Powiat będziński


Na mapach: 50°20′N 19°07′E/50,333333 19,116667

Powiat będziński w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Powiat będzińskipowiat w Polsce, woj. śląskim, utworzony 1 stycznia 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Będzin.

Zamek w Będzinie

Spis treści

Podział administracyjny powiatu | edytuj kod

W skład powiatu wchodzą:

Powiat będziński jest jednym z tylko trzech powiatów w Polsce, którego część stanowi eksklawa (Sławków), i jedynym takim powiatem, który nie jest rozdzielony przez miasto na prawach powiatu będące jego siedzibą. Pozostałe powiaty z eksklawą to powiat rybnicki i powiat włocławski.

Gminy | edytuj kod

O powiecie | edytuj kod

Położony jest w centralnej części województwa śląskiego, w Zagłębiu Dąbrowskim, zajmuje powierzchnię 368 km², co plasuje go na 13 miejscu wśród powiatów ziemskich i miast na prawach powiatu w regionie. Pod względem liczby ludności, która wynosi 151 tys. osób, powiat zajmuje 11 miejsce wśród wszystkich 36 powiatów ziemskich i miast na prawach powiatu oraz 3 miejsce wśród 17 powiatów ziemskich.

Powiat będziński jako samodzielna jednostka administracyjna został wydzielony z powiatu olkuskiego w 1867 roku, obejmując rozległy teren guberni piotrkowskiej o powierzchni 1390 km² i liczący 80 tys. mieszkańców. Wówczas leżał na jednym z najbardziej uprzemysłowionych obszarów Cesarstwa Rosyjskiego, zwanym Zagłębiem Dąbrowskim. W odrodzonej Polsce obejmował swym zasięgiem, z pewnymi przerwami, 4 miasta stanowiące dzisiaj centrum Zagłębia: Będzin, Czeladź, Dąbrowę Górniczą i Sosnowiec. W 1975 roku został zlikwidowany w wyniku reformy administracyjnej. Wówczas obejmował obszar 360 km² i liczył 124 tys. mieszkańców.

Głównym bogactwem naturalnym powiatu, podobnie jak całego regionu, był węgiel kamienny. Dlatego przez wiele lat o przemysłowym obliczu tej ziemi decydowało górnictwo. Na terenie Psar, w Strzyżowicach, powstała już w 1788 roku pierwsza kopalnia w Zagłębiu. Obecnie przemysł wydobywczy, po likwidacji kopalń węgla kamiennego, reprezentują jedynie Górnicze Zakłady Dolomitowe w Siewierzu. Dzisiaj podstawową gałęzią powiatowej gospodarki jest prężnie rozwijająca się energetyka. Elektrownia Łagisza S.A. i Elektrociepłownia Będzin S.A. znajdują się w krajowej czołówce przedsiębiorstw tej branży. Ważną rolę odgrywa hutnictwo metali nieżelaznych (Huta Będzin S.A.). Uzupełnieniem jest drobna wytwórczość, rzemiosło i usługi.

Nie bez znaczenia są też tradycje handlowe powiatu, w którym Będzin i Siewierz wyróżniają się swym kupieckim rodowodem. Dołączyła do nich ostatnio Czeladź, na terenie której powstało centrum handlowe M1. Ogółem w powiecie zarejestrowanych jest blisko 12 tys. podmiotów gospodarczych.

Gospodarka rolna w powiecie pełni funkcję uzupełniającą w stosunku do innych dziedzin gospodarki, chociaż obejmuje ponad 4 tys. gospodarstw rolnych.

Podstawowe dane statystyczne | edytuj kod

  • Powierzchnia
    • ogółem: 36 802 ha
    • grunty leśne: 7604 ha
  • Ludność
    • Liczba ludności: 151 163 (2006)
    • Mężczyźni: 71 895
    • Kobiety: 79 268
    • Wskaźnik feminizacji: 110
    • Średnia gęstość zaludnienia: 415 osoby/km²
    • Przyrost naturalny: –4,7%
    • Wskaźnik urbanizacji: 75,7%
    • Stopa bezrobocia wynosi: 19,9%
  • Infrastruktura
    • Liczba mieszkań: 60 262
    • Sieć wodociągowa: 705,7 km
    • Sieć kanalizacyjna: 240,8 km
    • Drogi publiczne o twardej nawierzchni:
      • powiatowe: 320,308 km
      • gminne: 316,6 km
    • Targowiska: 10
  • Edukacja, kultura i ochrona zdrowia
    • Szkoły podstawowe: 40
    • Gimnazja: 25
    • Licea ogólnokształcące: 7
    • Licea profilowane: 2
    • Szkoły zawodowe: 5
    • Szkoły policealne: 9
    • Szkoły dla dorosłych: 9
    • Placówki przedszkolne: 48 (przedszkola: 36)
    • Żłobki: 4
    • Całodobowe placówki opiekuńczo-wychowawcze: 1
    • Biblioteki: 38
    • Muzea: 1
    • Kina: 1
  • Sport i turystyka
    • Obiekty noclegowe zbiorowego zakwaterowania: 9
    • Kluby sportowe: 25
    • Szpitale: 3

Źródło: Województwo Śląskie 2007 US Katowice

Demografia | edytuj kod

Liczba i struktura ludności | edytuj kod

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2007):

  • Piramida wieku mieszkańców powiatu będzińskiego w 2014 roku[3].

Zmiany ludnościowe | edytuj kod

  • 1999 – 148 054
  • 2000 – 147 320
  • 2001 – 146 437
  • 2002 – 152 094 (przyłączono miasto Sławków)
  • 2003 – 151 519
  • 2004 – 151 289
  • 2005 – 151 231
  • 2006 – 151 163
  • 2007 – 151 024

Rada Powiatu | edytuj kod

Historia (kalendarium) | edytuj kod

  • 1867, 1 stycznia – utworzenie powiatu będzińskiego, jednego z ośmiu wchodzących w skład nowej guberni piotrkowskiej Królestwa Polskiego na powierzchni 1366,45 km².

Nowy powiat obejmował jedno miasto (Będzin), 8 osad: Siewierz, Czeladź, Modrzejów, Kromołów (od 1885), Włodowice, Mrzygłód, Żarki, Koziegłowy i 213 wsi, wchodzących w skład nowo powołanych gmin. Były to tereny, które później weszły w skład obecnych miast: Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec i Zawiercie i Myszków, które w tym czasie były niewielkimi, aczkolwiek prężnie rozwijającymi się miejscowościami.

1 czerwca – reforma administracyjna Polski – zniesienie powiatów (rozporządzenie RM z 30 V 1975 r.)

  • 1977, 1 lutego (na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 25 I 1977 o zniesieniu miast Jeleń, Wojkowice i Ząbkowice):
  • 1984, 15 marca
    • Sławków po usilnych staraniach odzyskuje samodzielność jako miasto (3660 ha), odłączając się od Dąbrowy Górniczej (Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 3 marca 1984 r. w sprawie utworzenia miast).
    • do Dąbrowy Górniczej włączono z gminy Siewierz sołectwa: Marianki (223 ha) i Ratanice (Rozporządzenie Ministra Administracji i Gospodarki Przestrzennej z 3 marca 1984 r.).
  • 1990 utworzenie urzędu rejonowego w Będzinie z rejonem (quasi-powiatem) obejmującym gminy Bobrowniki i Psary oraz miasta Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza i Sosnowiec; urząd działał do 1999 r., kiedy został przemianowany na starostwo powiatowe
  • 1992, 1 stycznia
    • rozporządzeniem Rady Ministrów z 2 grudnia 1991 r. Wojkowice odzyskują samodzielność miejską na obszarze 1277,23 ha (10 tys. mieszkańców), poprzez wyłączenie z miasta Będzina
    • połączenie miasta Siewierz z gminą Siewierz w jedną gminę (Rozporządzenie Rady Ministrów z 26 września 1991 r.).
  • 1993, 1 stycznia
  • 1999, 1 stycznia – reaktywowanie w Polsce powiatów, w tym powiatu będzińskiego w nowych granicach.
  • 2002, 1 stycznia – włączenie do powiatu będzińskiego jako eksklawy miasta Sławkowa, przeniesionego z powiatu olkuskiego w woj. małopolskim.

Zabytki | edytuj kod

Kościół św. Trójcy Pałac Mieroszewskich

Do najważniejszych zabytków na terenie powiatu będzińskiego należą:

w gminie Będzin: w gminie Bobrowniki:
  • kościół pw. św. Wawrzyńca z XVII wieku w Bobrownikach z ołtarzem barokowym i dzwonami gdańskimi (jedyna w południowo-zachodniej Polsce świątynia drewniana dwuwieżowa);
  • kościół pw. św. Jakuba z XIX wieku w Sączowie;
  • kościół pw. Wszystkich Świętych z XIX wieku w Siemoni;
  • dworek z I połowy XVII wieku w Dobieszowicach;
  • kapliczki z XIX wieku w Bobrownikach, Dobieszowicach, Myszkowicach, Sączowie i Twardowicach;
  • cmentarzysko kultury łużyckiej w Siemoni.
w gminie Czeladź:
  • średniowieczny układ historyczny miasta z centralnie położonym rynkiem;
  • neoromański kościół parafialny pw. Św. Stanisława Biskupa i Męczennika (zbudowany w latach 1905–1911);
  • dom przy ul. Rynkowej 2 (dawny zbór ariański z XVII wieku);
  • dom przy ul. Kościelnej 2 (XVIII w.).
  • drewniane domy mieszkalne z XVIII-XIX wieku;
  • kapliczka przydrożna z figurą Chrystusa Salwatora przy ul. Wojkowickiej (XIX w.);
  • układ urbanistyczny dzielnicy Piaski wraz z zabudową mieszkaniową i towarzyszącą, kościołem, domem katechetycznym,
  • domami urzędniczymi i willami (wszystkie zaprojektowane i wykonane w unikatowym w Polsce stylu architektury francuskiej początku wieku);
  • obiekty na terenach dawnej Kopalni Węgla Kamiennego „Saturn” i osiedlach z nią związanych.
ogółem na terenie miasta Czeladź znajduje się 6 obiektów zabytkowych pod ochroną prawną i 131 obiektów zabytkowych pod ochroną konserwatorską w gminie Mierzęcice:
  • cmentarzysko kultury łużyckiej w Przeczycach badane w latach 1961–1962 (odkryto 879 grobów szkieletowych i ciałopalnych);
  • wyposażonych m.in. w ceramikę, wyroby metalowe);
  • obozowiska z epoki mezolitu w Boguchwałowicach;
  • kościół parafialny pw. św. Mikołaja w Targoszycach;
  • kapliczki przydrożne w Mierzęcicach, Niwiskach, Nowej Wsi, Przeczycach i Toporowicach;
  • pojedyncze domy, zagrody i chałupy na terenie całej gminy.
w gminie Psary:
  • szczątki cmentarzyska prasłowiańskiego na wzgórzu Monglinica;
  • 3 kapliczki przydrożne z XIX wieku w Brzękowicach Dolnych i Dąbiu;
  • ruiny dworu w Malinowicach z fragmentami starej zabudowy folwarcznej;
  • chałupy drewniane z początku XX wieku w Dąbiu Chrobakowym, Dąbiu Dolnym, Goląszy Dolnej i Górnej, Brzękowicach Górnych, Preczowie, Psarach, Sarnowie i Strzyżowicach;
  • kościół parafialny pw. św. Piotra i Pawła w Psarach.
ogółem na terenie gminy Psary znajdują się 3 obiekty zabytkowe pod ochroną prawną i 25 obiektów zabytkowych pod ochroną konserwatorską Ruiny zamku biskupów krakowskich Kościół św. Macieja w gminie Siewierz:
  • średniowieczny układ historyczny miasta z centralnie położonym rynkiem;
  • ruiny zamku gotycko-renesansowego z I połowy XIV wieku, przebudowanego w latach 1530–1574 przez biskupów krakowskich;
  • Kościół pw. św. Jana Chrzciciela w Siewierzu z I połowy XII wieku na cmentarzu przy drodze Katowice – Warszawa;
  • kościół parafialny pw. św. Macieja Apostoła z 1. połowy XV wieku (ostateczny kształt uzyskał w latach 1782–1784);
  • kościół dawnej parafii szpitalnej pw. św. Barbary i Walentego z 1618 roku;
  • późnoklasycystyczny budynek dawnego urzędu gminy z początku XIX wieku;
  • kamienica mieszczańska z XVIII wieku w rynku;
  • domy drewniane z XVIII-XIX wieku;
  • kościół romański pw. św. Marcina i Doroty z lat 1200–1229 w Wojkowicach Kościelnych;
  • kaplica grobowa Zalassowskich z XVIII wieku w Żelisławicach.
Studnia i karczma przy sławkowskim rynku Kościół pw. św. Mikołaja i Podwyższenia Krzyża Świętego w Sławkowie, połowa XIII w. w gminie Sławków: w gminie Wojkowice:
  • kościół parafialny pw. św. Antoniego z roku 1928;
  • kościół parafialny pw. NMP w Żychcicach;
  • kapliczka przy ul. Głowackiego;
  • zespół zabudowy Kopalni Węgla Kamiennego „Jowisz” wraz z osiedlem robotniczym przy ul. Mickiewicza i Morcinka;
  • cmentarze przy ul. Licealnej i Karłowicza;
  • pojedyncze budynki na obszarze całego miasta.

Sąsiednie powiaty | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20] .
  2. LucynaL. Nowak LucynaL., JoannaJ. Stańczyk JoannaJ., AgnieszkaA. Znajewska AgnieszkaA., Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2006 r.), Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2006, ISSN 1734-6118  (pol.).
  3. http://www.polskawliczbach.pl/powiat_bedzinski, w oparciu o dane GUS.
  4. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe, wybory2002.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23] .
  5. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza, wybory2006.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23] .
  6. DituelD. Sp. DituelD., Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo śląskie - Powiat będziński, wybory2010.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23] .
  7. PKW | Samorząd 2014, samorzad2014.pkw.gov.pl [dostęp 2016-03-23] .
  8. Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2018-10-26] .
  9. Dz.U. RP z 12 kwietnia 1928, nr 45, poz. 426.
Na podstawie artykułu: "Powiat będziński" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy