Powstanie antykomunistyczne w Polsce (1944–1953)


Powstanie antykomunistyczne w Polsce (1944–1953) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Terytoria kontrolowane przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego we wrześniu 1944 roku Plan obławy na oddział Adama Ratyńca „Lamparta”, Sztab operacji „Narew”, 15 maja 1952 roku, Wysokie Mazowieckie, Załącznik Nr 1. CAW, sygn. 1580/75/1471.K.225 Szacunki liczby walczących powstańców i oddziałów partyzanckich w czasie powstania antykomunistycznego w Polsce w latach 1944–1953. Dane zaczerpnięto z Atlasu polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956[4]. Dane dotyczące lat 1948 i 1949 pochodzą z danych MBP. Punkty w nawiasach są interpolacją lub ekstrapolacją List gończy za Kazimierzem Kamieńskim (błędnie wydrukowane nazwisko) wystawiony przez wojewódzkiego komendanta MO w Białymstoku około 1950 roku Miejsca osadzenia więźniów politycznych w Polsce Ludowej 1944-1956

Powstanie antykomunistyczne w Polsce w latach 1944–1953 – zbrojne wystąpienia oddziałów polskiej partyzantki przeciw Armii Czerwonej[5], formacjom NKWD i władzy komunistycznej, narzuconej Polsce pod koniec II wojny światowej przez ZSRR i podporządkowane mu struktury.

Spis treści

Pojęcie „powstanie antykomunistyczne” | edytuj kod

Po przekroczeniu przez Armię Czerwoną w styczniu 1944 granic II Rzeczypospolitej, w odpowiedzi na aresztowania przez NKWD i Smiersz żołnierzy i urzędników Polskiego Państwa Podziemnego, ujawniających się w czasie Akcji „Burza”, miały miejsce zbrojne wystąpienia części polskiej ludności i oddziałów Armii Krajowej, skierowane przeciw sowieckim siłom okupacyjnym (Armii Czerwonej i formacjom NKWD), zaś od lipca 1944 również przeciw komunistycznej władzy, narzucanej przez ZSRR w postaci PKWN i organizowanej przez niego administracji na zachód od linii Curzona[6]. Na terenach na wschód od linii Curzona, wcielonych do ZSRR w konsekwencji ustaleń konferencji w Teheranie wystąpienia te zostały dosyć szybko stłumione, jednak ostatecznie opór ten został zdławiony dopiero w 1953 roku (rozbicie resztek oddziału „Olecha” w 1953 roku[3]). Opór polskiego podziemia na ziemiach zajętych przez ZSRR szacuje się na blisko 3500 zabitych w walce i blisko 25 tysięcy aresztowanych i internowanych[7].

Walki na terenach Polski na zachód od linii Curzona trwały, coraz słabsze, przez kilkanaście lat. Lata 1944–1947 cechował powszechny opór wobec wprowadzanego reżimu – widoczny w odrzucaniu przez społeczeństwo wszelkich posunięć komunistycznej władzy[8]. Zbrojne wystąpienia miały wszelkie znamiona powstania antykomunistycznego, mimo że nie były centralnie inspirowane ani kierowane. Przez okres PRL temat tych walk był wypaczany, i jeszcze w III Rzeczypospolitej historycy dyskutowali nad tym, czy przedstawiony tu konflikt był powinien być nazwany wojną domową, czy powstaniem antykomunistycznym. Dopiero dostęp do archiwów po 1989 roku i publikacja kilku monumentalnych prac po 1997 roku[9][10][4][11] pozwoliły na obiektywną ocenę charakteru, wielkości i bilansu tego zrywu. Obecnie znacząca większość historyków opowiada się za pojęciem „powstanie antykomunistyczne”, w tym m.in. tacy historycy jak prof. Tomasz Strzembosz[12], dr hab. Krzysztof Szwagrzyk[13], prof. Marek Jan Chodakiewicz[14], prof. Stanisław Łach[15], dr Leszek Pietrzak[16] (IPN), dr Jarosław Szarek[17] (IPN), dr Kazimierz Krajewski[18] (redaktor Biuletynu Instytutu Pamięci Narodowej), dr Tomasz Łabuszewski[18] (członek Rady Programowej Biuletynu IPN „pamięć.pl”), dr Wojciech Muszyński[19][20] (redaktor Glaukopisu), Leszek Żebrowski[21] i wielu innych[22][23]. Takie słownictwo stosuje również Instytut Pamięci Narodowej[24].

Niektórzy historycy PRL-owscy[25] proponowali nazwanie konfliktu „wojną domową”[26], jednak spotkało się ono z krytyką ze względu na udział w tym konflikcie potężnej siły zewnętrznej. W 1997 roku na Zamku Królewskim w Warszawie odbyła się sesja historyczna na temat „Wojna domowa czy nowa okupacja Polski po 1944 r.”. Uczestnicy sesji, wśród nich Jan Nowak-Jeziorański, zdecydowanie odrzucili pojęcie wojny domowej w tym przypadku[3]. Prof. Janusz Tazbir, porównując konflikt do konfederacji barskiej, określił go mianem „sui generis wojny domowej”[27].

Leszek Żebrowski 1 marca 2011 roku pisał: Nie były to bandy reakcyjnego podziemia, zwalczające z klasowej nienawiści szlachetnych idealistów, ani też wojna domowa dwóch stronnictw, spierających się zbrojnie o władzę. Było to antykomunistyczne powstanie, które tliło się miejscami aż do połowy lat 50. XX wieku[28].

W czasie dyskusji nad ustawą o ustanowieniu Narodowego Dnia Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” w 2011 roku poseł SLD Sylwester Pawłowski oraz poseł wówczas niezrzeszony (wcześniej w Kole Poselskim SDPL-Nowa Lewica) Andrzej Celiński sprzeciwili się pojawieniu się pojęcia „powstanie antykomunistyczne” w ustawie. W wyniku kompromisu zwrot ten nie pojawił się i został zastąpiony przez pojęcie „antykomunistyczne podziemie”[29].

Prezydent Andrzej Duda w liście skierowanym do uczestników odsłonięcia Panteonu – Mauzoleum Wyklętych-Niezłomnych na warszawskich Powązkach Wojskowych 27 września 2015 roku napisał: Miejsce, w którym dzisiaj się Państwo spotykają – powązkowska „Łączka” – to jeden z najbardziej wymownych symboli III Rzeczypospolitej. Tutaj przez blisko siedemdziesiąt lat spoczywały szczątki żołnierzy naszego ostatniego powstania: powstania antykomunistycznego[30].

Pojęcie „powstanie anykomunistyczne” jest kontrowersyjne i stale budzi wiele dyskusji wśród historyków. 1 marca 2015 roku dr hab. Krzysztof Szwagrzyk mówił: Porównując ten zryw z innymi można powiedzieć, że Żołnierze Wyklęci wzniecili po wojnie wielkie, antykomunistyczne powstanie. Wymowa tamtych wydarzeń nie przebiła się jednak jeszcze do ludzkiej świadomości[31]. Przeciwnikami pojęcia „antykomunistyczne powstanie” są m.in. historycy prof. Rafał Wnuk i prof. Andrzej Friszke[32], choć Rafał Wnuk w 2017 roku udzielił wywiadu pt. To było prawdziwe antykomunistyczne powstanie! Prof. Wnuk: „Przez wszystkie organizacje podziemia przewinęło się około 120 tys. osób”[33]. Tenże sam Wnuk w 2018 roku stwierdził, że wielu propagatorów pojęcia „żołnierze wyklęci” uważa jakoby w latach 1944–1953 (w innej wersji 1944–63) żołnierze zwani wyklętymi walczyli w najdłuższym w historii Polski narodowym, antykomunistycznym powstaniu. Mówią tak, choć żaden konspirator czy partyzant nie nazywał siebie żołnierzem wyklętym, żaden z nich nie określił swej ówczesnej aktywności powstaniem. Pojęcia te kreują uproszczony, infantylny, w dużym stopniu fałszywy obraz powojennego podziemia[34].

Czas trwania powstania | edytuj kod

Za początek okresu powstania należy uznać pierwsze miesiące po 4–6 stycznia 1944 roku, gdy Armia Czerwona przekroczyła granice II Rzeczypospolitej[35]. Było to krótko po konferencji teherańskiej (początek grudnia 1943 roku), a przed konferencjami jałtańską i poczdamską, przypieczętowującymi wschodnią granicę Polski na linii Curzona. Ustalenia konferencji w Teheranie, dotyczące wschodnich granic Polski, były początkowo utajnione przez aliantów. Dopiero w lutym 1944 roku premier Winston Churchill w czasie przemówienia w parlamencie brytyjskim poparł roszczenia ZSRR do wschodnich ziem Polski[36]. Polacy na dotychczas polskich terenach, występując w roli gospodarza, walcząc z Niemcami (patrz akcja „Burza”, operacja „Ostra Brama”) spotkali się z represjami ze strony wojsk Armii Czerwonej oraz ogniem partyzantki radzieckiej. Już wcześniej, od grudnia 1943 roku do czerwca 1944 roku na samej Nowogródczyźnie doszło do blisko 200 starć zbrojnych między oddziałami AK a oddziałami partyzantów radzieckich, kierowanymi przez Centralny Sztab Ruchu Partyzanckiego w Moskwie[37].

18 lipca 1944 roku Ławrientij Beria pisał do Stalina, Wiaczesława Mołotowa i Aleksieja Antonowa[38]:

21 lipca 1944 roku Armia Czerwona sforsowała Bug.

Dwa tygodnie później, 1 sierpnia 1944 roku płk Władysław Filipkowski „Stach” depeszował do Komendy Głównej AK: Dziś aresztowano Delegata Rządu (...) Wracamy do podziemia[39].

19 stycznia 1945 roku komendant Armii Krajowej Leopold Okulicki „Niedźwiadek” rozwiązał Armię Krajową. W rozkazie pisał: Żołnierze Armii Krajowej! Daję Wam ostatni rozkaz. Dalszą swoją pracę i działalność prowadźcie w duchu odzyskania pełnej niepodległości Państwa i ochrony ludności polskiej przed zagładą[40]. Koordynację walki o niepodległość przejęła kadrowa organizacja wojskowa NIE, a po jej rozwiązaniu 7 maja 1945 roku – Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj, która istniała do 6 sierpnia 1945 roku. 2 września tego roku powołano do istnienia – z założenia polityczną – organizację Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość, której podporządkowało się wiele walczących ugrupowań. WiN w coraz większym stopniu była infiltrowana przez służby bezpieczeństwa, aby być całkowicie rozbitą w wyniku operacji Cezary w grudniu 1952 roku.

Całe terytorium powojennej Polski zostało zajęte przez Armię Czerwoną dopiero w kwietniu 1945 roku, wtedy cała Polska znalazła się we władaniu systemu politycznego zainstalowanego przez tę armię.

Ważną cezurą czasową była druga amnestia, którą przeprowadzono na wiosnę 1947 roku. Z amnestii tej skorzystało prawie 80 tysięcy osób, wśród nich ujawniło się wielu żołnierzy antykomunistycznego podziemia, którzy w konsekwencji w większości przypadków byli szykanowani, mordowani oraz skazywani na wieloletnie wyroki więzienia i na kary śmierci.

Po tej amnestii na walkę zdecydowało się już jedynie parę tysięcy żołnierzy. W okresie 1947–1949 przestały istnieć ośrodki kierownicze, a skala działań znacznie się zmniejszyła[41]. Mimo że ostatni członek ruchu oporu – Józef Franczak ps. „Lalek” z oddziału kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” – zginął w obławie w Majdanie Kozic Górnych pod Piaskami (woj. lubelskie) osiemnaście lat po wojnie – 21 października 1963 roku, liczebność oddziałów podziemia niepodległościowego po 1953 roku była już tylko symboliczna. Zorganizowane oddziały podziemia zostały rozbite przed końcem tego roku. Później ukrywało się dosłownie kilka oddziałów i pojedyncze osoby, były one systematycznie wyłapywane i zabijane. Nieliczni, którym udało się dotrwać do 1956 roku, korzystając z przemian w kraju, wyszli z podziemia[3]. Ale jeszcze 21 stycznia 1956 roku został ujęty działający w podziemiu Stefan Kobos „Wrzos”, w marcu 1957 roku zginął w walce Stanisław Marchewka „Ryba”, wreszcie w 1963 roku – wspomniany wyżej Józef Franczak[42].

Po 1953 roku nie działały już żadne zorganizowane znaczące oddziały podziemia antykomunistycznego.

Strony konfliktu | edytuj kod

Siły radzieckie i aparat bezpieczeństwa | edytuj kod

 Osobne artykuły: Państwowa Komisja Bezpieczeństwa, Resort Bezpieczeństwa Publicznego, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, Główny Zarząd Informacji, Ludowe Wojsko Polskie, Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Milicja ObywatelskaOchotnicza Rezerwa Milicji Obywatelskiej.  Z tym tematem związane są kategorie: Funkcjonariusze stalinowskiego aparatu represji w Polsce (1944–1956), Uczestnicy walk z podziemiem niepodległościowym w Polsce (1944–1956).

W latach 1944–1947 walka z niepodległościowym podziemiem prowadzona była przede wszystkim przez NKWD. Do likwidacji oddziałów polskich władze radzieckie rzuciły siły równe 3 armiom: na obszar Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej skierowano 4 Dywizję Strzelecką Wojsk Wewnętrznych NKWD oraz 17 wydzielonych pułków. Na obszar Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej 3 dywizje (6, 7, 10) oraz 4 wydzielone pułki. Do pacyfikacji Polski Lubelskiej użyte zostały: 62, 63 i 64 Zbiorcza Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD[43]. W 1944 roku na terenach położonych na wschód od Wisły NKWD aresztowało 16 820 ludzi, w tym 2604 żołnierzy AK, 691 dezerterów z armii Berlinga i 1083 uchylających się od służby wojskowej[41]. W 1945 roku w Polsce stacjonowały trzy dywizje NKWD liczące łącznie około 35 tysięcy żołnierzy. Siły te, opanowując po Niemcach kolejne polskie tereny, przejmowały niemieckie areszty i więzienia, przystępując do aresztowań i likwidacji żołnierzy i polityków Polskiego Państwa Podziemnego. Przykładowo: w okresie od stycznia 1945 do sierpnia 1946 roku 64 Zbiorcza Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD zlikwidowała na terytorium Polski 201 oddziałów zbrojnych (...). W walkach tych zginęło 1975 ludzi, a zatrzymano 3370 członków AK i UPA. W ramach działań prewencyjnych aresztowano ponad 47 tysięcy osób[44].

Poza siłami radzieckimi, które stopniowo wycofywano z Polski (choć np. wspomniana 64 dywizja NKWD pozostawała do dyspozycji „polskich towarzyszy”, na prośbę Bolesława Bieruta, do marca 1947 roku[45]), pod koniec 1945 roku Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego liczyło 24 tysięcy funkcjonariuszy. W roku 1953 jednostki podległe MBP w sumie zatrudniały ponad 200 tysięcy ludzi, z czego w UBP służyło 33 200 osób. Podziemie niepodległościowe było również zwalczane przez ludowe Wojsko Polskie, w tym struktury Głównego Zarządu Informacji, które łącznie liczyły w tymże 1953 roku około 400 tysięcy ludzi[44]. W tym czasie już jedynie drobna część tych sił była używana do zwalczania resztek podziemia.

Żołnierze wyklęci | edytuj kod

 Główny artykuł: Żołnierze wyklęci.  Z tym tematem związane są kategorie: Żołnierze i działacze podziemia antykomunistycznego (1944–1956), Członkowie podziemnych antykomunistycznych organizacji młodzieżowych w Polsce (1944–1956).

W połowie 1945 roku w oddziałach podziemia niepodległościowego walczyło między 13 000 a 17 200 żołnierzy w 341 oddziałach[46], w 1946 roku między 6600 a 8700. Po amnestii walczyło dalej około 1800 żołnierzy. Liczba oddziałów poakowskich spadła ze 141 do 57[3]. MBP oceniało, że w 1948 roku całkowita liczba oddziałów i grup partyzanckich wynosiła 158. Walczyło w niej 1163 żołnierzy. W 1949 roku było to już tylko 765 osób w 138 oddziałach[41]. Po 1950 roku kontynuowało walkę 250–400 osób[3].

Ppor. Anatol Radziwonik „Olech”, dowódca jednego z największych oddziałów walczących na terenie ZSRR

Przebieg, oddziały i akcje powstania | edytuj kod

Terror zastosowany wobec przedstawicieli Polskiego Państwa Podziemnego oraz polskiej inteligencji przez wchodzące do Polski z Armią Czerwoną formacje NKWD i Smiersz spowodowały masowy „powrót do lasu” dziesiątek tysięcy żołnierzy wielu formacji dotychczas antyniemieckiego podziemia oraz tworzenie nowych ugrupowań. Do największych ugrupowań powstańczych należały:

  1. Armia Krajowa (do jej rozwiązania 19 stycznia 1945 roku)
  2. Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość od 1945 roku do jego ostatecznego upadku w wyniku realizacji operacji „Cezary” w 1952 roku
  3. Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj; te 3 największe, ogólnopolskie ugrupowania liczyły łącznie 141 oddziałów skupiających 6600–8700 żołnierzy w połowie 1945 roku
  4. Narodowe Zjednoczenie Wojskowe (1945–1956) (patrz również Narodowa Organizacja Wojskowa i Pogotowie Akcji Specjalnej)
  5. Narodowe Siły Zbrojne; NZW/NOW i NSZ liczyły łącznie około 80 oddziałów z 2700–3600 żołnierzami w połowie 1945 roku
  6. Konspiracyjne Wojsko Polskie, największa organizacja regionalna, licząca 500–650 żołnierzy w połowie 1945 roku i do 1400 żołnierzy na przełomie 1946/1947
  7. Armia Krajowa Obywatelska
  8. Ruch Oporu Armii Krajowej
  9. Polski Związek Powstańczy (Płock), kilkudziesięciu żołnierzy walczących w latach 1945–1946
  10. lokalne oddziały o poakowskiej proweniencji[47][46]
 Z tym tematem związana jest kategoria: Organizacje podziemia antykomunistycznego (1944–1956).

Na ziemiach utraconych na rzecz ZSRR działały większe oddziały poakowskie:

Łącznie na terenach ZSRR w 1945 roku walczyło ponad 40 oddziałów, liczących łącznie około 1700 osób, w roku 1950 było ich już tylko paręnaście (i około 100 żołnierzy)[48].

Na terenach Polski Ludowej po stronie powstańczej do największych struktur walczących w powstaniu należały:

Do znanych największych formacji wojskowych używanych do tłumienia powstania należała 1 Warszawska Dywizja Piechoty ludowego Wojska Polskiego, której sztab po zdobyciu Berlina został rozlokowany w Siedlcach, w rejonie, w którym koncentracja walk powstańczych była największa.

Powstańcy przeprowadzili tysiące akcji bojowych i innych, przede wszystkim:

  • prawie tysiąc ważniejszych starć, bitew, walk i potyczek z „siłami bezpieczeństwa”, w tym różnego rodzaju zasadzki (obu stron)
  • ponad tysiąc dwieście rozbić/ataków na posterunki MO i 34 ataki na placówki UBP
  • dziesiątki akcji na pociągi, w tym wywożące dobytek do ZSRR
  • 38 ataków na więzienia
  • 5 ataków na obozy, w których przetrzymywani byli więźniowie aparatu represji
  • kilkadziesiąt akcji na urzędy gminne, niszczenie dokumentacji
  • kilkaset akcji na spółdzielnie
  • kilkaset akcji „rozbrojeniowych” (na posterunki aparatu bezpieczeństwa)
  • kilkaset akcji mających na celu uwolnienie przetrzymywanych żołnierzy powstania na posterunkach sił bezpieczeństwa
  • kilkaset akcji „przeciwbandyckich”
  • kilkaset innych akcji, głównie „porządkowych” i na różne obiekty gospodarcze
  • likwidacje wielu funkcjonariuszy UB, współpracowników MBP oraz bandytów z szajek rabunkowych
  • kilkaset akcji ekspropriacyjnych na obiekty gospodarcze
  • stosowano również ostrzeżenia, chłosty i inne kary dla działaczy PPR i innych komunistycznych organizacji[11].
 Z tym tematem związana jest kategoria: Akcje polskiego podziemia niepodległościowego (1944–1956).

Statystyka ważniejszych działań powstania antykomunistycznego w latach 1944–1956 | edytuj kod

Liczby ważniejszych starć zbrojnych i ataków na pozycje komunistyczne w podziale na województwa, rodzaje i okresy | edytuj kod

Oznaczenia symboli użytych w nagłówkach tabeli:

  • VII – XII 1944 – wydarzenia z okresu lipiec 1944 – grudzień 1944.
  • I – XII 1945 – wydarzenia z okresu styczeń 1945 – grudzień 1945.
  • I 1946 – IV 1947 – wydarzenia z okresu styczeń 1946 – 25 kwietnia 1947 (do końca drugiej amnestii; dla terenów ZSRR ta kolumna odpowiada okresowi styczeń 1946 – grudzień 1949 roku).
  • IV 1947 – XII 1950 – wydarzenia z okresu 26 kwietnia 1947 – grudzień 1950 (dla terenów ZSRR ta kolumna odpowiada okresowi styczeń 1950 – grudzień 1953 roku).
  • I 1951 – 1956 – wydarzenia z okresu styczeń 1951 – do końca powstania.

Oznaczenia wydarzeń:

  • SZ – ważniejsze starcia i akcje zbrojne,
  • MO – ataki na posterunki MO (liczby przybliżone),
  • UB – ataki na siedziby UB,
  • WI – ataki na więzienia,
  • OB – ataki na obozy.

Ataki na więzienia, siedziby UBP i rozbicia ważniejszych posterunków MO w czasie powstania antykomunistycznego | edytuj kod


Niektóre ważniejsze bitwy w czasie powstania | edytuj kod


Niektóre ważniejsze operacje sił tłumiących powstanie | edytuj kod


Kontrowersje | edytuj kod

Morale większości oddziałów powstańczych było bardzo wysokie. Przykładem może być kompania dowodzona przez Stanisława Ballę „Sokoła Leśnego”, wchodząca w skład Batalionu ROAK „Znicz”, działająca na Mazowszu. Kompania liczyła 130 żołnierzy (i 50 osób współpracujących), dysponowała pełnym umundurowaniem i była dobrze uzbrojona. Żołnierze otrzymywali żołd (początkowo 100 zł, później 50 zł dziennie). Pieniądze zdobywano wyłącznie w akcjach ekspropriacyjnych dokonywanych w instytucjach państwowych. Zabronione było picie alkoholu. Wysoka dyscyplina jednała oddziałowi sympatię ludności. Kompania dysponowała siecią punktów organizacyjnych, zapewniających kwatery i zaopatrzenie, a także opiekę medyczną[49]. Oddziały ROAK prowadziły samoobronę przed działaniami UBP i NKWD, uwalniały aresztowanych, likwidowały agenturę. Zwalczały także pospolitą przestępczość. Kilkuosobowe patrole zapewniały porządek, likwidowały złodziei i bandytów, niszczyły bimbrownie. Działania te były o tyle istotne, że w wielu rejonach Polski pospolity bandytyzm był stosunkowo częsty[50].

Podobnie w dokumentach Komendy „XVI” Okręgu NZW widoczna jest stała troska o dyscyplinę i poprawny stosunek do ludności cywilnej na terenie działania, obowiązek szczegółowego sprawdzania wszelkich donosów o szpiclach i innych osobach podejrzanych o współpracę z organami represji. Za przekroczenie rozkazów i „dopuszczenie się hańby żołnierza NZW” dowódca Okręgu „XVI” zapowiedział w pierwszej instrukcji (wydanej 31 maja 1947 roku, a więc już po amnestii z 1947 roku) surowe kary, „do kary śmierci włącznie”. Z kolei Witold Borucki „Babinicz” w rozkazie z 30 maja 1949 roku polecał jednemu z dowódców oddziałów partyzanckich, sierż. Eugeniuszowi Lipińskiemu „Mrówce”: „Wykolejeńców likwidować” (chodziło mu o byłych żołnierzy podziemia, którzy dopuszczali się rozbojów lub zdrady)[51].

Jednak w kontekście braku struktur Polskiego Państwa Podziemnego (sądów wojskowych) oraz działań setek niekontrolowanych oddziałów zdarzały się przypadki działań pomyłkowych, brutalnych, a nawet haniebnych i zbrodniczych, przez członków, a nawet całe oddziały coraz bardziej zdesperowanych żołnierzy w poczuciu beznadziejności sytuacji, w jakiej się znaleźli.

Zdarzały się przypadki nadmiernych akcji rekwizycyjnych, pochopnych wyroków śmierci, współpracy z UPA, brutalnych odwetów jako kary za współpracę z PPR i UBP (rozstrzelanie 21 mieszkańców Puchaczowa 2 lipca 1947 roku), działań antysemickich (pod wpływem stereotypu Żyd=komunista, np. niektóre działania oddziału Eugeniusza Kokolskiego) lub będących pokłosiem antagonizmów polsko-ukraińskich i polsko-białoruskich[52]. Wśród tysięcy akcji podziemia niepodległościowego było kilkadziesiąt takich wydarzeń. Niektóre z nich opisane są w hasłach zebranych w kategorii dotyczącej zbrodniczych działań polskich oddziałów partyzanckich. Działania te, potępiane przez kierownictwa struktur, były rozdmuchiwane i intensywnie eksploatowane przez propagandę komunistyczną, nazywającą generalnie powstańców pospolitymi bandytami lub bandami reakcyjnego podziemia. Prawdy te były powielane w milionowych nakładach przez usłużnych dziennikarzy, pisarzy, poetów, a nawet malarzy. Zdarzały się nawet utwory wybitnych twórców, powtarzające tezy komunistycznej propagandy. Filmy Cień w reżyserii Jerzego Kawalerowicza według scenariusza Aleksandra Ścibora-Rylskiego, Ogniomistrz Kaleń w reżyserii Ewy i Czesława Petelskich czy Znikąd donikąd w reżyserii Kazimierza Kutza przedstawiały w latach 50., 60., a nawet 70. XX wieku wybitne autentyczne postacie powstania (jak Antoni Żubryd) lub fikcyjnych żołnierzy, jako często pospolitych bandytów[53].

Zbrodnie podziemia antykomunistycznego | edytuj kod

 Główny artykuł: Zbrodnie podziemia antykomunistycznego w trakcie powstania antykomunistycznego w Polsce (1944–1953).


„Utrwalanie władzy ludowej” | edytuj kod

Władze PRL doceniały wysiłek żołnierzy i funkcjonariuszy sił aparatu bezpieczeństwa. W wielu miejscach potyczek z podziemiem antykomunistycznym postawiono pomniki, które zyskały ludową nazwę „pomników utrwalaczy” lub „UBelisków”. Najbardziej znanym z takich pomników jest pomnik Organy na przełęczy Snozka na Podhalu autorstwa Władysława Hasiora.

W 1983 roku ustanowiono Medal „Za udział w walkach w obronie władzy ludowej”. Do końca 1989 roku odznaczono tym medalem ponad 137 tysięcy osób. Wcześniej zasłużonych odznaczano innymi najwyższymi orderami, krzyżami i medalami PRL.

Upamiętnienie | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Upamiętnienie stron powstania antykomunistycznego w Polsce.

Uwagi | edytuj kod

  1. Poleszak i Wnuk piszą: 12 tys. funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa i żołnierzy to cyfra obrazująca całość strat w tej grupie, bez wyodrębnienia, ilu z nich zginęło w walce z polskim podziemiem, a ilu w wyniku działań UPA, pospolitych bandytów lub na skutek częstych wówczas wypadków wynikających z pijaństwa lub nieostrożnego obchodzenia się z bronią. Jest to jednak jedyny obecnie dostępny szacunek tych strat.

Przypisy | edytuj kod

  1. Zobacz także Ziemie Odzyskane.
  2. Głównie obszar dawnych województw: wileńskiego i nowogródzkiego, znajdujących się kolejno w Litewskiej SRR i Białoruskiej SRR. Należy nadmienić, że pojedyncze akcje miały miejsce także w innych województwach przed wojną należących do Polski, aczkolwiek najbardziej zintensyfikowane działania można zaliczyć właśnie do dwóch powyższych województw.
  3. a b c d e f g h i Sławomir Poleszak, Rafał Wnuk: Zarys dziejów polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. W: Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. Wyd. 1. Warszawa – Lublin: IPN, 2007, s. XXII–XXXVIII. ISBN 978-83-60464-45-8.
  4. a b c d Wnuk 2007 ↓.
  5. Od 1946 roku Armia Radziecka.
  6. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 216.
  7. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 265.
  8. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 262.
  9. Patryk Frydel: Przewodnik po publikacjach o „Żołnierzach Wyklętych”. 2014-05-09. [dostęp 2015-06-20].
  10. Mieczysław Chuchla i in.: Zrzeszenie „Wolność i Niezawisłość” w dokumentach. 1997–2000. 6 tomów w 8 woluminach.
  11. a b c Golik i i in. 2013 ↓.
  12. Jarosław Szcześniak: Jan Tabortowski „Bruzda”. W: Tomasz Ziemiński (koordynator): Ostatni komendanci – ostatni żołnierze 1951–1963. Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, s. 156. ISBN 978-83-935994-4-8.
  13. Żołnierze Wyklęci wzniecili antykomunistyczne powstanie. 2015-03-01. [dostęp 2015-06-14].
  14. Marek Jan Chodakiewicz: A jednak Powstanie!. [dostęp 2015-06-14].
  15. Zbigniew Marecki: Wykład o żołnierzach antykomunistycznego podziemia. 2013-02-26. [dostęp 2015-06-19].
  16. Leszek Pietrzak: Zakazana historia – powstanie antykomunistyczne. 2012-03-01. [dostęp 2015-06-14].
  17. Wykład dr. Jarosława Szarka „Bohaterowie Powstania Antykomunistycznego 1944–1956” – Niepołomice, 13 marca 2014. IPN. [dostęp 2015-06-20].
  18. a b Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski: „Żołnierze Wyklęci” Mazowsza i Podlasia 1944-1952. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2011, s. 3.
  19. Wojciech Muszyński: Antykomunistyczne powstanie. W: Do końca wierni. Żołnierze Wyklęci 1944–1963. Dariusz Piotr Kucharski i Rafał Sierchuła (red.). Wyd. 1. Poznań: Społeczny Komitet Upamiętnienia „Żołnierzy Wyklętych” w Poznaniu, 2014, s. 21–23.
  20. Wojciech Muszyński. Polskie powstanie antykomunistyczne 1944–195. „Dodatek historyczny IPN do „Naszego Dziennika””. 2, 2008. 
  21. Leszek Żebrowski: Wstęp. W: Dawid Golik i inni: Żołnierze wyklęci. Antykomunistyczne podziemie zbrojne po 1944 roku. Wyd. 3. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Wolumen, 2013, s. 11–18. ISBN 978-83-7233-077-2.
  22. Grzegorz Makus: Edward Taraszkiewicz „Żelazny”. W: Tomasz Ziemiński (koordynator): Ostatni komendanci – ostatni żołnierze 1951–1963. Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, s. 365. ISBN 978-83-935994-4-8.
  23. Maciej Walaszczyk. Niechciane słowo „powstanie”. „Bibuła – pismo niezależne”, 2011-02-03. 
  24. Żołnierze wyklęci – Powstanie antykomunistyczne. [dostęp 2015-06-14].
  25. 294. Czy „wojna domowa”?. W: Jerzy Łojek: Kalendarz historyczny. Polemiczna historia Polski. Warszawa: Wydawnictwo Alfa-Wero Sp. z o.o., 1994, s. 551–552, seria: Biblioteka utworów wybranych Jerzego Łojka. ISBN 83-7001-856-4.
  26. Krzysztof Pilawski. Święci wyklęci. „Tygodnik „Przegląd””, 2010-03-14. [dostęp 2015-06-14]. 
  27. Talent i kolaboracja (Henryk Rzewuski). W: Janusz Tazbir: Od sasa do lasa. Warszawa: Wydawnictwo Iskry sp. z o.o., 2011, s. 422. ISBN 978-83-244-0180-2.
  28. Leszek Żebrowski: Etos podziemia niepodległościowego po 1944 r. – Wyklęci i przemilczani. 2011-03-01. [dostęp 2015-06-19].
  29. Protokół z posiedzenia Komisji Kultury i Środków Przekazu /nr 147/, Biuletyn nr 4667/VI z 2011-02-02.
  30. List na uroczystościach pogrzebowych ofiar terroru komunistycznego ekshumowanych w kwaterze na Powązkach Wojskowych. Strona internetowa prezydent.pl, 2015-09-27. [dostęp 2015-09-27].
  31. Profesor Krzysztof Szwagrzyk: Żołnierze Wyklęci wzniecili antykomunistyczne powstanie. Polskie Radio, 2015-03-01. [dostęp 2015-06-19].
  32. Czy „żołnierze wyklęci” prowadzili antykomunistyczne powstanie? Dyskusja Zbigniewa Nosowskiego, Tomasza Łabuszewskiego, Andrzeja Friszkego i Rafała Wnuka, „Więź”, wiez.com.pl, 16 lutego 2017 [dostęp 2019-02-02] .
  33. RafałR. Wnuk RafałR., To było prawdziwe antykomunistyczne powstanie! Prof. Wnuk: „Przez wszystkie organizacje podziemia przewinęło się około 120 tys. osób”, wPolityce.pl, 29 lutego 2016 [dostęp 2019-02-02] .
  34. RafałR. Wnuk RafałR., Czy tzw. żołnierze wyklęci są powodem do dumy?, „Polityka” (100 pytań na 100 lat historii Polski (1918–2018). Pomocnik historyczny „Polityki”), 2018, s. 62 .???
  35. Kunert 1996 ↓, s. 274.
  36. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 175.
  37. Dziurok i in. 2011 ↓, s. 181.
  38. Markowska 2013 ↓, s. 10.
  39. Markowska 2013 ↓, s. 16.
  40. Markowska 2013 ↓, s. 26.
  41. a b c Grzegorz Makus: Żołnierze Wyklęci. Ostatnie Polskie Powstanie – część 2/2. 2015-02-28. [dostęp 2015-06-19].
  42. Golik i i in. 2013 ↓, s. 132.
  43. Bohdan Urbankowski, Antysowieckie powstania. Polska, w: Encyklopedia Białych Plam, t. I, Radom 2000, s. 221.
  44. a b Jan Żaryn: Aparat bezpieczeństwa w walce z podziemiem politycznym i zbrojnym 1944–1956. [dostęp 2015-06-14].
  45. Marek Łatyński, Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 505.
  46. a b Sławomir Poleszak, Rafał Wnuk: Oddziały zbrojne polskiego podziemia niepodległościowego i organizacje młodzieżowe – próba ujęcia statystycznego. W: Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. Wyd. 1. Warszawa – Lublin: IPN, 2007, s. LVII–LIX. ISBN 978-83-60464-45-8.
  47. Golik i i in. 2013 ↓, s. 743.
  48. Sławomir Poleszak, Rafał Wnuk: Polskie podziemie niepodległościowe 1944–1956, ujęcie ilościowe. W: Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944–1956. Wyd. 1. Warszawa – Lublin: IPN, 2007, s. 521–524. ISBN 978-83-60464-45-8.
  49. Krajewski i in. 2014a ↓, s. 22.
  50. Krajewski i in. 2014a ↓, s. 10.
  51. Krajewski i in. 2014b ↓, s. 60.
  52. Jerzy Kułak. Pacyfikacja wsi białoruskich w styczniu 1946 roku. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”. 8, s. 49–54, wrzesień 2001. ISSN 1641-9561
  53. Golik i i in. 2013 ↓, s. 12.

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Powstanie antykomunistyczne w Polsce (1944–1953)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy