Puryzm językowy


Puryzm (językoznawstwo) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii (Przekierowano z Puryzm językowy) Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Akademia Francuska za swój cel obiera ochronę języka francuskiego. Oto pierwsza strona szóstej edycji wydanego przez nią słownika (1835)

Puryzm (od łac. purus „czysty”[1][2]) – postawa językowa charakteryzująca się koncentracją na ideałach różnie pojmowanej „czystości językowej”[3][4][5], zwłaszcza w zakresie zasobu leksykalnego[6][7]. Zdaniem Andrzeja Markowskiego wynika przede wszystkim z pobudek emocjonalnych, związanych z poczuciem, że język jest wartością wymagającą ochrony[8], nie zaś z przesłanek racjonalnych[1]. Może objawiać się narzucaniem osobistych idei językowych[2], choć jest spotykany zarówno na poziomie jednostkowym, jak i instytucjonalnym[9]. Puryzm bywa promowany jako element oficjalnej polityki językowej[9].

Interwencje purystyczne bywają pojmowane jako przejaw nacjonalizmu[10][11] i ideologii monoglosji[12]. Uchodzą za praktykę negatywną, nietolerancyjną i anachroniczną[13][14], zwłaszcza w zachodnich kręgach lingwistycznych[13]. Językoznawcy zauważają jednak, że polityka puryzmu może się kształtować pod wpływem szczególnych okoliczności społeczno-politycznych[15][13], np. w sytuacji niewoli narodowej[6] lub w okresie powstawania narodowych standardów językowych[15]. Zdaniem niektórych lingwistów puryzm odgrywa przydatną rolę w standaryzacji i rewitalizacji języków mniejszościowych, pozwalając na umocnienie ich pozycji w piśmiennictwie i mediach[16]. Puryzm jest postawą najczęściej opisywaną przez badaczy[1].

Samemu terminowi „puryzm” przypisuje się przeważnie negatywne zabarwienie emocjonalne[1][9].

Spis treści

Charakterystyka puryzmu językowego | edytuj kod

W literaturze naukowej puryzm językowy bywa pojmowany i definiowany na różnorakie sposoby. W węższym ujęciu pod pojęciem tym rozumie się negatywny stosunek użytkowników języka do elementów pochodzenia obcego[17], w szerszym – wszelkiego rodzaju niechęć wobec przejawiającej się w języku wariacji (zróżnicowania)[17]. Pojęcie puryzmu jest również odnoszone do praktyk kodyfikacyjnych prowadzonych w odniesieniu do samego dialektu standardowego (normatywnej postaci języka)[5], skupionych na podtrzymywaniu ideałów „czystości” językowej i eliminacji elementów postrzeganych jako sprzeczne z tymi wzorcami[5], np. pożyczek gwarowych[17][9]. Puryzm bywa rozumiany jako szczególna forma preskryptywizmu (normatywizmu)[18][16][19].

Według ujęcia Andrzeja Markowskiego puryści dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do niego tych elementów (zwykle leksykalnych), które są w ich mniemaniu niepożądane[1]. Dążeniom tym towarzyszy przeświadczenie, że interwencje jednostek mogą wpływać na kształt i rozwój języka[6]. Puryści często wynajdują niepożądane przez siebie elementy językowe w tekstach pisanych lub wypowiedziach i zwracają na nie uwagę[20]. W wersji umiarkowanej ich krytyka dotyczy elementów nowych (np. zapożyczeń), w skrajnej natomiast – tych, które zdążyły się już ugruntować w języku i nie budzą sprzeciwu ze strony ogółu użytkowników języka[6]. Do charakterystycznych sformułowań używanych przez purystów należą takie zwroty jak: „odchwaszczanie języka”, „odśmiecanie języka”, „czyszczenie języka”[21], mówi się także o „duchu języka”[22]. Współcześnie sądy purystyczne są obecne w środowisku internetowym, ale przed upowszechnieniem dostępu do sieci formułowali je czytelnicy prasy, zaniepokojeni rzekomym „upadkiem” i „zanieczyszczeniem” języka[9].

Puryzm stanowi typową formę językoznawstwa ludowego[16] oraz element ideologii języka standardowego[23]. Językoznawcy akademiccy zaś odrzucają puryzm i potoczną koncepcję „czystości” językowej – języki nie tworzą bowiem zamkniętych systemów, lecz podlegają stałym wpływom, przez co pojęcie „czystości” istnieje jedynie w sferze iluzji[24][25]. Puryzm zyskuje poparcie u lingwistów kierujących się ideologią nacjonalizmu[23].

Rodzaje puryzmu językowego | edytuj kod

Andrzej Markowski wyróżnia następujące rodzaje praktyk purystycznych:

  • puryzm nacjonalistyczny (narodowy) – przedstawiciele tej odmiany puryzmu dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do niego elementów obcego pochodzenia. Propagują oni ideologię poprawności językowej rozumianej jako rodzimość środków mowy, szczególnie zasobu leksykalnego[6]. Puryzm narodowy może objawiać się niechęcią wobec germanizmów i rusycyzmów (np. wyrazów i sformułowań: „knajpa”, „szlaban”, szlafrok”, „toczka w toczkę”, „wsjo rawno”). Postawa taka jest charakterystyczna dla osób ze starszego pokolenia. Współcześnie puryzm narodowy skierowany jest zwykle przeciwko anglicyzmom (np. takim wyrazom jak: „leasing”, „fitness”, „fast food”)[26]. Puryści narodowi argumentują najczęściej, że zapożyczenia obce da się łatwo zastąpić rodzimymi odpowiednikami (nie zawsze jest to prawdą[26]).
  • puryzm tradycjonalistyczny – stanowi radykalną, emocjonalną odmianę konserwatyzmu językowego. Zakłada, że nie należy akceptować żadnych innowacji w zakresie języka, lecz wybierać tradycyjne, już ugruntowane formy językowe i słownictwo (np. zamiast „mieliłem” należy mówić „mełłem”).
  • puryzm elitarny – opiera się na założeniu, że jedyną „poprawną” formą języka jest narzecze pewnej warstwy społecznej, z reguły wielopokoleniowej inteligencji (puryści elitarni najczęściej właśnie do tej warstwy należą[27]). Puryści elitarni dążą do ochrony języka standardowego, zwłaszcza jego warstwy starannej[27], przed wpływami pochodzącymi z innych obszarów językowych, takich jak mowa młodzieżowa, zawodowa czy urzędowa[27], niekiedy wiążąc to z zamiarem całkowitego wyrugowania z języka form pozanormatywnych i regionalnych[28]. Postawa ściśle powiązana z ideologią języka standardowego[28].
  • puryzm egocentryczny – purystą egocentrycznym jest osoba, która żywi przekonanie, że jej mowa stanowi wzorzec języka standardowego, tak więc za dopuszczalne i godne propagowania uznaje tylko te konstrukcje i wyrażenia, które sama akceptuje i których sama używa, natomiast te pozostające poza jej idiolektem ocenia jako pozanormatywne i nieakceptowalne[27]. Jest to skrajna i stosunkowo rzadka postać puryzmu elitarnego, czasami uważana też za skrajną postać puryzmu tradycjonalistycznego[27].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e Markowski 2005 ↓, s. 126.
  2. a b JozefJ. Mistrík JozefJ., Jazyk a reč, Mladé letá, 1999, s. 41, ISBN 978-80-06-00924-1  (słow.).
  3. Ševčík 1975 ↓, s. 56, Cytat: V závislosti na volbě modelu „čistého" jazyka nabývá různého obsahu i pojem „purismus”.
  4. „Slovenská literatúra”, 14, 1967, s. 588  (słow.).
  5. a b c HelenaH. Petáková HelenaH., HanaH. Opleštilová HanaH., Europeica – Slavica – Baltica: Jiřímu Marvanovi k 70. narozeninám, Národní knihovna České republiky, Slovanská knihovna, 2007, ISBN 978-80-7050-521-2  (cz.).
  6. a b c d e Markowski 2005 ↓, s. 127.
  7. Jelínek i Krčmová 2017 ↓.
  8. AndrzejA. Markowski AndrzejA., Czy jesteśmy purystami?, „Życie Warszawy” (85), 11 kwietnia 1997 .
  9. a b c d e DaceD. Strelēvica-Ošiņa DaceD., pūrisms, [w:] Nacionālā enciklopēdija, 2018  (łot.).
  10. Naše řeč”, 84–85, 2001, s. 244  (cz.).
  11. MateM. Kapović MateM., AnđelA. Starčević AnđelA., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] BarbaraB. Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 53–56, ISBN 978-953-7963-47-7  (chorw.).
  12. AnđelA. Starčević AnđelA., MateM. Kapović MateM., DaliborkaD. Sarić DaliborkaD., Jeziku je svejedno, Zagrzeb 2019, s. 320, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222  (chorw.).
  13. a b c Linguistic Prescriptivism in Latvia and Its Positive Side-Effects, „Linguistica lettica”, 16–17, Latviešu valodas institūta žurnals, 2007, s. 91  (ang.).
  14. „Jazykovednĕ štúdie”, 7–10, VEDA, 1963, s. 21  (słow.).
  15. a b Mistrík 1993 ↓, s. 359.
  16. a b c NilsN. Langer NilsN., WinifredW. Davies WinifredW., An Introduction to Linguistic Purism, [w:] Linguistic Purism in the Germanic Languages, t. 75, Walter de Gruyter, 2011 (Studia Linguistica Germanica), s. 1–10, ISBN 978-3-11-090135-1  (ang.).
  17. a b c Walsh 2016 ↓, s. 8.
  18. KarolK. Janicki KarolK., AdamA. Jaworski AdamA., Language purism and propaganda: The First Congress for Polish, [w:] Joshua A.J.A. Fishman (red.), The Earliest Stage of Language Planning: The „first Congress” Phenomenon, Walter de Gruyter, 1993, s. 227, ISBN 978-3-11-013530-5  (ang.).
  19. AndrejsA. Veisbergs AndrejsA., Development of the Latvian Language, Purism and Prescriptivism, [w:] Linguistic Studies in Latvia, wyd. 1, t. 18, University of Latvia, 2010, s. 15  (ang.).
  20. Markowski 2005 ↓, s. 126–127.
  21. Markowski 2005 ↓, s. 127–128.
  22. Ševčík 1975 ↓, s. 56.
  23. a b SnježanaS. Kordić SnježanaS., Purizam u jeziku: review of "Linguistic purism in the Germanic languages", Nils Langer and Winifred Davies (eds.)., „Književna republika”, 4/5–6, Zagrzeb 2006, s. 215–216  (chorw.).???
  24. KevinK. Absillis KevinK., JürgenJ. Jaspers JürgenJ., Beware of the Weeds: Understanding Flemish Linguistic Purism as a Utopian Discourse, „International Journal of the Sociology of Language”, 2016 (242), 2016, s. 2–6, DOI10.1515/ijsl-2016-0031, ISSN 0165-2516  (ang.).
  25. FrantišekF. Čermák FrantišekF., Preskriptivismus: variabilita versus stabilita, faktory a problémy, [w:] HanaH. Gladkova, VáclavV. Cvrček (red.), Sociální aspekty spisovných jazyků slovanských, Praga: Wydział Filozoficzny UK, Euroslavica, s. 36-45  (cz.).
  26. a b Markowski 2005 ↓, s. 128.
  27. a b c d e Markowski 2005 ↓, s. 132.
  28. a b Keith Walters: Arab nationalism and/as language ideology. W: Elabbas Benmamoun, Reem Bassiouney: The Routledge Handbook of Arabic Linguistics. Routledge, 2017, s. 483. ISBN 978-1-351-37779-9. (ang.)

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (postawa wobec języka):
Na podstawie artykułu: "Puryzm językowy" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy