Preszburg


Na mapach: 48°08′48,57″N 17°06′26,06″E/48,146825 17,107239

Bratysława w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Preszburg) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Bratysława (słow. i cz. Bratislava[2], wym. [ˈbracɪslava] i; niem. Pressburg[2]; węg. Pozsony[2]; pol. dawniej Pożoń, także Preszburg[3]) – stolica oraz największe miasto Słowacji pod względem liczby mieszkańców (432 801 mieszkańców[4]) i powierzchni (367,9 km²[5]). Jest jedyną stolicą na świecie, która graniczy z dwoma państwami, tj. na południu z Węgrami, a na zachodzie z Austrią[6].

Bratysława jest siedzibą najwyższych władz państwowych i kraju bratysławskiego (Bratislavský kraj), a także centralnym ośrodkiem metropolitalnym aglomeracji bratysławsko-trnawskiej (Bratislavsko-trnavská aglomerácia) i aglomeracji bratysławsko-trnawsko-nitrzańskiej (Bratislavsko-trnavsko-nitrianska aglomerácia). Stanowi ona również centrum życia kulturalnego, społecznego, gospodarczego i politycznego. Skupia w sobie liczne placówki o znaczeniu i statusie narodowym oraz międzynarodowym.

Spis treści

Położenie, obszar, granice i ukształtowanie powierzchni | edytuj kod

Mapa Bratysławy

Miasto stołeczne Słowacji leży na 48° 09′ szerokości geograficznej północnej i 17° 07′ długości geograficznej wschodniej. Są to współrzędne geograficzne Urzędu Miasta Stołecznego Bratysławy usytuowanego w centralnej części miasta. Najbardziej wysunięty punkt na wschód znajduje się w dzielnicy Podunajské Biskupice; na północ i zachód – w dzielnicy Devínska Nová Ves; na południe – w dzielnicy Čunovo[7].

Bratysława jako stolica ma nietypowe, peryferyjne położenie, tj. usytuowana jest na południowo-zachodnich krańcach Słowacji, co nie jest dla niej korzystne, jednakże sąsiedztwo takich metropolii jak: Wiedeń (odległość około 60 km) czy Budapeszt (odległość około 195 km) rekompensuje tę lokalizację[8].

Ujście Morawy do Dunaju Devínska Kobyla – stanowisko botaniczne obfitujące w gatunki kserotermiczne Sandberg (Pieskový vrch) – stanowisko paleontologiczne obfitujące w skamieniałości; porośnięty roślinnością ciepłolubną

Stolica Słowacji zajmuje powierzchnię 367,9 km². Od wschodu i południowego wschodu graniczy z powiatem Senec (okres Senec), od północnego wschodu – z powiatem Pezinok (okres Pezinok), od północy – z powiatem Malacky (okres Malacky), od zachodu – z Austrią, a od południa – z Węgrami. Do miejscowości leżących niedaleko Bratysławy należą: po stronie słowackiej – Hamuliakovo, Kalinkovo, Malinovo, Most pri Bratislave, Ivanka pri Dunaji, Marianka i Stupava, po stronie austriackiej – Deutsch Jahrndorf oraz Kittsee, Berg i Marchegg (byłe słowacko-austriackie przejścia graniczne), a po stronie węgierskiej – Rajka (byłe słowacko-węgierskie przejście graniczne)[9].

Bratysława rozpościera się na obydwu brzegach Dunaju, u ujścia Morawy (Morava) do Dunaju (w dzielnicy Devín tworzy krótką granicę słowacko-austriacką) oraz na wzgórzach Małych Karpat (Malé Karpaty). Obejmuje także skrajne obszary, tj. południową część Niziny Zahorskiej (Záhorská nížina) i zachodnią część Niziny Naddunajskiej (Podunajská nížina). Najwyżej położonym terenem jest wzgórze – Devínska Kobyla (514 m n.p.m.), zaś najniższym – rzeka Dunaj (126 m n.p.m.).

Środowisko naturalne | edytuj kod

Klimat | edytuj kod

Bratysława należy do strefy klimatu umiarkowanego ciepłego[10][11][12]. Klimat dodatkowo charakteryzuje się dużą częstotliwością wiatrów[13][14]. Temperatury okresu wegetacyjnego pozwalają na uprawę niektórych gatunków roślin, rozpowszechnionych w krajach śródziemnomorskich, m.in. winorośli i kasztana jadalnego[15][16].

Demografia | edytuj kod

Pierwsza informacja o liczbie ludności Bratysławy pochodzi z końca XIV w. Według niej obecna stolica Słowacji liczyła wtedy 7500 osób. W 1720 roku w Bratysławie żyło 7943 osób[17] a w 1858 – 50 800 osób[3]. Na podstawie wyników spisu statystycznego w 1869 roku (pierwszy raz wyniki były gromadzone dla poszczególnych miejscowości) doliczono się 50 055 mieszkańców Bratysławy, zaś w 2009 – 431 061, co stanowiło 7,95% ogółu ludności kraju (Słowacja: 5 424 925). Dowodzi to, że w ciągu 140 lat liczba ludności Bratysławy zwiększyła się o 381 006 osób.

Na podstawie danych statystycznych z 2009 roku Bratysława odznaczała się korzystną strukturą wieku, bowiem największy odsetek, tj. 63,76% (274 832) stanowiły osoby w wieku produkcyjnym (mężczyźni od 15. do 59. roku życia; kobiety od 15. do 54. roku życia)[a][18]. Najmniejszy odsetek – 12,09% (52 109) tworzyły osoby w wieku przedprodukcyjnym[a]. Tego samego roku kobiety stanowiły 53,03% (228 604; współczynnik feminizacji: 113 kobiet na 100 mężczyzn), zaś mężczyźni – 46,97% ogółu (202 457; współczynnik maskulinizacji: 89 mężczyzn na 100 kobiet). W tym samym czasie odnotowano 5052 urodzeń żywych (współczynnik urodzeń: 11,72‰), a jednocześnie – 3995 zgonów (współczynnik zgonów: 9,27‰) oraz zarejestrowano 2483 zawartych małżeństw (współczynnik zawartych małżeństw: 5,76‰), a także – 1178 rozwodów (współczynnik rozwodów: 2,73‰). Przyrost naturalny wynosił 1057 (współczynnik przyrostu naturalnego: 2,45‰). Przyrost rzeczywisty osiągnął poziom 2270[18].

W 1910 roku miasto liczyło 78 229 mieszkańców, w tym 32 790 Niemców, 31 705 Węgrów, 11 673 Słowaków, 1242 Czechów, 351 Chorwatów oraz 115 Polaków.

Jak podaje spis statystyczny przeprowadzony w 2001 roku, Słowacy stanowili 91,39%, Węgrzy – 3,84%, Czesi – 1,86%, Niemcy – 0,28%, Morawianie – 0,15%, Rusini – 0,11%, Ukraińcy – 0,11, Romowie – 0,10%, Polacy – 0,08% a inne narodowości – 2,08% ogółu ludności stolicy[20].

Podział administracyjny | edytuj kod

Dzisiejsze terytorium Bratysławy powstało pierwotnie w wyniku łączenia osad, a następnie przyłączania miejscowości z pobliskiej okolicy. W 1943 roku przyłączono miejscowość – Karlova Ves, a trzy lata później terytorium Bratysławy rozrosło się dzięki wcieleniu takich miejscowości jak: Devín, Dúbravka, Lamač, Petržalka, Prievoz, Rača i Vajnory. W 1954 roku utworzono 4 okręgi, a w 1960 roku – 12. Następnie w 1972 roku miało miejsce ponowne włączanie przyległych miejscowości: Čunovo, Jarovce, Rusovce, Devínska Nová Ves, Záhorská Bystrica, Podunajské Biskupice, Vrakuňa, a także miasto podzielono na 4 okręgi: Bratysława I (obvod Bratislava I), Bratysława II (obvod Bratislava II), Bratysława III (obvod Bratislava III), Bratysława IV (obvod Bratislava IV). W 1986 roku utworzono 5 okręg: Bratysława V (obvod Bratislava V)[19].

Od 1996 roku dzielnice Bratysławy istnieją na prawach miejskich, toteż terytorium Bratysławy podzielone jest na 5 powiatów, tzw. powiatów miejskich (mestské okresy), 17 dzielnic i 20 okręgów[7][21].

Historia | edytuj kod

Plan Bratysławy z 1895 r. Widok na miasto Widok z tarasu widokowego Nowego Mostu na katedrę św. Marcina Dunaj w Bratysławie: Nowy Most, w tle dzielnica Petržalka

Bratysława rozpościera się na dwóch trasach handlowych, tj. na szlaku bursztynowym, który łączył Morze Bałtyckie z Morzem Śródziemnym, czyli północną Europę z południową oraz na szlaku dunajskim, który biegnąc wzdłuż rzeki Dunaj, umożliwiał dostęp do Morza Czarnego, a tym samym łączył zarówno zachodnią i wschodnią Europę z południowo-wschodnią. Obydwie drogi krzyżowały się na obszarze dzisiejszej dzielnicy Devín, w której znajduje się Zamek Devín, pełniący w dawnych czasach funkcję obronną nad tymi szlakami[23].

Dzisiejsze miasto powstało z osady pod Zamkiem Bratysławskim. Obecnie stanowi ono jądro historyczne Bratysławy, którego areał tworzą 3 jednostki: średniowieczne miasto ograniczone systemem wałowym, areał zamku i podzamcze. Kiedyś wjazd do miasta umożliwiały 4 bramy[24], tj. od strony wschodniej – Brama Laurińska (Laurinská brána)[25][26], nazywana też Bramą Wawrzyniecką (Vavrinecká brána), od północnej – Brama Michalska (Michalská brána)[25], od zachodniej – Brama Wydrycka (Vydrická brána; zachowała się część fortyfikacji)[25], nazywana też Bramą Ciemną (Tmavá brána) lub Bramą Wiedeńską (Viedenská brána), a od południa – Brama Rybacka (Rybárska brána; zachowały się fundamenty)[25][27]. Do dziś przetrwała jedynie Brama Michalska, prowadząca do dzielnicy Stare Miasto (Staré Mesto).

Niektóre wydarzenia historyczne | edytuj kod

Historyczna tabliczka z nazwą ulicy z okresu austro-węgierskiego

Nazwa | edytuj kod

Duży wpływ na Bratysławę mieli Węgrzy i Niemcy. Zmieniała się również nazwa miasta, niektóre z nazw używane były równocześnie aż do I wojny światowej, do dziś Pressburg jest oficjalnie niemiecką alternatywą Bratysławy, Pozsonywęgierską, Prešporok – starą nazwą słowacką, a Prešpurk starą nazwą czeską. W Polsce używano wcześniej m.in. nazwy Pożoń.

Do historycznych nazw miasta stołecznego Słowacji należą:

  • Wratislaburgum[2][28], Pisonium (805)[2],
  • Braslavespurch[28], Brezalauspurc (907)[2],
  • Breslava Civitas (1038),
  • Brezezburg (1042)[2],
  • Breisburg[2], Breziburg[2], Brezzizburch[2], Preslawaspurch (1052)[2],
  • Bresburg, Bresburch, Bossen (1108)[2],
  • Bosonium (1146),
  • Poson[2], Posonium (XIII–XIV w.)[2],
  • Istropolis[28], Bosonium (1146)[2],
  • Posonium (XV w.),
  • Presburg, Pressburg (XVII/XVIII w.),
  • Posony, Pozsony (XVIII, XIX w.),
  • Prešporok (XVIII w.),
  • Břetislav, Břetislava, Braťislava (nad Dunajom) (XIX w.), Bratislav[2].

Nazwa Bratislava została pierwszy raz użyta przez szturowców (štúrovci) po 1844 roku, ale urzędowo przyjęta została w 1919 roku[2][29]. Jednocześnie pod koniec 1918 r. pojawiła się propozycja, by miasto przemianować na Wilson lub Vilsonovo mesto na cześć prezydenta USA Woodrowa Wilsona, jednak pomysł nie przyjął się[30][31].

Architektura | edytuj kod

Zamek Bratysławski Ruiny Gerulaty Pałac Prezydencki

Zabytki | edytuj kod

Kultura | edytuj kod

Muzeum Transportu Słowacki Teatr Narodowy Čumil – jedna z rzeźb w mieście

W Bratysławie znajdują się liczne placówki kulturalne, m.in.:

biblioteki[32]:

filharmonie[34]:

galerie[35]:

muzea[36]:

teatry[39]:

inne:

Edukacja i nauka | edytuj kod

Budynek rektoratu i Wydziału Prawa Uniwersytetu Komeńskiego

Miasto posiada szkoły wyższe, do których należą[41]:

państwowe:

publiczne:

prywatne:

Na terenie Bratysławy działa kilka ośrodków naukowo-badawczych, naukowo-kulturalnych, m.in.:

Bratysława jako jedna z niewielu stolic europejskich nie ma obserwatorium astronomicznego (najbliższe znajduje się w miejscowości Modra) i planetarium (najbliższe znajduje się w miejscowości Hlohovec)[43][44]. W związku z tym wykłady i obserwacje nieba (przeznaczone tylko dla amatorów astronomii) odbywają się w budynku, który umieszczony jest na terenie Parku Kultury i Wypoczynku w Bratysławie (Astronomický úsek Parku kultúry a oddychu v Bratislave).

Sport i rekreacja | edytuj kod

W latach 1999-2002 w Bratysławie rozgrywany był kobiecy turniej tenisowy, Eurotel Slovak Indoor.

Kluby i drużyny sportowe | edytuj kod

Transport | edytuj kod

Transport kolejowy | edytuj kod

Transport miejski | edytuj kod

Transport lotniczy | edytuj kod

Transport wodny | edytuj kod

Urodzeni w Bratysławie | edytuj kod

Miasta partnerskie | edytuj kod

Bratysława utrzymuje stosunki partnerskie z następującymi miastami[45][46]:

Zobacz też | edytuj kod

Panorama

Uwagi | edytuj kod

  1. a b Przedział wiekowy według metodologii Urzędu Statystycznego Republiki Słowackiej.

Przypisy | edytuj kod

  1. Bratislava under a new mayor (ang.). kongres-magazine.eu, 2018-11-23. [dostęp 2018-12-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-08)].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q Vladimír Horváth, Darina Lehotská, Ján Pleva (red.): Dejiny Bratislavy. Bratislava: Vydavateľstvo Obzor, 1982, s. 7–8.
  3. a b Izydor Szaraniewicz: Krótki opis geograficzny austryacko-węgierskiej monarchii z szczególnem uwzględnieniem Królestwa Galicyi i Wielkiego Księstwa Krakowskiego do użytku szkół średnich. Lwów: 1886, s. 81.
  4. http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1230&p1=6465 | Strona Główna Bratysławy
  5. http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1179&p1=6463 | Strona Główna Bratysławy
  6. Monika Stefaniak: TOP15: Najtańsze stolice Europy 2014 roku. [dostęp 2014-09-28].
  7. a b Územnosprávne členenie Bratislavy (słow.). skgeodesy.sk. [dostęp 2009-07-23].
  8. Slovensko – všeobecnozemepisná mapa. W: Róbert Čeman (red.): Slovenská republika. Zemepisný atlas. Bratislava: Mapa Slovakia Plus s.r.o., 2005, s. 8–9. ISBN 80-8067-138-9.
  9. Bratislava – hlavné mesto Slovenskej republiky – Mapa (słow.). e-obce.sk. [dostęp 2009-06-08].
  10. Slovensko – podnebie. W: Róbert Čeman (red.): Slovenská republika. Zemepisný atlas. Bratislava: Mapa Slovakia Plus s.r.o., 2005, s. 16–17. ISBN 80-8067-138-9.
  11. Atmosféra. W: Školský atlas sveta. Harmanec: Vojenský kartografický ústav, š.p., 1997, s. 10–11. ISBN 80-8042-127-7.
  12. MichalM. Lukníš MichalM. (red.), Slovensko. Príroda, Bratislava: Obzor, 1972, s. 272–273 .
  13. MichalM. Lukníš MichalM. (red.), Slovensko. Príroda, Bratislava: Obzor, 1972, s. 264 .
  14. Ján Lacika: Bratislava. Poznávame Slovensko. Bratislava: Vydavateľstvo Dajama, 2000, s. 10. ISBN 80-88975-14-X.
  15. História vinohradníctva v Bratislave a zrod nášho PD Bratislava-Vinohrady, pdvinohrady.sk [dostęp 2011-08-15]  (słow.).
  16. Gaštan jedlý. Lokality výskytu v SR (słow.). gastany.sk. [dostęp 2011-08-15].
  17. Ladislav Tolmáči, Viliam Lauko, Terézia Tolmáčiová, Mária Nogová: Zemepis 8. Slovensko. Učebnica pre 8. ročník základných škôl. Bratislava: OG-Vydavateľstvo Poľana spol.s.r.o., 2007, s. 65. ISBN 80-89192-71-7.
  18. a b c Bratislava, Demography (31.12.2009) (ang.). app.statistics.sk. [dostęp 2011-08-10].
  19. a b Pavol Korec, Katarína Husárová: Vývoj administratívnych hraníc a počtu obyvateľov Bratislavy. Bratislava: 1995, s. 107–118, seria: Geographia Slovaca, nr 10.
  20. Bratislava, Selected results of 1991 and 2001 census (ang.). app.statistics.sk. [dostęp 2010-06-28].
  21. a b Pavol Korec, Viliam Lauko, Ladislav Tolmáči, Gabriel Zubriczký, Eva Mičietová: Kraje a okresy Slovenska. Nové aministratívne členenie. Bratislava: Vydavateľstvo Q111, 1997, s. 9–32. ISBN 80-85401-58-4.
  22. Bratislava. Mapa mesta. Bratislava: Vydavateľstvo Anton Kniebügl, 2000, s. 10–31. ISBN 80-88808-10-3.
  23. Veronika Plachá, Jana Hlavicová: Devín. Slávny svedok našej minulosti. Bratislava: Perfekt a.s., 2003, s. 5. ISBN 80-8046-231-3.
  24. ŠtefanŠ. Holčík ŠtefanŠ., Najmenšou mestskou bránou bola Južná, bratislavskenoviny.sk, 21 marca 2009 [dostęp 2010-02-12]  (słow.).
  25. a b c d Mestské hradby. W: Karl Benyovszky: Prechádzka starým Prešporkom. Bratislava: Albert Marenčin-Vydavateľstvo PT, 2001, s. 9–20, seria: Edícia Bratislava-Pressburg. ISBN 80-88912-22-9.
  26. ŠtefanŠ. Holčík ŠtefanŠ., Pri Laurinskej bráne vyúsťoval aj potok, bratislavskenoviny.sk, 28 marca 2009 [dostęp 2010-02-12]  (słow.).
  27. Pozostatky rybárskej brány najlepšie vidíte za šera alebo v noci, bratislava.sme.sk, 1 marca 2002 [dostęp 2010-02-12]  (słow.).
  28. a b c AndyA. Sekanová AndyA., Od Wratislaburgia po Bratislavu, sekanova.blog.sme.sk, 3 maja 2007 [dostęp 2009-06-20]  (słow.).
  29. Ján Lacika, op.cit., s. 6.
  30. Ako sa vyvíjal názov Bratislavy (słow.). 2016-01-27. [dostęp 2018-06-07].
  31. Pôvodný názov Bratislavy bol Preslava, „Bratislavské noviny”, 7 października 2006 [dostęp 2018-06-07]  (słow.).
  32. Adresáre (Knižnice), Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky (słow.). culture.gov.sk. [dostęp 2009-07-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-17)].
  33. História, Univerzitná knižnica v Bratislave (słow.). ulib.sk. [dostęp 2009-07-23].
  34. Reduta – sídlo Slovenskej filharmónie, Slovenská filharmónia (słow.). filharm.sk. [dostęp 2010-02-08].
  35. Adresáre (Galérie), Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky (słow.). culture.gov.sk. [dostęp 2009-07-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-18)].
  36. Adresáre (Múzeá), Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky (słow.). culture.gov.sk. [dostęp 2009-07-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-19)].
  37. Riaditeľstvo SNM (słow.). snm.sk. [dostęp 2009-07-22].
  38. Múzeá (słow.). muzeum.bratislava.sk. [dostęp 2009-07-22].
  39. Adresáre (Divadlá), Ministerstvo kultúry Slovenskej republiky (słow.). culture.gov.sk. [dostęp 2010-02-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-14)].
  40. História, Mestské divadlo P.O. Hviezdoslava (słow.). mestskedivadlo.sk. [dostęp 2010-02-08].
  41. Vysoké školy v Slovenskej republike, Ministerstvo školstva Slovenskej republiky (słow.). minedu.sk. [dostęp 2009-07-22].
  42. Botanická záhrada UK (słow.). uniba.sk. [dostęp 2010-06-22].
  43. Navštívte nás (Astronomické a geofyzikálne observatórium UK v Modre) (słow.). daa.fmph.uniba.sk. [dostęp 2010-02-04].
  44. Planetárium (Hvezdáreň a planetárium M.R. Štefánika v Hlohovci) (słow.). hvezdaren.org. [dostęp 2010-02-04].
  45. Partnerské mestá (słow.). bratislava.sk. [dostęp 2011-08-12].
  46. Partner (twin) towns of Bratislava (ang.). bratislava-city.sk. [dostęp 2011-08-12].
  47. Współpraca międzynarodowa z miastami zagranicznymi (Biuletyn Informacji Publicznej Miasta Krakowa) (pol.). bip.krakow.pl. [dostęp 2011-08-12].
  48. Miasta Partnerskie (pol.). krakow.pl. [dostęp 2011-08-12].
  49. Pobratena mesta in članstvo v zvezah (słoweń.). ljubljana.si. [dostęp 2011-08-12].
  50. I Gemellaggi (wł.). comune.perugia.it. [dostęp 2011-08-12].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Preszburg" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy