Przedbórz


Na mapach: 51°05′16″N 19°52′26″E/51,087778 19,873889

Przedbórz w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii To jest najnowsza wersja przejrzana, która została oznaczona 8 sty 2021. Od tego czasu wykonano 2 zmiany, które oczekują na przejrzenie. Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Przedbórzmiasto w województwie łódzkim, w powiecie radomszczańskim, położone na Wyżynie Przedborskiej nad rzeką Pilicą. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Przedbórz.

Przedbórz uzyskał lokację miejską przed 1370 rokiem[2]. Miasto królewskie w powiecie chęcińskim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku[3]. Przedbórz należy do ziemi radomskiej[4].

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 roku miasto liczyło 3513 mieszkańców[1].

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Przedbórz leży na pograniczu Małopolski i dawnej prowincji wielkopolskiej. Lewobrzeżna część Przedborza na zachodnim brzegu Pilicy położona jest w ziemi sieradzkiej, zaś prawobrzeżna należy do ziemi sandomierskiej[5][6]. Od XIII wieku miasto związane było z ziemią sandomierską, a od czasu zjednoczenia ziem Polski przez Władysława Łokietka weszło w skład woj. sandomierskiego. Stan taki przetrwał do roku 1795, kiedy to Przedbórz po ostatnim rozbiorze znalazł się w granicach cesarstwa austriackiego. Pilica stała się wtedy rzeką graniczną między Prusami i Austrią. Po pierwszej wojnie światowej miasto włączono wraz z powiatem koneckim do woj. kieleckiego. Na krótko przed wybuchem II wojny światowej 1 kwietnia 1939 roku Przedbórz i powiat konecki przyłączono do woj. łódzkiego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa piotrkowskiego, a przed 1975 r. do województwa kieleckiego.

Nazwa miasta | edytuj kod

Nazwa miasta Przedbórz może pochodzić od topografii okolicy albo od imienia założyciela lub dzierżawcy osady.

Pochodzenie topograficzne może wskazywać na naturalne właściwości terenu, na którym osada była zakładana. Miejsce ulokowane było przed borami, ponieważ miasto w momencie swego powstawania leżało na granicy z przepastnymi lasami Puszczy Świętokrzyskiej i Puszczy Nadpilickiej. Niewykluczone jest, że pierwotna nazwa miasta brzmiała Przedborze, jednak brak potwierdzenia tej nazwy w tekstach źródłowych.

Bardziej prawdopodobnym jest pochodzenie nazwy od imienia Przedbor (nazwa miasta jest nazwą osobową lub dzierżawczą, pochodzącą od imienia założyciela bądź też dzierżawcy osady i ziemi, na której ona się znajdowała). Imię Przedbor było dość powszechne na terenie Polski w epoce średniowiecza.

Utworzone z członów przed- znaczącego też naj- oraz wyrazu bor, pochodzącego od prasłowiańskiego bьrаti, bor'ǫ, borišь, słowa znaczącego tyle co walka lub konkurowanie. Łatwo więc stwierdzić, iż imię Przedbor/Przedbór oznaczać miało człowieka walecznego lub też stawiającego ponad wszystko walkę. Rodem, w którym imię to było dość rozpowszechnione i często nadawane, był ród Zadorów. Rodzina ta posiadała w swym władaniu wiele posiadłości na zachodnim brzegu Pilicy. Należały do nich m.in. Chełmo, Bąkowa Góra czy Wielgomłyny. Być może jeden z Zadorów – protoplastów rodziny Lanckorońskich – o imieniu Przedbor był założycielem Przedborza, bądź panem ziem, na których osada powstała.

Za nazwą osobową przemawiają zapisy Przedborza w dokumentach średniowiecznych, tzw. Falsyfikacie Trzemeszeńskim noszącym datę 1145 oraz dokumencie wystawionym przez Bolesława Wstydliwego w 1239 roku. W obu tych dokumentach widnieje nazwa Predbor.

Znane są też inne zapisy nazwy Przedbórz w średniowiecznych dokumentach, np. Predbrij z dokumentu wystawionego przez księcia Konrada Mazowieckiego w 1241 r., czy też Pridborz (1388 r.), Przedborzs (1426 r.) – z dokumentów króla Władysława Jagiełły. W odpisie aktu nadania praw miejskich (1405 r.) z 1508 roku widnieje nazwa Przedborze. Różne formy zapisu nazwy miasta widnieją też na mapach z wieku XVI czy XVIII. Spotykamy więc: na mapie z 1525 r. nazwę Pfedbors, Przedbors na mapie z 1750, Przedhore – na niemieckiej mapie z 1782 r. Jednak, jako że są to mapy autorstwa cudzoziemców, dowolność w zapisie nazwy miasta wydaje się jak najbardziej zrozumiała[7].

Historia | edytuj kod

Pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości nad Pilicą pochodzi z 1145 roku z tzw. Falsyfikatu Trzemeszeńskiego. W roku 1239 wymieniany jest tutejszy gród warowny, który w połowie XIV w. Kazimierz Wielki rozbudował do postaci zamku. Ze względu na urodzajność przedborskich lasów częstym gościem zamku bywał król Kazimierz Wielki, który w 1370 roku nadał miejscowości prawa miejskie. Bardzo często bywał na tutejszym zamku także król Władysław Jagiełło. Pierwszy raz był w Przedborzu 1 maja 1388 roku, a podczas drugiej wizyty 2 kwietnia 1405 roku odnowił miastu prawa miejskie. Król przebywał w zamku w Przedborzu ponownie roku 1406, 1409, 1418, 1419, 1420, 1425, 1436, 1428, 1430, 1433. W dniu 29 lipca 1423 roku właśnie tutaj Władysław Jagiełło nadał prawa miejskie wsi Łodzia (obecnie – Łódź).

Widok miasta przed I wojną światową

W latach 20. XV wieku. Przedbórz był miejscem, w którym odbywały się sesje wyjazdowe opoczyńskiego sądu grodzkiego[8].

W 1512 roku w mieście istniała szkoła, miasteczko było dużym ośrodkiem piwowarstwa. Koniec pomyślnego okresu w dziejach miasta przypieczętował potop szwedzki, który w 1655 przyniósł zniszczenia miastu i zamkowi.

W lipcu 1793 roku poważny pożar strawił w Przedborzu kilkadziesiąt domostw i kościół[9].

W wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej od 1793 na Pilicy przebiegała wschodnia granica Królestwa Prus; w 1795 rzeka stała się granicą prusko-austriacką. W 1807 i 1809 tereny po obu stronach rzeki zostały włączone do Księstwa Warszawskiego; od 1815 Przedbórz leżał w Królestwie Polskim, w województwie sandomierskim, w powiecie koneckim.

Wiek XIX przyniósł rozwój przemysłu. W 1823 roku Jan Lange (Jan Fryderyk Albert Wojciech Lange)[10] utworzył spółkę z Johnem Cockerillembrytyjskim przemysłowcem, działającym w Belgii i wielu innych krajach kontynentu w różnych dziedzinach przemysłu, m.in. w warszawskiej wytwórni sukna „Poland”. Spółka doprowadziła do powstania kolejnej fabryki sukna w Przedborzu. Cockerill wniósł do niej m.in. maszyny parowe ze swoich belgijskich zakładów. Wybudowano kompleks fabryczny, osiedle robotnicze, zatrudniono zagranicznych fachowców. Cockerill, w którego działalności rządowi kontrolerzy dostrzegali liczne niejasności finansowe, był współwłaścicielem fabryki do swojej śmierci w 1840 roku[11].

W latach 1838–1840 w Przedborzu zbudowano ratusz.

W czasie powstania styczniowego 15 stycznia 1863 r. do miasteczka wkroczyły oddziały Antoniego Jeziorańskiego[12], a 27 czerwca 1863 roku oddział Józefa Oxińskiego stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi. Podczas I wojny światowej miasto znalazło się pod bardziej liberalną okupacją austriacką. Przedborzanie mogli wtedy ufundować w parku pomnik Tadeusza Kościuszki.

W okresie międzywojennym miasto było ośrodkiem handlu dla okolicznych wsi. Wydawany był „Głos Przedborza”. W mieście, podobnie jak w wielu innych miastach w centrum i na wschodzie kraju, zamieszkiwała ludność żydowska.

 Zobacz też: Pogrom w Przedborzu.

Czas II wojny światowej przyniósł straty w ludności i zniszczenia w zabudowie. Wielu ludzi w tym okresie brało czynny udział w walce poprzez działania partyzanckie, m.in. w oddziale majora Hubala Dobrzańskiego, któremu mieszkańcy miasteczka i okolicznych wsi pomagali w prowadzeniu działań partyzanckich. Na terenie obwodu Radomsko stacjonował i działał 74 Górnośląski Pułk Piechoty, który przeprowadził liczne akcje dywersyjne. 10 lutego 1944 roku zaatakowano Przedbórz i przeprowadzono akcje w urzędzie gminnym, na poczcie, w mleczarni oraz w magazynach. Dowodził ppor. Skóra-Skoczyński „Robotnik”. 10 czerwca w mieście podpalono tartak i stoczono walkę z jego osłoną. Akcją dowodził ppor. Kasza-Kowalski „Alm”. W mieście znajdował się hitlerowski obóz pracy przymusowej przeznaczony dla Żydów.

W 1958 miasto było areną protestu przeciwko usunięciu krzyży z miejscowej szkoły, co przeszło do historii pod nazwą Wrzenia Przedborskiego[13].

Zabytki | edytuj kod

Karczma z XVIII wieku, obecnie Muzeum Ziemi Przedborskiej

Według rejestru zabytków NID[14] na listę zabytków wpisane są obiekty:

  • kościół św. Aleksego z 1278 r. rozbudowany w 1341 i 1659 r., nr rej.: 447 z 27.02.1957 oraz 306 z 18.02.1967
  • ratusz z 1820 roku w stylu klasycystycznym, ul. Mostowa, nr rej.: 769 z 30.05.1972
  • karczma z XVIII wieku, przebudowana w 1898 roku (obecnie muzeum), ul. Kielecka 7, nr rej.: A-437 z 13.06.1993
  • dom z przełomu XVII/XVIII w., nr rej.: 769 29.01.1958 oraz 643 z 14.01.1972
  • pozostałości zamku z XIV w., wzniesionego nad Pilicą przez króla Kazimierza Wielkiego. Zamek został spalony podczas Potopu szwedzkiego w 1655 roku. Opuszczony całkowicie został w 1765 i rozebrany w wieku XIX. Wznosił się między ulicami Mostową, Podzamczem i Konecką. Do dzisiaj zachował się jedynie fragment muru z XIV wieku przy ul. Podzamcze i muru z XVII wieku od ulicy. W latach 1978-1980 na terenie zajmowanym dawniej przez zamek prowadzono badania archeologiczne pod kierunkiem dr. Tadeusza Poklewskiego, natomiast w roku 1991 przez Jerzego Augustyniaka.
  • park, nr rej.: 722 z 20.12.1957
  • układ urbanistyczny, pierwsza połowa XIV w., nr rej.: 403 z 20.09.1988

W Przedborzu zachował się unikatowy zespół barokowych kapliczek typu słupowego, powszechnie nazywanych „kapliczkami cholerycznymi”. Zostały one wzniesione dla ochrony miasta przed epidemiami cholery, szalejącymi w okolicach Przedborza w XVII wieku. Kapliczki te ustawiano przy wjazdach do miasta, aby zarówno wjeżdżający, jak i wyjeżdżający z niego mogli się pod nimi modlić do Boga o odsunięcie groźby zarażenia się tą chorobą. Do dzisiaj przetrwało w Przedborzu pięć takich kapliczek. Można je znaleźć przy ulicach: Kościelnej, Podzamcze i Koneckiej. Wsparte są na wysokich podstawach, mają wysokie słupy (okrągłe lub prostopadłościenne), a ich zwieńczenie stanowią tzw. latarnie (jedno– lub dwukondygnacyjne). Umieszczono w nich figurki i wizerunki świętych. Kapliczki przykrywane były murowanymi daszkami z metalowym krzyżem. W podobny sposób broniono się w dawnym Przedborzu przed innymi plagami. Stawiano tutaj również kapliczki dla ochrony przed pożarami, gnębiącymi miasto w XVII wieku. Świadczy o tym kapliczka, znajdująca się u wjazdu do miasta przy ul. Cmentarnej, a poświęcona św. Florianowi. Posiada ona niemal identyczną formę, jak opisane wcześniej „kapliczki choleryczne”. Przy ulicy Kieleckiej, naprzeciw kościoła, znajduje się Muzeum Ludowe Ziemi Przedborskiej. Muzeum gromadzi eksponaty związane z dawną kulturą przedborską oraz z historią miasta.

zabytki niezachowane
inne

Gospodarka | edytuj kod

  • tkactwo ludowe
  • kowalstwo artystyczne, galanteria metalowa
  • turystyka: Przedborski Park Krajobrazowy i Muzeum Ludowe. Wiele gospodarstw agroturystycznych.
  • produkcja maszyn rolniczych

Demografia | edytuj kod

  • Piramida wieku mieszkańców Przedborza w 2014 roku[15].


Przyroda | edytuj kod

Miasto jest położone po obu stronach rzeki Pilicy, na Wyżynie Przedborskiej. W granicach miasta znajduje się Zespół Przyrodniczo-Krajobrazowy „Majowa Góra”[16]. Od wschodu Przedbórz jest otoczony rozległymi lasami, przez które prowadzą drogi w kierunku Skotnik, Końskich, Gór Mokrych, Włoszczowy. Część tego obszaru jest objęta granicami Przedborskiego Parku Krajobrazowego. Na zachód od miasta dominuje krajobraz rolniczy – okolice wiosek Korytno, Wielgomłyny i Chełmo. W odległości około 13 km na północ od miasta, w Skotnikach, znajduje się południowy kraniec Sulejowskiego Parku Krajobrazowego, a nieco dalej – Rezerwat przyrody Diabla Góra. Pozostałe rezerwaty to Rezerwat przyrody Góra Chełmo koło wsi Chełmo, Rezerwat przyrody Jawora na południe od Dobreniczek, Rezerwat przyrody Wielkopole w bliskim sąsiedztwie wsi o tej samej nazwie, Rezerwat przyrody Murawy Dobromierskie koło Dobromierza i Bukowa Góra w Przedborskim Parku Krajobrazowym.

Przedborski Park Krajobrazowy wraz z Sulejowskim Parkiem Krajobrazowym wchodzą w skład zespołu Nadpilicznych Parków Krajobrazowych.

Szlaki turystyczne | edytuj kod

Szlak partyzancki – czerwony | edytuj kod

długość: 220 km

trasa: RadomskoOjrzeńEwinarezerwat JasieńKobiele Wielkie – Góra Chełmno – Przedbórz – Bąkowa GóraSulejówPrzygłówWitówPiotrków TrybunalskiMeszczePolichnoSwolszewice DużeNagórzyceTomaszów MazowieckiSpałaAnielinPoświętne – Radzice PKP – SzydłowiecSkarżysko-Kamienna

Szlak wodny Pilicy | edytuj kod

długość: 228 km

trasa: Zarzecze k. Szczekocin – Przedbórz – FaliszewSkotniki (powiat piotrkowski)SulejówZalew SulejowskiTomaszów MazowieckiSpałaInowłódzŻądłowiceGrotowiceDomaniewiceNowe Miasto nad PilicąBiałobrzegiWarka – ujście Pilicy Stopień trudności według klasyfikacji międzynarodowej: CL I (przejazd łatwy), miejscami CL II (przejazd trudniejszy – wąskie koryto, znaczny spadek, kamieniste dno).

Pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy | edytuj kod

długość: 122 km

Przez miasto przebiega pieszy Szlak Rekreacyjny Rzeki Pilicy.

Sport | edytuj kod

W Przedborzu istnieje klub MKS Pilica Przedbórz[17]. W sezonie 2010/2011 klub grał w III lidze łódzko-mazowieckiej. Obecnie klub gra w IV lidze łódzkiej.

11 maja 2009 r. otwarto kompleks boisk sportowych w ramach programu Orlik 2012[18].

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Komunikacja | edytuj kod

Drogami przebiegającymi przez miasto są:

Komunikację w Przedborzu i okolicach zapewnia PKS Radomsko. Przedbórz posiada bezpośrednie połączenie z Łodzią, Katowicami, Lublinem, Kielcami, Częstochową, Radomskiem, Krakowem, Włocławkiem, Piotrkowem Trybunalskim, Chełmem, Radomiem, Końskimi, Jędrzejowem i Włoszczową.

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta i gminy partnerskie: Příbor (płn.-wsch. Morawy)[potrzebny przypis]

Ciekawostki | edytuj kod

  • W Przedborzu w 1917 roku wydawano znaczki pocztowe.
  • W Przedborzu nagrano 2 sceny filmu „Austeria”, jedną na ul. Cmentarnej, drugą na łąkach przy ul. Krakowskiej.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-05-20] .
  2. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 62-63.
  3. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 82.
  4. „Przegląd Historyczny”, tom II, red. J. K. Kochanowski, Warszawa 1906, s. 312.
  5. Piotr Węcowski: Działalność publiczna możnowładztwa małopolskiego w późnym średniowieczu. Itineraria kasztelanów i wojewodów krakowskich w czasach panowania Władysława Jagiełły (1386–1434). Wydawnictwo DiG, Warszawa 1998, s. 64. ​ISBN 83-7181-055-5
  6. Paweł Grabalski: Zamek królewski w Przedborzu (pol.). przedborz.com.pl, 30 sierpnia 2011. [dostęp 2020-08-27].
  7. PawełP. Zięba PawełP., Przedbórz - Nazwa miasta, www.przedborz.com.pl [dostęp 2016-11-24] .
  8. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  9. Za adnotacją w księdze chrztów par. Przedbórz 1794–1842. [1]
  10. Wojciech Zawadzki: LOR Jan Lambert de. W: Przedborski Słownik Biograficzny [on-line]. [dostęp 2019-01-01].
  11. Paweł Zięba: Cockerill John. W: Przedborski Słownik Biograficzny [on-line]. Wojcich Zawadzki; Opracowanie Brunon Bielecki, 13 kwi 2010. [dostęp 2018-12-30].
  12. Zob. S. Zieliński, Bitwy i potyczki 1863-1864, Rapperswil 1913, s. 219. [2]
  13. Redakcja, "Wrzenie Przedborskie" - wydarzenia z 1958 roku - Radomsko24.pl, radomsko24.pl/, 25 września 2013 [dostęp 2020-07-06]  (pol.).
  14. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie. [dostęp 18 września 2008].
  15. Przedbórz w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-09]  (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  16. Wojewódzki InspektoratW.I. Środowiska Wojewódzki InspektoratW.I., Raport o stanie środowiska w woj. łódzkim w 2010 r.: Rozdz. VIII „Elementy Przyrody” [PDF], ISBN 978-83-62174-09-6 [dostęp 2012-06-22] .
  17. Strona klubowa MKS „Pilica” Przedbórz. [dostęp 2010-05-11].
  18. Orlik otwarty!. [dostęp 2010-05-11].
  19. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-20] .

Bibliografia | edytuj kod

  • Andrzej Stolecki, Kościół św. Aleksego w Przedborzu, Kluczbork 2007, wyd. II popr., ​ISBN 978-83-925977-0-4​.
  • JózefJ. Śmiałowski JózefJ., Wojciech Lange (1783 – 1830). Dzieje jednego awansu, Łódź: „Biblioteka”, 2000, s. 91-92, ISBN 83-88529-05-6, OCLC 830213308 .
  • Stanisław Cynarski, Dzieje rodu Lanckorońskich z Brzezia od XVI do XVIII wieku, Warszawa 1996.
  • Maria Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, Warszawa 2003.
  • Tadeusz Milewski, Ze studiów nad atroponimią europejską, „Onomastica” nr 5, r. III, z. 2, Wrocław 1957.
  • Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984.
  • Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław 1987.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Przedbórz" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy