zabytkami sztuki i kultury z 31 października 1918 r. (Dz.U. 1918 nr 16 poz. 36)
  6. Monitor Polski, nr 208, 1919, buwcd.buw.uw.edu.pl [dostęp 2017-01-19] .
  7. Dz.U. z 1928 r. nr 29, poz. 265.
  8. Dz.U. z 1934 r. nr 31, poz. 274.
  9. Dz.U. z 1949 r. nr 25, poz. 180.
  10. Dz.U. z 1991 r. nr 114, poz. 492.
  11. a b Dz.U. z 2018 r. poz. 1614.
  12. a b GUS. Ochrona środowiska 2016. , s. 291–292, 2016-12-06. Dariusz Bochenek. Warszawa: Zakład Wydawnictw Statystycznych. ISSN 0867-3217 (pol. • ang.). [dostęp 2016-12-10]. 
  13. GUS Ochrona środowiska 2005-2015 (zakładka archiwum), red. Dariusz Bochenek. . ISSN 0867-3217. [dostęp 2016-12-10]. 
  14. a b Klub Przyrodników – Projekt kryteriów uznawania za pomniki przyrody, www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13] .
  15. Pietrzak i inni, Kryteria wymiarowe dla drzew – kandydatów na pomniki przyrody, „Zarządzanie Ochroną Przyrody w Lasach”, 07, 2013, ISSN 2081-1438 [dostęp 2018-01-27]  (pol.).
  16. KlubK. Przyrodników KlubK., Wymiary kwalifikujące drzewa do ochrony, www.kp.org.pl [dostęp 2018-01-27] .
  17. a b Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody, prawo.sejm.gov.pl [dostęp 2018-02-13]  (pol.).
  18. Klub Przyrodników – Rozporządzenie o kryteriach pomników przyrody, www.kp.org.pl [dostęp 2018-02-13] .
  19. Jak utworzyć pomnik przyrody. Stan prawny na 24 lutego 2011 r., Klub Przyrodników (broszura) .
  20. CRFOP – Wyszukiwanie, dane poszczególnych pomników przyrody, crfop.gdos.gov.pl [dostęp 2018-02-13] .
  21. Dz.U. z 2004 r. nr 268, poz. 2665.
  22. 1. 6. znaki kierunku i miejscowości. W: drogipubliczne.eu [on-line]. [dostęp 2015-02-28].
Kontrola autorytatywna (natural heritage):
Na podstawie artykułu: "Pomnik przyrody" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy