Poręba Wielka (powiat limanowski)


Na mapach: 49°36′38″N 20°03′45″E/49,610556 20,062500

Poręba Wielka (powiat limanowski) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Zespół szkół Brama do parku Wodzickich Kapliczka ufundowana przez Katarzynę Smreczyńską, matkę Władysława Orkana, w 1918 roku

Poręba Wielkawieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie limanowskim, w gminie Niedźwiedź[2][3], w Gorcach.

W latach 1975–1998 wieś należała administracyjnie do województwa nowosądeckiego. Wieś jest siedzibą Gorczańskiego Parku Narodowego.

Położenie | edytuj kod

Poręba Wielka położona jest w Gorcach, w dolinie potoku Porębianka i jego dopływu – potoku Koninka. Znana jest ze swoich walorów wypoczynkowych oraz uzdrowiskowych (gorące solanki jodobromowe). Stanowi punkt wypadowy w Gorce, m.in. na Turbacz, Obidowiec i Suhorę. Znajdują się tu również Obserwatorium astronomiczne na Suhorze, a także siedziba Gorczańskiego Parku Narodowego[4]. Zabudowania miejscowości położone są około 500–670 m n.p.m.[5]

Integralne części wsi | edytuj kod

Historia | edytuj kod

Pierwsza osada powstała prawdopodobnie u schyłku XIII wieku. Nazwa Poręba wywodzi się od wyrąbanego kawałka puszczy i wskazuje na to, że siedlisko to założyli tzw. wyrębnicy. Istnieje też duże prawdopodobieństwo, że osada powstała jako przystanek noclegowy na przebiegającym tędy szlaku handlowym z Krakowa na Spisz[6]. Faktem jest, że tereny te były własnością zakonu cystersów ze Szczyrzyca, którzy mieli przywilej lokowania wsi na prawie niemieckim. Pierwsza pisemna wzmianka o Porębie Wielkiej pochodzi z 1380 roku[6], kiedy wyrokiem sądu królewskiego ziemie te zostały odebrane cystersom i ponownie włączone do dóbr królewskich Ludwika Węgierskiego[4].

Dokumenty z 1254 i 1365 roku wspominają o potoku „Mezwedza” (Niedźwiedzia), wskazując na lokalizację na tym terenie osady Niedźwiedź, należącej do tzw. Klucza Porębskiego, historycznej i zwyczajowej nazwy okolic, chociaż obecnie administracyjnie to Poręba podlega Niedźwiedziowi, jako gminie.

W XV wieku Poręba stanowiła główną wieś tzw. klucza porębskiego i pozostawała w rękach rodu Ratułdów[6][4]. Około 1564 roku w wyniku małżeństwa Beaty Ratołdówny i Jana Pieniążka, wieś przeszła w zarządzanie rodu Pieniążków, którzy założyli na tym terenie folwark, na którym odrabiali pańszczyznę okoliczni chłopi[4].

W XVI wieku Poręba Wielka była centrum administracyjnym, w skład którego wchodziły następujące miejscowości: Niedźwiedź, Podobin, Witów, Zawada, Konina, Łostówka, Łętowne, Mszana Górna i Lubomierz[6]. W 1607 roku dobra te przeszły na własność rodu Lubomirskich z Wiśnicza. Sebastian Lubomirski założył w Porębie hutę szkła, która usytuowana była na terenie dzisiejszych Koninek (obecnie miejsce to nosi nazwę Hucisko). W pobliżu huty znajdowała się tzw. potażarnia, w której wypalano popiół. Ponadto w Porębie dobrze prosperował folusz, gdzie wytwarzano sukno doskonałej jakości oraz browar[6]. W 1710 roku Poręba przeszła w ręce Sanguszków, stanowiąc część posagu Marii Lubomirskiej, która poślubiła Pawła Karola Sanguszkę[7].

W latach 1751–1945 wieś stanowiła dzierżawę, a następnie własność rodu Wodzickich. Mimo że nigdy żaden z członków rodu nie mieszkał w Porębie Wielkiej na stałe, pozostał założony przez nich park wraz z fragmentaryczną dawną zabudową dworską[7].

W latach 1950–1953 w Porębie Wielkiej przeprowadzono odwierty geologiczne, które ujawniły obecność solanki jodobromowej o temp. 27 °C. W latach 70. XX wieku odwierty powtórzono, docierając do warstwy wód geotermalnych o temp. 42 °C[8]. W przyszłości mają tam powstać baseny termalne[9]. Departament Geologii i Koncesji Geologicznych Ministerstwa Środowiska wydał spółce Gorczańskie Wody Termalne koncesję na przeprowadzenie badań w jednym z odwiertów w Porębie Wielkiej. Koncesja zezwala na naukowe sprawdzenie walorów eksploatacyjnych wód termalnych w odwiercie Poręba Wielka IG -1. W 2018 roku ukończono budowę szpitala balneologicznego, który będzie działał na bazie źródeł. W marcu 2018 roku podpisano umowę na wykonanie prac przy odwiercie: „Zaprojektowanie i wykonanie instalacji/urządzeń/obiektu dla kompletnego połączenia istniejącego odcinka przyłącza wody geotermalnej z głowicą na otworze IG-1 w Porębie Wielkiej, wraz z uruchomieniem wykonanego połączenia, celem rozpoczęcia prawidłowej eksploatacji wody geotermalnej”. Wykonawcą zadania została wyłoniona w postępowaniu przetargowym firma „ERION” Sp. z o.o. z Bystrej, którą reprezentował Artur Kmak. Przy odwiercie pod koniec 2018 roku zbudowano amfiteatr i tężnie solankowe.

Turystyka | edytuj kod

Szlaki turystyczne | edytuj kod

Przez Porębę Wielką prowadzą szlaki znakowane[10]:

– do Rabki przez Olszówkę – z Koninek przez polanę Szałasisko, polanę Średnie na Turbacz – przez Niedźwiedź i Orkanówkę na Turbacz. – przez Jaworzynę Porębską, Tobołów, Suhorę, Obidowiec do schroniska na Starych Wierchach – z Koninek do domu Władysława Orkana – z Poręby Górnej do bacówki na Maciejowej i dalej przez Ponice, Świńską Górę do kościółka na Piątkowej

Ponadto na terenie parku przydworskiego i na zboczu sąsiedniej góry Chabówka wyznaczono ścieżkę edukacyjną o długości 3,5 km, która umożliwia zapoznanie się z walorami przyrodniczymi i historią Poręby Wielkiej[8].

Atrakcje turystyczne | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 955 [dostęp 2014-03-09] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
  2. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  3. a b TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
  4. a b c d „Gorce...”, s. 310.
  5. Geoportal.gov.pl, geoportal.gov.pl [dostęp 2020-03-05]  (pol.).
  6. a b c d e Historia Poręby Wielkiej (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28].
  7. a b „Gorce...”, s. 311.
  8. a b c d „Gorce...”, s. 312.
  9. a b c d e f g Gorce – atrakcje (pol.). koninki.info. [dostęp 2011-07-28].
  10. Szlaki piesze – Poręba Wielka-Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28].
  11. Stacja Narciarska Koninki (pol.). koninki.pl. [dostęp 2011-07-28].

Bibliografia | edytuj kod

  • Marek Ciężkowski, Paweł Luboński i inni: Gorce: przewodnik. Pruszków: Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2004, s. 310–312. ISBN 83-89188-19-8.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

  • Koninki.pl – portal poświęcony atrakcjom turystycznym przysiółka Poręby Wielkiej Koninek i okolic
Na podstawie artykułu: "Poręba Wielka (powiat limanowski)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy