Powiat tarnogórski


Na mapach: 50°27′N 18°52′E/50,450000 18,866667

Powiat tarnogórski w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Powiat tarnogórskipowiat w województwie śląskim, odtworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej.

Siedzibą powiatu jest miasto Tarnowskie Góry.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Powiat tarnogórski położony jest w południowo-zachodniej Polsce, w północno-zachodniej części województwa śląskiego i Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP).

Historycznie teren powiatu leży na Górnym Śląsku, oprócz terenu gminy Ożarowice, która leży w Zagłębiu Dąbrowskim[2][3].

Powiat sąsiaduje z miastami na prawach powiatu:

oraz powiatami:

Miasta i gminy | edytuj kod

W skład powiatu wchodzą:

Demografia | edytuj kod

Liczba ludności (dane z 31 grudnia 2014):

Charakterystyka | edytuj kod

Mapa ogólnogeograficzna powiatu tarnogórskiego. Budynek starostwa powiatowego w Tarnowskich Górach

Obszar bardzo silnie zaludniony (214 mieszkańców na km²) i zurbanizowany (ok. 68% ludności zamieszkuje miasta).

Powiat położony na północ od aglomeracji górnośląskiej, południowa część silnie rozwinięta przemysłowo i technologicznie (Tarnowskie Góry, Radzionków), tereny północno-zachodnie oraz wschodnie mają charakter rolniczo-leśny (51,7% powierzchni powiatu to Lasy Lublinieckie).

Powiat leży w obrębie dwóch regionów, część północno-zachodnia w obszarze Niziny Śląskiej (dolina Małej Panwi i Stoły), pozostała część na obszarze Wyżyny Śląskiej. Najbardziej charakterystyczną formą jest Garb Tarnogórski, składający się z odosobnionych wzgórz skalistych (najwyższe to Księża Góra 353,5 m n.p.m.). Główne rzeki: Mała Panew, Stoła, Drama (dorzecze Odry) i Brynica (dorzecze Wisły), na tej ostatniej sztuczny zbiornik Kozłowa Góra, inne zbiorniki wodne to: Nakło-Chechło, Zielona.

W południowej części powiatu (okolice Radzionkowa) znajdują się złoża węgla kamiennego. Południowa część powiatu silnie współgra z resztą aglomeracji i jest z nią połączona siecią wspólnych inwestycji m.in. w Tarnowskich Górach. Warto dodać że dziś powiat pełni rolę sypialni aglomeracji górnośląskiej i z dnia na dzień zmienia swój charakter tak jak w przypadku innych miast i powiatów które sąsiadują z innymi dużymi aglomeracjami miejskimi.

Główne trasy komunikacyjne: linie kolejowe Chorzów Batory-Tczew (magistrala węglowa), linia KaletyWrocław Mikołajów oraz Tarnowskie GóryOpole Główne, drogi krajowe: DK11 (BytomLubliniecOstrów WielkopolskiPoznańKołobrzeg) i DK78 (Chałupki – Chmielnik), droga ekspresowa S1 (Pyrzowice – Mysłowice) oraz projektowane: autostrada A1 (OstrawaGdańsk) i droga ekspresowa S11 (KołobrzegBytom).

Turystyczna kolej wąskotorowa z 1851 na trasie Siemianowice ŚląskieMiasteczko Śląskie. Na terenie powiatu w gminie Ożarowice znajduje się Międzynarodowy Port Lotniczy Katowice-Pyrzowice (niemal 2 miliony pasażerów w 2007 r.). Muzea w Tarnowskich Górach (Muzeum w Tarnowskich Górach, Muzeum Instytutu Tarnogórskiego) i placówki paramuzealne w Radzionkowie (Centrum Dokumentacji Deportacji Górnoślązaków do ZSRR w 1945 roku, Muzeum Chleba, Szkoły i Ciekawostek); ośrodki wypoczynkowe (Kalety, Nakło Śląskie, Świerklaniec), jeździeckie (Kalety, Krupski Młyn, Tarnowskie Góry, Zbrosławice).

Zabytki (zamki, pałace, kościoły) w miastach oraz w wielu wsiach (m.in. Brynek, Kamieniec, Kopienica, Łubie, Miedary-Kopanina, Nakło Śląskie, Szałsza, Świerklaniec, Tworóg, Wilkowice, Zbrosławice), zabytki techniki: Zabytkowa Kopalnia Srebra, Sztolnia Czarnego Pstrąga, i in. (Tarnowskie Góry, Krupski Młyn, Niezdara, Tąpkowice, Tworóg, Żyglinek)

Okolice Tarnowskich Gór na mapie Helwiga z XVI w.

Historia | edytuj kod

Najstarsze ślady pobytu człowieka np. narzędzia krzemienne i ceramika, na terenie powiatu tarnogórskiego pochodzą z ok. 10–4 tys. lat p.n.e. z terenów dzisiejszych Tarnowskich Gór i Ożarowic. Najstarszą osadę w okolicy, Repty (dziś dzielnica Tarnowskich Gór), po raz pierwszy wspomniano w bulli papieskiej z 1201 r. Od 1327 r. tereny te wraz z całym księstwem bytomskim przeszły pod władanie królów Czech. Od 1526 roku władcami byli Habsburgowie.

Odkrycie w okolicach Tarnowic złoża kruszców srebronośnych było przyczyna powstania osady górniczej, która szybko zdobyła dominująca pozycję w regionie i przekształciła się w miasto Tarnowskie Góry. Wydane przez księcia opolskiego Jana II Dobrego i księcia karniowskiego, margrabiego Jerzego von Ansbach akt wolności górniczej w 1526 roku i „Ordunek Gorny” w 1528 roku stały się podstawą pomyślnego rozwoju miasta, które stało się tym samym kolebką nowożytnego zagłębia przemysłowego na Górnym Śląsku i późniejszego (Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego).

Wraz z rozwojem gospodarczym przybywało rezydencji magnackich i szlacheckich: kompleks pałacowo – parkowy w Świerklańcu, zamki i pałace w Tarnowicach Starych, Reptach, Ptakowicach, Wilkowicach, Zbrosławicach itd.

Po trzech wojnach śląskich w połowie XVIII w. Tarnowskie Góry razem z ziemią bytomską – tak jak i większa część Śląska – dostała się pod władanie Hohenzollernów i stałą się częścią Królestwa Pruskiego.

26 listopada 1741 r. król pruski Fryderyk II Wielki wydał ordonans nakazujący wydzielenie powiatów (niem. Kreis) i podporządkowanie ich starostom (niem. Landrat). Stolicą utworzonego wówczas powiatu formalnie był Bytom, ale faktyczną siedzibą władz Tarnowskie Góry.

Ponownym rozwój gospodarczy tych ziem związany jest z inwestycjami i działalnością hrabiego Fryderyka Wilhelma von Redena. To z jego inicjatywy powstała w okolicach Tarnowskich Gór m.in. kopalnia „Fryderyk” i huta „Fryderyk”. Do odwadniania kopalni sprowadzono z Anglii maszynę parową. Fakt jej uruchomienia stał się głośny w całej Europie i tutaj zaczęła się jej wielka światowa kariera.

Z dniem 1 października 1818 r. władze powiatu przeniesiono do Bytomia. Ustawą z dnia 27 marca 1873 r. z północnej części powiatu bytomskiego utworzono powiat tarnogórski. W takim kształcie doczekał on końca I wojny światowej. XIX wiek przyniósł ze sobą znaczny rozwój przemysłu. Huta „Fryderyk” eksportowała swoje produkty do Austrii, Rosji, a nawet do Ameryki. Wraz z rozwojem przemysłu nastąpiła potrzeba budowy linii kolejowych. Początkowo Tarnowskie Góry uzyskały połączenie z Bytomiem, a potem z Lublińcem. Liczba ludności miasta przekroczyła 11 tys.

Po I wojnie światowej pruski powiat tarnogórski został w 1922 r. podzielony między Niemcy i II Rzeczpospolitą. Polski powiat tarnogórski obejmował 254,25 km² i liczył ponad 66 tys. mieszkańców. Zaczęły powstawać nowe fabryki, jak np. fabryka papieru w Boruszowicach lub rozbudowano wcześniej istniejące, m.in. hutę cynku w Radzionkowie, fabrykę chemiczną w Czarnej Hucie. 1 kwietnia 1939 r. do powiatu włączono gminy: Piekary Śląskie, Brzozowice-Kamień, Brzeziny Śląskie i Dąbrówkę Wielką[4].

W czasie II wojny światowej Tarnowskie Góry, jak i całe międzywojenne województwo śląskie, zostały włączone do III Rzeszy. Na mocy rozporządzenia nadprezydenta prowincji górnośląskiej z 4 listopada 1941 r., „były polski powiat tarnogórski” od 1 kwietnia 1942 r. stał się częścią niemieckiego powiatu bytomsko-tarnogórskiego (niem. Landkreis Beuthen-Tarnowitz). Siedzibą władz powiatowych zostały Tarnowskie Góry (starosta urzędował tu już od 1 czerwca 1941 r.).

Po wojnie przywrócono podział sprzed 1 września 1939 r., który został zatwierdzony decyzją wojewody śląsko-dąbrowskiego 27 listopada 1945 r. Terytorium obecnego powiatu tarnogórskiego zostało włączone do Polski i znajdowała się w granicach województwa śląsko-dąbrowskiego (później katowickiego). Poważniejsze zmiany przeprowadzono w latach 1951–1956 gdy przyłączono tereny z dawnego powiatu bytomskiego, gliwickiego i będzińskiego.

Powiaty zlikwidowano 1 czerwca 1975 r. wprowadzając dwustopniowy podział administracyjny na gminy i województwa.

27 sierpnia 1990 r. utworzono Urząd Rejonowy w Tarnowskich Górach (organ administracji rządowej), który obejmował gminy Krupski Młyn, Ożarowice, Świerklaniec, Tworóg i Zbrosławice oraz miasta Miasteczko Śląskie (wydzielone z Tarnowskich Gór 30 grudnia 1994 r.), Piekary Śląskie i Tarnowskie Góry. Urząd ten funkcjonował do 31 grudnia 1998 r., a na jego bazie utworzono powiat tarnogórski i miasto na prawach powiatu Piekary Śląskie.

W 1998 r. Sejm RP uchwalił ustawę o nowym podziale administracyjnym. Region znalazł się w granicach województwa śląskiego. W granicach przywróconego powiatu tarnogórskiego od 1 stycznia 1999 r. znalazły się miasta: Tarnowskie Góry, Kalety, Miasteczko Śląskie i Radzionków oraz gminy: Krupski Młyn, Ożarowice, Świerklaniec, Tworóg, Zbrosławice.

Starostowie tarnogórscy | edytuj kod

Królestwo Prus | edytuj kod

starostowie bytomscy urzędujący w Tarnowskich Górach

  • Gottlieb Christian von Rymułtowski und Kornitz (1743–1761)
  • Ernst von Rosteck und Goldmannsdorf (1761–1771)
  • Erdmann Gustaw Graf Henckel von Donnersmarck (VI 1771 – III 1804)
  • Karol Traugott Graf Henckel von Donnersmarck (1804 – II 1840, od 1 X 1818 urzędował w Bytomiu)

Cesarstwo Niemieckie | edytuj kod

starostowie tarnogórscy

  • Bernhard Georg August Barchewitz (1873–1884, do 1875 p.o. starosty, od 1 IV 1877 urzędował w nowej siedzibie przy Hugostraße 2, dziś ul. Sienkiewicza 2)

II Rzeczpospolita Polska | edytuj kod

starostowie tarnogórscy

  • Walenty Olearczyk (20 VI 1922 – 30 IX 1924)
  • Sławomir Żuławski (7 X 1924 – 4 II 1927, nominacja ministerialna w V 1925)
  • Władysław Palla-Bocheński (5 II 1927 – 6 VIII 1931)
  • Józef Korol (7 VIII 1931 – 28 II 1935)
  • dr Tadeusz Grzelewski (1 II 1935 – 20 VI 1935, p.o. starosty)
  • Paweł Mierzwa (21 VI 1935 – 1 IX 1939)

II wojna światowa – III Rzesza | edytuj kod

starosta bytomsko-tarnogórski

Polska Rzeczpospolita Ludowa (do 1952 RP) | edytuj kod

starostowie tarnogórscy

  • Wilhelm Dejas – I 1945 – 20 III 1945
  • Wincenty Łukowski – III 1945 – 6 VIII 1945
  • Józef Marek – VIII 1945 – 7 XI 1946
  • Józef Grzegorzek – 7 XI 1946 – 22 X 1948
  • Antoni Zawisza – 22 X 1948 – 16 II 1949
  • Ryszard Adamski – 16 II 1949 – 3 VI 1950

przewodniczący Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach

  • Edmund Grzeganek – 3 VI 1950 – 17 VII 1952
  • Józef Mstowski – 17 VII 1952 – 24 XI 1953
  • Piotr Chmiel – 24 XI 1953 – 15 XII 1956
  • Stefan Kaczmarek – 15 XII 1956 – 1 II 1961
  • Stanisław Kiermaszek – 1 II 1961 – 2 XII 1964
  • Wilhelm Skrzyposzek – 2 XII 1964 – 16 VI 1967
  • Zdzisław Lewandowski – 16 VI 1967 – 13 XII 1973

naczelnik powiatu Tarnowskie Góry

  • Zdzisław Lewandowski – 13 XII 1973 – 1 VI 1975
1 VI 1975 – zniesienie podziału na powiaty, wprowadzenie dwustopniowego podziału administracyjnego kraju.

III Rzeczpospolita Polska | edytuj kod

kierownik Urzędu Rejonowego w Tarnowskich Górach

  • [do ustalenia] (27 VIII 1990 – )

starostowie tarnogórscy

  • Antoni Jankowski (1 I 1999 – 19 XI 2002, wybrany 10 XI 1998)
  • Józef Burdziak (19 XI 2002 – 8 XI 2003)
  • Józef Korpak (8 XI 2003 – 1 XII 2010)
  • Lucyna Ekkert (1 XII 2010 – 28 XI 2014)
  • Józef Burdziak (28 XI 2014 – 4 IV 2017)
  • Krystyna Kosmala (od 4 IV 2017)[6]

Rada Powiatu | edytuj kod

Powiaty partnerskie | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20] .
  2. http://www.haus.pl/images/mapa.jpg
  3. http://www.zaglebiedabrowskie.org/images/sites/mapazdingnera.gif
  4. Ustawa [Sejmu Śląskiego] z dnia 7 marca 1939 roku o zniesieniu powiatu świętochłowickiego i o zmianie granic powiatów katowickiego, pszczyńskiego i tarnogórskiego, „Dziennik Ustaw Śląskich”, nr 6, 15 marca 1939, poz. 15, art. 2, ŚBC, 1 kwietnia 1939 [dostęp 2020-04-22] .
  5. Walrab von Wangenheim (Politiker, 1884), Wikipedia, 8 lipca 2018 [dostęp 2020-02-28]  (niem.).wiki?
  6. Nowy starosta, nowy zarząd
  7. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe, wybory2002.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15] .
  8. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza, wybory2006.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15] .
  9. DituelD. Sp. DituelD., Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo śląskie - Powiat tarnogórski, wybory2010.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15] .
  10. PKW | Samorząd 2014, samorzad2014.pkw.gov.pl [dostęp 2017-06-15] .
  11. Wybory samorządowe 2018, wybory2018.pkw.gov.pl [dostęp 2018-10-28] .

Bibliografia | edytuj kod

  • A. Kuzio-Podrucki, D. Woźnicki, Herb i barwy powiatu tarnogórskiego, Tarnowskie Góry 2002

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Powiat tarnogórski" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy