Powstanie Hryhorjewa


Powstanie Hryhorjewa w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Powstanie Matwija Hryhorjewa – zbrojne wystąpienie przeciwko władzy bolszewików na Ukrainie w maju 1919 r., jakie objęły obszar między Mikołajowem i Chersoniem, Jekaterynosławiem, Czerkasami, Krzemieńczukiem i Krzywym Rogiem. Jego przywódcą był ataman Matwij Hryhorjew, który skupił wokół siebie partyzanckie oddziały chłopów buntujących się przeciwko rekwizycjom żywności oraz represjom prowadzonym przez Czekę. 8 maja 1919 r. Hryhorjew wydał Uniwersał, w którym wzywał, by "lud ukraiński brał władzę w swoje ręce" i ogłaszał "Ukrainę radziecką bez komunistów". Do jego wystąpienia przyłączyły się również garnizony Armii Czerwonej w Czerkasach, Wierchniednieprowsku i Jekaterynosławiu oraz oddziały marynarzy z Mikołajowa, Chersonia i Oczakowa. Na obszarze opanowanym przez zwolenników Hryhorjewa doszło do licznych pogromów. Powstanie zostało stłumione pod koniec maja 1919 r. przez jednostki Armii Czerwonej pod dowództwem Klimienta Woroszyłowa, Aleksandra Parchomienki i Pawła Dybienki; chłopskie oddziały w obliczu starć z większymi regularnymi siłami rozpraszały się, poddawały lub przechodziły na stronę przeciwnika.

22 maja Armia Czerwona opanowała centrum buntu – Aleksandrię, zaś w dniach 26-31 maja zajęła na nowo Mikołajów, Oczaków i Chersoń. Hryhorjew, który z resztką zwolenników ukrył się przed pościgiem i dotarł na obszar kontrolowany przez siły Nestora Machny, ogłosił przyłączenie się do jego ruchu. Faktycznie jednak utrzymywał kontakty z białymi wojskami gen. Antona Denikina i rozważał uznanie jego zwierzchnictwa, za co został przez Machnę rozstrzelany. Jego oddziały połączyły się z siłami machnowców.

Powstanie Hryhorjewa doprowadziło do dezintegracji Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej i w znacznej mierze udaremniło plany jej dowództwa w zakresie marszu na Besarabię, przyłączenia tego regionu do państwa radzieckiego, a następnie interwencji na Węgrzech i rozszerzenia rewolucji komunistycznej na Rumunię.

Spis treści

Tło wydarzeń | edytuj kod

W końcu 1918 r. Matwij Hryhorjew był dowódcą sześciotysięcznej Dywizji Włościańskiej, z którą wziął udział w powstaniu przeciwko Hetmanatowi, po stronie Dyrektoriatu. Formalnie dywizja podlegała Południowej Grupie Armii Czynnej Ukraińskiej Republiki Ludowej, faktycznie jednak kontrola dowództwa wojsk URL nad nią była jedynie częściowa. W styczniu 1919 r., gdy na Ukrainę wkroczyła Armia Czerwona, Hryhorjew uznał, iż Dyrektoriat skazany jest na klęskę i postanowił przejść na stronę zwycięskich bolszewików[1]. Drugą przyczyną, która skłoniła go do zmiany frontu, był fakt, iż Symon Petlura nie pozwolił mu zaatakować francuskich sił interwencyjnych lądujących w Odessie[2].

Kawaleria Hryhorjewa wkracza do Odessy, 6 kwietnia 1919 r.

2 lutego 1919 r. Hryhorjew uznał zwierzchność dowództwa Armii Czerwonej na Ukrainie[1]. Dowodzone przez niego oddziały, pod nazwą 1 Brygady Zadnieprzańskiej jeszcze w tym miesiącu wyparły siły wierne Dyrektoriatowi z Krzywego Rogu, Znamianki, stacji Bobrinskiej i Jelizawietgradu, zmuszając je do odejścia na Podole i Wołyń[1]. Następnie na początku marca 1919 r. Hryhorjew wyparł francuskie i greckie oddziały interwencyjne z Chersonia[3], następnie wkroczył do Mikołajowa, gdzie władzę z rąk cofających się oddziałów niemieckich przejęli już miejscowi bolszewicy[3][4], i wreszcie 6 kwietnia 1919 r. wkroczył do Odessy, opuszczonej dzień wcześniej przez francuskie oddziały interwencyjne[5][6].

 Osobny artykuł: Operacja odesko-mikołajowska.

Na opanowane przez Hryhorjewa obszary regionu mikołajowskiego, chersońskiego i odeskiego kierowani byli bolszewiccy aktywiści partyjni w celu organizacji struktur władzy, prowadzenia poboru do Armii Czerwonej i rekwizycji żywności (w ramach polityki komunizmu wojennego). Działania te spotykały się z oporem miejscowej ludności[7], politykę władz Ukraińskiej SRR krytykował także dowodzący Frontem Ukraińskim Armii Czerwonej Władimir Antonow-Owsiejenko, przewidując powszechny bunt przeciwko władzy radzieckiej w regionie[8]. Równocześnie po zdobyciu Odessy Hryhorjew rozpuścił swoje oddziały na trzytygodniowy "odpoczynek", pozwalając żołnierzom wrócić do miejscowości, z których pochodzili, dokonując po drodze rabunków, pogromów i grabieży[1], zamiast, zgodnie z otrzymanymi rozkazami wesprzeć Nikołaja Chudiakowa w uderzeniu na Tyraspol[9].

Jeszcze w końcu kwietnia 1919 r. Władimir Antonow-Owsiejenko podjął próbę porozumienia z Hryhorjewem, który dowodził największym zgrupowaniem wojsk na froncie i którego postawa w istocie decydowała o powodzeniu dalszych planów, w tym koncepcji marszu przeciwko wojskom rumuńskim w Besarabii i interwencji na rewolucyjnych Węgrzech[10]. Antonow-Owsiejenko spotkał się osobiście z Hryhorjewem w jego kwaterze w Aleksandrii. Ataman skarżył mu się na politykę represji i rekwizycji uderzającą w ukraińskie chłopstwo[11]. Uznając, iż w argumentach Hryhorjewa było wiele racji i obserwując nastroje panujące wśród jego żołnierzy[12], Antonow-Owsiejenko mimo wszystko postanowił przekonać go do dalszej służby w Armii Czerwonej. Widząc w atamanie ambitnego awanturnika, głównodowodzący Frontem Ukraińskim powierzył mu prestiżową misję marszu na Besarabię, przekonując go, że odniesienie zwycięstw nad Rumunami pozwoli mu przyczynić się do szerzenia rewolucji w Europie i zapewni mu ogromną osobistą sławę[13]. 23 kwietnia[14] Hryhorjew zgodził się wykonać te rozkazy[15].

Wystąpienie Hryhorjewa | edytuj kod

Po zajęciu Odessy i pozyskaniu nowych ochotników dywizję włościańską Hryhorjewa przekształcono w 6 ukraińską dywizję radziecką. Ataman miał pod swoją komendą 15 tys. piechoty, trzy szwadrony kawalerii i 44 działa[16]. Ponadto wywiózł z miasta 30 tys. sztuk karabinów, a łącznie zdobył w toku prowadzonych bitew dalsze 300 karabinów maszynowych i 40 dział[17]. Dysponował zatem siłami większymi, niż operujący w najbliższych regionach dowódca 3 Armii Chudiakow (13 863 żołnierzy i oficerów) oraz dowódca 2 Armii Anatolij Skaczko (ok. 10 300 żołnierzy i oficerów)[17].

Ataman nigdy nie przystąpił do wykonywania rozkazów marszu na Besarabię. Natychmiast po odjeździe Antonowa-Owsiejenki z jego kwatery jego żołnierze zajęli się grabieżą, atakami na ludność żydowską i działaczy oraz urzędników komunistycznych. Hryhorjew w pierwszych dniach karał niektóre przypadki takiego zachowania żołnierzy, zapewniał również władze Ukraińskiej SRR i dowództwo Frontu Ukraińskiego o swojej lojalności. Prawdopodobnie nie zdecydował jeszcze wtedy, jakie będzie jego dalsze postępowanie[18]. 29 kwietnia Antonow-Owsiejenko, zaalarmowany raportami o atakach na komunistów w miejscowościach, gdzie znajdowali się żołnierze Hryhorjewa, udał się ponownie do Aleksandrii, wracając z inspekcji w kwaterze Nestora Machny. Wyjeżdżając, dowódca Frontu Ukraińskiego nadal wierzył, że buntowi można zapobiec, chociaż był zaniepokojony nerwowym zachowaniem atamana[19]. Równocześnie w guberni chersońskiej, gdzie znajdowali się żołnierze Hryhorjewa, rozpoczęły się masowe wystąpienia chłopskie[1] skierowane przeciwko przymusowym rekwizycjom żywności i represjom ze strony Czeka[20].

7 maja bolszewiccy komisarze przebywający w Jelizawietgradzie i przy sztabie Hryhorjewa poinformowali kijowskie i odeskie organizacje partyjne, że ataman zbuntował się przeciwko rządowi USRR[21]. Tego i następnego dnia Hryhorjew wydał Uniwersał, w którym ogłaszał rząd USRR kierowany przez Christiana Rakowskiego rządem awanturników i wzywał, by "lud ukraiński brał władzę w swoje ręce" i ogłaszał "dyktaturę ludu pracującego, władzę rad ludu Ukrainy"[1], "Ukrainę radziecką bez komunistów"[20]. Ataman wzywał do organizowania rad wiejskich, powiatowych i gubernialnych, z zastrzeżeniem w każdej 80% miejsc dla Ukraińców, 5% dla Żydów i 15% dla pozostałych, z dopuszczeniem przedstawicieli wszystkich partii oraz osób bezpartyjnych popierających koncepcję władzy radzieckiej[1]. Buntujących się chłopów wzywał do przyłączania się do swojej armii[1]. Sam w rozmowie telegraficznej z Antonowem-Owsiejenką zadeklarował, że identyfikuje się z borotbistami[22]. W Jelizawietgradzie Hryhorjew rozbroił oddział komunistów i zniszczył lokal Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy[1]. 9 maja skierował również część swoich oddziałów w kierunku Połtawy (dokąd ostatecznie nigdy nie dotarły[1]) i Jekaterynosławia[23], a także Mikołajowa i Chersonia[1], atakując wiele celów równocześnie[24]. W rozmowie telegraficznej z dowódcą Frontu Ukraińskiego zapowiedział ponadto atak na Kijów i Charków[25].

10 maja rada obrony ukraińskiej USRR ogłosiła Hryhorjewa wyjętym spod prawa i nakazała w razie zatrzymania rozstrzelać jego i jego współpracowników na miejscu[1]. Dzień później oddziały atamana dotarły do Jekaterynosławia, skąd pośpiesznie wycofały się jednostki Armii Czerwonej, jako że garnizon nieodległego Wierchniednieprowska przeszedł na stronę powstańców[1]. Dowodzący siłami bolszewików w Jekaterynosławiu Anatolij Skaczko spanikował na wieść o nadchodzących buntownikach i wbrew poleceniom Antonowa-Owsiejenki nie podjął nawet próby obrony miasta[26]. 12 maja w samym mieście przeciwko bolszewikom zbuntowały się oddział konny anarchisty Maksiuty oraz pułk czarnomorski dowodzony przez marynarza Orłowa; siły te przejęły kontrolę nad Jekaterynosławiem i wpuściły do miasta oddziały Hryhorjewa. Rozgromiona została miejscowa placówka Czeka i więzienie, oprócz tego powstańcy dokonali pogromu[1]. Dopiero 15 maja oddziały Hryhorjewa zostały wyparte z Jekaterynosławia przez grupę wojsk pod dowództwem Aleksandra Parchomienki, który polecił rozstrzelać co dziesiątego wziętego do niewoli powstańca, a kilka tysięcy uczestników wystąpienia wtrącił do więzienia. Udało im się podnieść nowy bunt, w wyniku którego bolszewickie oddziały jeszcze na kilka dni musiały opuścić miasto[1].

15 maja zwolennicy Hryhorjewa wszczęli zbrojne powstanie w Białej Cerkwi, 16 maja po jego stronie opowiedzieli się marynarze z Oczakowa oraz nowy komitet wykonawczy rad w Chersoniu, kierowany przez lewicowych eserowców i wsparty przez miejscowy garnizon. Przez kolejne dwa tygodnie Chersoń pozostawał pod kontrolą Hryhorjewa, jako "niezależna republika radziecka"[1]. Aby zapobiec podobnemu rozwojowi sytuacji w Odessie, gdzie zwolennicy Hryhorjewa zaczęli się już mobilizować, Nikołaj Chudiakow i Jefim Szczadienko ogłosili w mieście stan wyjątkowy, nie dopuszczając do zbrojnego wystąpienia antybolszewickiego[27]. 16 maja uczestnicy powstania opanowali również Czerkasy, gdzie przez kilka dni dokonywali pogromu Żydów[1].

20 maja powstańcy opanowali Mikołajów, gdzie żołnierze i marynarze pod dowództwem marynarzy Jewgrafowa i Proskurienki wypędzili z miasta bolszewików, zniszczyli placówkę Czeka i wpuścili do miasta oddziały Hryhorjewa. 20 maja Hryhorjew przez jeden dzień kontrolował również Bracław i Winnicę. Zdobył ponadto pewne poparcie na Podolu, gdzie walkę przeciwko bolszewikom podjęli inni, zainspirowani jego wystąpieniem atamani[1].

Stłumienie buntu i śmierć Hryhorjewa | edytuj kod

Ataman Hryhorjew podlewa niewinną krwią drzewko swojego hetmaństwa, pod słońcem bolszewizmu – karykatura bolszewicka

Już 12 maja odpowiedzialnym za stłumienie wystąpień antybolszewickich na Ukrainie Lewobrzeżnej mianowany został Klimient Woroszyłow, którego Antonow-Owsiejenko upoważnił do działania na własną rękę, bez oczekiwania na polecenia rządu USRR[28]. Niezależnie od tego Antonow-Owsiejenko polecił wszystkim zgrupowaniom Frontu Ukraińskiego ruszyć przeciwko Hryhorjewowi, by jego siły zostały otoczone: Nikołaj Chudiakow z Odessy został skierowany w stronę Znamienki i Jelizawietgradu, 2 dywizja 1 Armii Ukraińskiej Lengowskiego wkroczyła do Czerkas, zaś zgrupowanie Pawła Dybienki wspierało od południa operujące w rejonie Połtawy i Jekaterynosławia oddziały Parchomienki[29]. Po pierwszych starciach z Armią Czerwoną oddziały Hryhorjewa zaczęły poddawać się, rozpraszać się lub ponownie wracać pod komendę czerwonych[1]. 19 maja grupa wojsk pod dowództwa P. Jegorowa odebrała zwolennikom atamana Krzemieńczuk, zaś dnieprzańska flotylla wojenna ostatecznie wypadła ich z Czerkas[1].

Pod koniec miesiąca główne siły Hryhorjewa zostały rozbite pod Kamjanką[1]. 22 maja Armia Czerwona opanowała centrum jego ruchu – Aleksandrię, dzień później Znamienkę, zaś w dniach 26-31 maja zajęła na nowo Mikołajów, Oczaków i Chersoń[1]. W Chersoniu zostali wzięci do niewoli i rozstrzelani bliscy współpracownicy Hryhorjewa – Horbenko i Maslenko[1].

Zwolennicy Hryhorjewa utrzymywali jeszcze przez pewien czas w swoich rękach Borysław, Kachowkę, Nikopol, dokonując napadów na transporty wojskowe idące na Krym oraz wypadów w kierunku Aleksandrii. Z bolszewikami nadal walczyli również, na mniejszą skalę, inni atamani[1]. Niemniej w czerwcu 1919 r. dowództwo Armii Czerwonej przestało traktować atamana jako poważne zagrożenie, jako że pod jego komendą pozostało zaledwie 3 tys. zwolenników[1]. W tym samym miesiącu z Hryhorjewem spotkał się Nestor Machno, proponując wspólną walkę przeciwko zarówno czerwonym, jak i białym. Obaj dowódcy postanowili połączyć siły, jednak ich porozumienie szybko się załamało[1]. Hryhorjew rozważał przejście na stronę białych i podporządkowanie się gen. Denikinowi, co machnowcy uznali za zdradę. Hryhorjew został rozstrzelany, a jego oddziały przyłączone do sił Machny[30][2]. Natomiast resztki zgrupowania pod dowództwem Jurka Tiutiunnyka przedarły się na Podole, docierając do jednostek Armii Czynnej URL i następnie przyłączając się do nich[31].

Powstanie Hryhorjewa doprowadziło do dezintegracji Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej i w znacznej mierze udaremniło plany jej dowództwa w zakresie marszu na Besarabię, przyłączenia tego regionu do państwa radzieckiego, a następnie interwencji na Węgrzech i rozszerzenia rewolucji komunistycznej na Rumunię[20].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z A.A. Miszyna A.A., N. A. Grigorjew – ataman powstancew Chersonszcziny, „Nowyj Istoriczeskij Wiestnik”, styczeń 2007 .
  2. a b J. D. Smele, The "Russian"..., s. 98.
  3. a b P. Kenez, Red Advance..., s. 188.
  4. A. Adams, Bolsheviks..., s. 180-181.
  5. P. Kenez, Red Advance..., s. 190.
  6. A. Adams, Bolsheviks..., s. 199.
  7. A. Adams, Bolsheviks..., s. 258.
  8. A. Adams, Bolsheviks..., s. 264-266.
  9. A. Adams, Bolsheviks..., s. 260.
  10. A. Adams, Bolsheviks..., s. 263-264.
  11. A. Adams, Bolsheviks..., s. 269.
  12. A. Adams, Bolsheviks..., s. 271 i 273.
  13. A. Adams, Bolsheviks..., s. 271 i 275-276.
  14. A. Adams, Bolsheviks..., s. 275.
  15. A. Adams, Bolsheviks..., s. 277.
  16. A. Adams, Bolsheviks..., s. 262-263.
  17. a b A. Adams, Bolsheviks..., s. 263.
  18. A. Adams, Bolsheviks..., s. 281-282.
  19. A. Adams, Bolsheviks..., s. 282.
  20. a b c J. D. Smele, The "Russian"..., s. 102.
  21. A. Adams, Bolsheviks..., s. 288-289.
  22. A. Adams, Bolsheviks..., s. 302.
  23. A. Adams, Bolsheviks..., s. 290.
  24. A. Adams, Bolsheviks..., s. 309.
  25. A. Adams, Bolsheviks..., s. 307.
  26. A. Adams, Bolsheviks..., s. 310-311.
  27. A. Adams, Bolsheviks..., s. 333.
  28. A. Adams, Bolsheviks..., s. 311.
  29. A. Adams, Bolsheviks..., s. 312.
  30. P. Kenez, Red Advance..., s. 165.
  31. JacekJ. Legieć JacekJ., Armia Ukraińskiej Republiki Ludowej w wojnie polsko-ukraińsko-bolszewickiej w 1920 r., Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002, s. 20-21, ISBN 83-7322-053-4, OCLC 830348874 .

Bibliografia | edytuj kod

  • A. Adams, Bolsheviks in the Ukraine. The Second Campaign, 1918-1919, Yale University Press, New Haven & London 1963.
  • P. Kenez, Red Advance, White Defeat. Civil War in South Russia 1919-1920, New Academia Publishing, Washington DC 2004, ​ISBN 0-9744934-5-7​.
  • J. D. Smele, The "Russian" Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, ​ISBN 978-1-84904-721-0​.
Na podstawie artykułu: "Powstanie Hryhorjewa" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy