Powojnik


Powojnik w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Powojnik alpejski Owoce powojnika tanguckiego 'The President' 'Capitaine Thuilleaux' 'Josephine'

Powojnik (Clematis L.) – rodzaj roślin z rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae). Obejmuje ok. 500 gatunków[5]. Występują na całym świecie w strefie klimatu umiarkowanego i ciepłego. Nieliczne gatunki rosną także w klimacie okołobiegunowym i w strefie międzyzwrotnikowej[6] (przedstawicieli rodzaju brak tylko w Ameryce Południowej[7]). Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w Azji wschodniej[8]. Tylko w Chinach rośnie co najmniej 147 gatunków, z czego 93 to endemity[6]. Rośliny te zajmują zróżnicowane siedliska – od lasów deszczowych po półpustynie[7].

Nazwa naukowa rodzaju wywodzi się od greckiego κλῆμα klḗma – "pęd, gałązka, wić"[9][10].

Wiele gatunków z rodzaju uprawianych jest jako rośliny ozdobne, wyhodowano także w obrębie rodzaju liczne odmiany ozdobne[7]. Nieliczne gatunki wykorzystywane są leczniczo i jako rośliny magiczne[11].

Spis treści

Morfologia | edytuj kod

Pokrój
Pnącza wspinające się lub płożące o drewniejących (często przynajmniej u nasady) lub zielnych łodygach dorastające u niektórych gatunków do 30 m długości[7][6], rzadziej krzewy i półkrzewy o wyprostowanych pędach[6] i rośliny zielne o wznoszących się pędach wyrastających z płożącego kłącza[12]. Wspinają się za pomocą ogonków liściowych owijających się wokół podpór, rzadziej owijają się szypułki kwiatowe lub szczytowy listek liścia złożonego (C. texensis)[10].
Liście
Naprzeciwległe, zimozielone lub opadające na zimę, złożone z 3 listków, podwójnie 3-listkowe lub nieparzystopierzaste[13], rzadziej liście są pojedyncze[7]. Brzegi blaszki są ząbkowane lub całobrzegie, czasem nieco klapowane[10].
Kwiaty
Wyrastają pojedynczo w kątach liści lub zebrane w kwiatostany wierzchotkowe, wiechy lub w pęczki w kątach liści lub na szczytach pędów[6][12]. Kwiaty zwykle są szypułkowe i wsparte dwoma przysadkami[6]. Zwykle są obupłciowe, u nielicznych gatunków kwiaty męskie i żeńskie wyrastają na różnych roślinach[7]. Okwiat zwykle jest gwiaździście rozpostarty, czasem dzwonkowaty. Składa się z 4 (najczęściej) lub 5–8 listków[7] (utożsamianych z działkami kielicha, podczas gdy płatków korony brak[6][12]). Wielkość kwiatów jest zróżnicowana – osiągają one od 1 do 30 cm średnicy[10]. Okwiat jest różnie zabarwiony, często też barwne są pylniki[10]. Pręciki i słupki są liczne (od 5 do 150[12]). Słupki zwykle są owłosione i zawierają pojedyńcze zalążki[6].
Owoce
Zbiorowe, składające się z licznych, główkowato skupionych, drobnych niełupek, które zachowują na szczycie szyjkę słupka, przeważnie wydłużającą się w czasie owocowania i pierzasto owłosioną. Puszyste owoce pozostają na roślinie często do zimy[13][14].

Biologia | edytuj kod

Byliny, krzewy lub pnącza. W Polsce okres kwitnienia przypada od maja do października. Niektóre gatunki są lekko trujące (trujące są: sok, liście, kwiaty i owoce)[15]. Sok niektórych powojników bywa gryzący i powodować może stany zapalne skóry[11].

Systematyka | edytuj kod

Pozycja systematyczna

Rodzaj z podrodziny Ranunculoideae Arnott, rodziny jaskrowatych (Ranunculaceae) z rzędu jaskrowców (Ranunculales)[2]. W obrębie rodzaju wyróżnia się 9 podrodzajów[4], z których niektóre bywają wyodrębniane w niektórych ujęciach jako odrębne rodzaje np. Atragene (ok. 5 gatunków górskich, w tym z Clematis alpina) oraz Viorna (gł. wielkokwiatowe rośliny z Ameryki Północnej)[7].

Lista gatunków
 Osobny artykuł: Lista gatunków z rodzaju powojnik.
Gatunki flory Polski[16]
Gatunki uprawiane[8][17]

Liczna grupa uprawianych powojników jest mieszańcami i kultywarami o trudnym do ustalenia pochodzeniu. Opisuje się je według wzoru (przykład) Clematis 'The President'.

Zastosowanie | edytuj kod

Ze względu na duże i barwne kwiaty wiele gatunków uprawianych jest jako rośliny ozdobne. W Europie powojniki uprawiane zaczęły być w XVI wieku, ale popularne stały się w wieku XIX kiedy zaczęły być hodowane i selekcjonowane liczne odmiany ozdobne. Znanych jest wiele tysięcy odmian, z czego popularnych jest ok. 300. Odmiany powojników klasyfikowane są w rejestrze stworzonym przez Victorię Matthews w 2002 (The International Clematis Register & Checklist). Różnorodność odmian pozwala wybrać różniące się kolorem i kształtem kwiatów, owoców, porą kwitnienia (od kwietnia do listopada), wielkością i siłą wzrostu[10].

Nieliczne gatunki wykorzystywane są leczniczo (np. powojnik pnący, Clematis ligusticifolia i C. loureiroana) i jako rośliny magiczne (Indianie Czarne Stopy wierzyli, że dym powojnika chroni przed zbliżaniem się duchów). Młode pędy niektórych gatunków są jadalne po ugotowaniu (np. powojnika południowego i pnącego)[11].

Uprawa | edytuj kod

Ze względu na zróżnicowanie powojników – różne gatunki i grupy odmian różnią się wymaganiami[10]. Na ogół wymagają ziemi żyznej, próchnicznej. Najlepsze zwykle jest stanowisko słoneczne, ale dolna część rośliny powinna być zacieniona[8]. Część gatunków lepiej rośnie w półcieniu i cieniu[10]. Z reguły powojnikom sprzyja miejsce lekko przewiewne (ze względu na mniejsze ryzyko rozwoju chorób), ale nie wietrzne (ze względu na szybsze przesychanie i uszkadzanie roślin)[10]. Wiosną zbyt długie pędy przycina się. Jako rośliny pnące wymagają podpór, do których mogłyby się przyczepić ogonkami liściowymi[8].

Przypisy | edytuj kod

  1. Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2021-03-26]  (ang.).
  2. a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-07]  (ang.).
  3. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-24].
  4. a b Genus Clematis L.. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2021-04-15].
  5. The Plant List Clematis. [dostęp 2011-03-30].
  6. a b c d e f g h Wang Wencai; Bruce Bartholomew: Clematis Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-04-15].
  7. a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. I. Trees and shrubs. London: Macmillan, 1988, s. 86. ISBN 0-333-73003-8.
  8. a b c d GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica : ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
  9. κλῆμα | billmounce.com, www.billmounce.com [dostęp 2020-09-13] .
  10. a b c d e f g h i SzczepanS. Marczyński SzczepanS., Clematis : i inne pnącza ogrodowe, Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, [cop. 2008], s. 112-115, ISBN 978-83-7073-409-1 .
  11. a b c David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 209. ISBN 978-1-107-11502-6.
  12. a b c d James S. Pringle: Clematis Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-04-15].
  13. a b Stefan Franczak: Powojniki. Warszawa: Hortpress, 1996.
  14. Bolesław Sękowski: Powojniki. Warszawa: PWRiL, 1978.
  15. Burkhard Bohne, Peter Dietze: Rośliny trujące: 170 gatunków roślin ozdobnych i dziko rosnących. Warszawa: Bellona, Spółka Akcyjna, 2008. ISBN 978-83-11-11088-5.
  16. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  17. Nazwa polska niektórych gatunków pochodzi z różnych książek ogrodniczych. Ich nazwa łacińska sprawdzona według The Plant List i GRIN
Kontrola autorytatywna (takson):Identyfikatory zewnętrzne:
Na podstawie artykułu: "Powojnik" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy