Ratusz w Poznaniu


Na mapach: 52°24′31″N 16°56′03″E/52,408611 16,934167

Ratusz w Poznaniu w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ratusz w Poznaniurenesansowy budynek stojący na poznańskim Starym Rynku, pełniący niegdyś funkcję ratusza. Z wieży ratuszowej codziennie odgrywany jest hejnał Poznania.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Kontrakt między władzami miasta Poznania a Giovanno Battista Ouadro o przebudowę poznańskiego ratusza z 1550 r. (ze zbiorów Archiwum Państwowego w Poznaniu) Ratusz przed rokiem 1910 Ratusz około 1929 roku

Ratusz w Poznaniu po raz pierwszy pojawił się w dokumentach w 1313 roku jako Domus consulum. Jego budowę zakończono około 1300 r. za panowania Wacława II Czeskiego. Był to jednopiętrowy gotycki budynek wzniesiony na planie kwadratu. Z tego okresu zachowały się piwnice. Rozbudowano go w XV wieku. W 1504-1508 przebudowano wnętrza. Wieżę wzniesiono na przełomie XV i XVI wieku na ówczesnym północno-zachodnim narożniku. W 1536 w mieście wybuchł wielki pożar, który strawił również ratusz. W latach 1540-1542 remontowano budynek, a w szczególności wieżę. Mimo to jej stan nadal groził katastrofą. W 1550 Rada Miejska podpisała umowę na gruntowną przebudowę, połączoną z rozbudową ratusza, z tesyńskim architektem Janem Baptystą di Quadro z Lugano. Prace nad rozbudową trwały do 1560 r. Di Quadro podwyższył budynek o jedną kondygnację, rozbudował w kierunku zachodnim, dodał attykę i trzykondygnacyjną loggię. Podczas tego remontu zamówiono u mistrza ślusarskiego Bartłomieja Wolfa nowy zegar, który posiadał trzy pełne tarcze i jedną pół tarczę oraz „urządzenie błazeńskie, mianowicie koziołki”. Zegar zainstalowano w 1551 r. W 1675 r. piorun uderzył w wieżę, niszcząc ją wraz z zegarem i koziołkami. Odbudowana w 1690 r. wznosiła się na 90 m. Jej hełm zniszczył huragan i burza w 1725[3]. W latach 1781-1784 dzięki staraniom Komisji Dobrego Porządku ratusz poddano gruntownej renowacji[4]. Otrzymał wówczas kształt, który zasadniczo prezentuje do dziś. Wieżę zwieńczono klasycystycznym hełmem projektu Bonawentury Solariego, a wykonania Antoniego Höhne[a]. Na szczycie umieszczono białego orła (o wymiarach: rozpiętość skrzydeł 2 m, wysokość 1,8 metra). Na wschodniej elewacji Franciszek Cielecki namalował wizerunki królów z dynastii Jagiellonów, a pod wieżyczką środkową umieszczono kartusz z królewskimi inicjałami SAR (Stanislaus Augustus Rex). Kolejny poważny remont przeprowadzono w latach 1910-1913, kiedy zniszczono renesansowe polichromie, zastępując je czarnym boniowaniem, uznając, że nie przystoją „poważnemu charakterowi miasta północnoniemieckiego”, jednak w 1913 r. na wieżę powróciły koziołki. Podczas walk o Poznań w 1945 r. ratusz poważnie ucierpiał. Wieża zawaliła się aż do czworobocznej gotyckiej podstawy, a wnętrze zostało uszkodzone przez wybuch bomby fosforowej. Renowację przeprowadzono w latach 1945-1954. Przywrócono wówczas renesansowy charakter elewacji, dodając jednak na attyce wśród innych sentencji jeden cytat z Konstytucji PRL. Orzeł, który przetrwał II wojnę światową w ukryciu, powrócił na wieżę w 1947 r. Obecny mechanizm koziołków pochodzi z końca XX wieku (wymieniono go również w 1954). Koziołki bodą się codziennie o godzinie 12. Wygląd jak najbliższy projektowi J.B. di Quadro ze zmianami powstałymi po remoncie Komisji Dobrego Porządku przywrócił remont, który trwał w latach 1992-2002. Ratusz w Poznaniu nie przynależy do miasta Poznania. Formalnie zarządza nim Muzeum Narodowe w Poznaniu[5].

Opis elewacji | edytuj kod

Ściana frontowa | edytuj kod

Loggia ratusza Archimedes

Fasada zwrócona jest na wschód – ku Warcie. Jej charakterystyczna, trójkondygnacyjna loggia jest bogato zdobiona. Między łukami arkad parteru znajdują się parami kobiece alegorie cnót:

  • cierpliwość (patientia) z owcą oraz roztropność (prudentia) z lustrem
  • miłość (charitas) z dwojgiem dzieci oraz sprawiedliwość (iustitia) z wagą i mieczem
  • wiara (fides) z kielichem i mieczem oraz nadzieja (spes) z kadzielnicą i słońcem
  • męstwo (fortitudo) ze złamaną kolumną oraz umiarkowanie (temperantia) przelewająca wodę z dzbana do misy

Ostatnią parę stanowią dwie sławne kobiety starożytności

  • Lukrecja (Lucrecia) ze sztyletem wymierzonym we własną pierś oraz Kleopatra (Cleapairi) z wężami oplatającymi ramiona.

Pomiędzy parterem a pierwszym piętrem biegnie fryz z łacińskim tekstem, będącym przestrogą dla sędziów Ponad pierwszym piętrem biegnie pas medalionów z wielkimi postaciami starożytności:

Attykę zdobi poczet królów z dynastii Jagiellonów od Władysława II Jagiełły i Jadwigi Andegaweńskiej po Zygmunta II Augusta. Na osi symetrii znajduje się wieżyczka z zegarem połączonym z mechanizmem koziołków. Pod nim znajduje się monogram Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Inskrypcje na fasadzie ratusza | edytuj kod

Frontowa ściana ratusza Inskrypcje na poznańskim ratuszu Inskrypcje na ścianie południowej

W 1999 roku podjęto decyzję o remoncie ratusza. Po remoncie na fasadzie znalazły się m.in. następujące łacińskie inskrypcje (nieco inne inskrypcje niż przed remontem, kiedy to ratusz zdobił np. cytat z Konstytucji PRL)[6]. Poniższy spis inskrypcji powstał na podstawie:Jacek Wiesiołowski: Ratusz. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2004/2. ISSN 01373552..

Opis wnętrz | edytuj kod

Wnętrze ratusza zajmuje obecnie Muzeum Historii Miasta Poznania, będące oddziałem poznańskiego Muzeum Narodowego.

Piwnice | edytuj kod

Powstały na przełomie XIII i XIV wieku. Pierwotnie było to jedno pomieszczenie o sklepieniu krzyżowo-żebrowym, wspartym na jednej, stojącej na środku kolumnie. Obecnie podzielone na cztery sale. W zwornikach znajdują się herb Poznania (skrzyżowane klucze) i biały lew z podwójnym ogonem w postawie bojowej – herb Czech, pochodzący z czasów Wacława II. Do XVII wieku izba pełniła funkcję magazynu kupieckiego, później (w XVII i XVIII wieku) znajdowało się tu więzienie z salą tortur. W XIX i na pocz. XX wieku były to pomieszczenia restauracji. W latach 1892-1898 restaurację prowadził Władysław Fischbach[7], a w latach 1898-1909 Franciszek i Maria Koplińscy[8]. Do 1997 używane dotychczas muzeum piwnice, obecnie są w remoncie.

Parter | edytuj kod

Izby na parterze powstały pierwotnie w stylu gotyckim, zostały przebudowane w stylu renesansowym przez G.B. di Quadro, jedynie w jednej zachowało się pierwotne sklepienie. Architekt dobudował również dwie izby ze sklepieniami lunetowymi. Pierwotnie mieściło się tu między innymi miejskie archiwum.

Pierwsze piętro | edytuj kod

Pierwsze piętro stanowiło zawsze najbardziej reprezentacyjny poziom ratusza. To tu mieściła się siedziba władz miejskich. Mieszczą się na nim najwspanialsze pomieszczenia ratusza.

Wielka Sień | edytuj kod

Nazywana również Salą Wielką – renesansowa sala, dzieło Jana Baptysty di Quadro. Pierwotnie służyła jako miejsce obrad sądu miejskiego w sprawach zagrożonych najwyższymi wyrokami, głównie kryminalnymi. Nad wejściem do niej znajduje się fragment z Polityki Arystotelesa: Rada niewiasty jest ułomna, chłopca zaś niedoskonała, dopiero starość jest w radach pożyteczna, od strony Sali zaś widnieje cytat z psalmu 37: Usta sprawiedliwego głoszą mądrość i język jego głosi co słuszne. W Sali zachowało się oryginalne sklepienie żaglaste z lunetami, wsparte na dwóch filarach i konsolach przyściennych. Kasetony oraz piaskowcowe filary pokrywa ornament; na suficie jest to sgraffito. W kasetonach w północnej części sali znajdują się polichromowane stiukowe dekoracje przedstawiające:

Na niższych kasetonach znajdują się herby:

Znaleźć tu można także podpisy artystów. Obok herbu Poznania widać narzędzia artysty, w tym dłuto i młotek oraz inicjały H. W., zaś pod herbem Sforzów znajduje się gmerk di Quaro. Opracowanie ideologiczne tych ozdób przypisuje się Józefowi Strusiowi lub Kasprowi Goskiemu.

W części południowej widnieją postaci zwierząt, zarówno realnych (słoń, lew, lampart, orzeł, nosorożec), jak też mitycznych (gryf, pegaz) oraz postaci bóstw symbolizujących ciała niebieskie: Słońce, Lunę (Księżyc), Merkurego, Wenus, Marsa, Jupitera (Jowisza) i Saturna. Układ tych postaci odzwierciedla układ ptolomejski.

Ponadto w kasetonach w kształcie krzyży znajdują się głowy:

Przy tej ostatniej znajduje się kolejny gmerk.

Na ścianie zachodniej znajdują się dwa portale z 1508 roku, które łączą w sobie cechy zarówno gotyku, jak i renesansu. Na obitych pozłacaną blachą drzwiach wyciśnięte są herby Czech, które być może pochodzą jeszcze z czasów Wacława II.

Wśród eksponatów uwagę zwracają wenecki globus z 1688 roku oraz popiersia rzymskich cesarzy z III i IV wieku wykopane we Włoszech w XVIII wieku

W sali tej odbywają się koncerty, a także udzielane są specjalnie uroczyste śluby.

Sala Królewska | edytuj kod

Niegdyś równie bogato zdobiona jak Wielka Sień służyła jako miejsce obrad rady miejskiej, jednak została zniszczona podczas II wojny światowej. Odrestaurowano ją w 1954 roku. Do dnia dzisiejszego ocalał renesansowy kominek wykonany w piaskowcu z 1541 roku, w którym zamiast polan obejrzeć można kamienne kule armatnie. Pochodzi on jednak nie z ratusza, lecz z budynku Wagi Miejskiej, skąd przeniesiono go w końcu XIX wieku podczas rozbiórki wagi. Z 1536 roku pochodzi zaś portal, przeniesiony tu z kamienicy Stary Rynek 87. Nazwę swą sala zawdzięcza zdobiącym ją niegdyś portretom królów, obecne portrety pochodzą ze zbiorów Muzeum Narodowego.

Sala Sądowa | edytuj kod

W przeszłości służyła jako miejsce rozpatrywania mniejszych spraw sądowych. Zachowała ona pochodzące z renesansowej przebudowy sklepienie lustrzane. Zdobią je polichromie powstałe począwszy od drugiej połowy XVI wieku po pierwszą połowę XIX. Najstarsze jest przedstawienie Bolesława Pobożnego, a najmłodsze Przemysła I znajdujące się na osi sali.

Na ścianie północnej znajdują się alegorie kontynentów:

  • Azja – 2 poł. XVII wieku – kobieta z kadzidłem i głową lwa
  • Afryka – XVIII wiek – kobieta z sokołem
  • Europa – XVIII wiek – postać z głową konia
  • Ameryka – 1621 roku – Indianin w pióropuszu

Do przeszłości sali nawiązuje obraz na ścianie (na prawo od wejścia) Aeropagus Maioris Poloniae, przedstawiający alegorię Sądu Ziemskiego z roku 1726, pędzla Wacława Graffa. Pod oknami na wprost wejścia posąg Stanisława Augusta Poniatowskiego dłuta Augustyna Schöpsa wystawiony „za doznane łaski”, z 1783 roku.

Drugie piętro | edytuj kod

Pierwotnie pełniło funkcje gospodarcze. Po zniszczeniach II wojny światowej odbudowano je, przystosowując do funkcji wystawienniczych. Stropy wzorowano na tych z kamienic przy Starym Rynku.

Orzeł z wieży ratusza | edytuj kod

Orzeł z wieży Ratusza – stan po odnalezieniu w 1945

Po raz pierwszy na wieży orzeł pojawił w latach 1690-1692[9][3]. Współczesny orzeł został umieszczony na szczycie ratusza 19 lipca 1783[10]. Ma 180 cm wysokości, a jego skrzydła mają 2 metry rozpiętości[9][4]. Składa się z dwóch części miedzianej blachy[4], która jest nitowana. Wnętrze wypełniają puszki i monety oraz pamiątki[b][10]. Zostały one tam włożone podczas powstania orła, oraz podczas jego konserwacji w 1783, 1911[c][11] i 1947. Posiada również zachowane wcześniejsze części wieży zegarowej, które ocalały po katastrofie z 1725[9]. Został wykonany przez kotlarza Konrada Markusa za 100 złotych polskich. Orzeł oryginalnie był pomalowany na biało i na piersiach miał herby Ciołek i Rzeczypospolitej[12].

Podczas konserwacji w 1911 Niemcy umieścili nad orłem drewnianą złoconą koronę cesarską[11]. Została ona usunięta 1 maja 1919 przez trzech mieszkańców Poznania[11].

21 września 1939 orzeł został usunięty przez Niemców[d][13]. Umieszczono go najpierw w Ratuszu, następnie przy ul. Artyleryjskiej[e][13]. Stamtąd został przetransportowany na Cytadelę celem wywiezienia do Muzeum Wojskowego w Berlinie[f][13]. W wyniku niewyjaśnionych okoliczności[g] orzeł znalazł się z powrotem na ul. Artyleryjskiej[14]. Władze niemieckie nie były pewne w którym muzeum (w poznańskim czy berlińskim) powinien znajdować się orzeł[14]. Ostatecznie, 1 czerwca 1940, został przekazany do Muzeum Miejskiego w Poznaniu, gdzie polscy pracownicy zawinęli go w papier i przechowywali wśród obrazów przeznaczonych na wywiezienie[14]. 8 grudnia 1942 nadburmistrz Poznania nakazał przetransportować orła do wieży Ratusza[14]. 1 czerwca 1944, wraz z obrazami z Muzeum Miejskiego, orzeł został przeniesiony do Archiwum Miejskiego przy ul. Szewskiej 10[3].

Legendy związane z ratuszem | edytuj kod

Legenda o koziołkach | edytuj kod

 Osobny artykuł: Koziołki poznańskie. Poznańskie koziołki „Urządzenie błazeńskie”, czyli koziołki Poznańskie Koziołki „ubrane” we flagi z okazji przyznania Polsce Piłkarskich Mistrzostw EURO 2012

Gdy mistrz ślusarski Bartłomiej ukończył swój zegar i miał go zaprezentować radzie miasta oraz wojewodzie, którego również zainteresowała ta uroczystość, miano jakoby wydać ucztę ku czci możnych panów. Podczas przygotowań do uczty nieuważny kuchcik spalił sarnią pieczeń, a nie chcąc, aby błąd wyszedł na jaw, ukradł na podmiejskiej łące dwa młode koziołki. Nie udało mu się jednak sprawy zatuszować, gdyż koziołki uciekły z kuchni i wbiegły na ratuszową wieżę. Ku uciesze gości zaczęły trykać się rogami (według jednej z wersji zwróciły uwagę zgromadzonych na malutki pożar, od którego mogło spłonąć miasto). Rozbawiony wojewoda darował winę kuchcikowi, koziołkom życie, a mistrzowi Bartłomiejowi nakazał dołączyć do mechanizmu owo „urządzenie błazeńskie”.

Legenda o Królu Kruków | edytuj kod

Trębacz na wieży ratuszowej (kliknij aby powiększyć)

Pewnego dnia Bolko, syn trębacza z wieży ratuszowej, znalazł kruka z przestrzelonym skrzydłem. Chłopak ulitował się nad nim i wziął go do siebie, gdzie go pielęgnował. Pewnej nocy chłopca obudził karzełek w koronie i purpurowym płaszczu. Podziękował za okazaną dobroć i dał chłopcu małą złotą trąbkę, mówiąc, że ma jej użyć w razie niebezpieczeństwa. Po tych słowach zmienił się w kruka i odleciał. Kilka lat później, gdy Bolko zastąpił ojca na stanowisku ratuszowego trębacza, Poznań został zaatakowany przez obcą armię. Gdy napastnicy wdzierali się już na mury, młodzieniec przypomniał sobie o prezencie Króla Kruków. Wbiegł na wieżę ratusza i zaczął grać. Na horyzoncie zaczęły zbierać się czarne chmury, rosły z sekundy na sekundę, w pewnym momencie spostrzegł, że to nie chmury, lecz olbrzymie stada kruków, które spadły na atakującą armię, zmuszając ją do ucieczki. Cudowna trąbka zaginęła, gdyż Bolko upuścił ją z przerażenia, lecz pozostał hejnał. Należy tu również dodać, że wszystkie poznańskie jednostki lotnictwa w swoich znakach mają kruka[15].

Filatelistyka | edytuj kod

Ratusz poznański był pierwszym polskim ratuszem, który ukazał się na znaczku pocztowym w Polsce. Pokazano go na następujących znakach:

  • znaczek o nominale 5 groszy z 1925 z czarnym nadrukiem „Port Gdańsk”, służący do korespondencji z terenu ówczesnego Wolnego Miasta Gdańska,
  • karta pocztowa z 1931 o wartości 15 groszy (element serii z Henrykiem Sienkiewiczem),
  • znaczek o nominale 1+5 złotych z 16 czerwca 1945 z okazji I Kongresu Pracowników Poczt i Telekomunikacji (nakład 60.000 egzemplarzy, proj. J. Wilczyk, znana jest odmiana nieząbkowana),
  • dwa znaczki o nominałach 40 i 60 groszy z 10 czerwca 1955 z okazji XXIV Międzynarodowych Targów Poznańskich,
  • dwa bloki znaczkowe o nominałach 2+1 zł i 3+1,50 zł z 7 lipca 1955 z okazji VI Ogólnopolskiej Wystawy Filatelistycznej w Poznaniu (proj. Czesław Kaczmarczyk),
  • jedna z dwu ilustrowanych kart pocztowych o wartości 40 groszy z 19 czerwca 1956 z okazji XXV Międzynarodowych Targów Poznańskich (nakład - 80.000 sztuk),
  • element serii dziesięciu kart pocztowych z 15 lutego 1961 o nominałach po 40 groszy na Tysiąclecie Państwa Polskiego,
  • 12-znaczkowy arkusik z okazji Dnia Znaczka w 1968, poświęcony wystawie „Tematica-Poznań 1968” (nominał - 60 groszy),
  • karta pocztowa z 13 października 1972 o nominale 40 groszy z okazji VI Międzynarodowego Konkursu Skrzypcowego im. Henryka Wieniawskiego (nakład - 204.800 sztuk),
  • dwa bloczki o nominałach 10+5 zł każdy z okazji Światowej Wystawy Filatelistycznej „Polska 73” (proj. W. Andrzejewski),
  • z tej samej okazji znaczek z ratuszem wydała Poczta Rumuńska[16].

Zobacz też | edytuj kod


Uwagi | edytuj kod

  1. Stosowana jest także pisownia „Antoni Heyna” (zob. Marian Mika: Orzeł nad Poznaniem w: Kronika Miasta Poznania nr 1/1945 s. 11).
  2. Przedmioty znajdujące się od 1690: relikwie świętych, Agnus Dei (płyta woskowa z wizerunkiem Baranka Bożego), różaniec z drewnianym krzyżykiem, arkusz papieru z kolorowymi rycinami 4 ewangelii i początki ewangelii w języku polskim (drukowane w Krakowie w 1682), drzeworyt z literami w kształcie krzyża; w 1783 dodano jeszcze dokument z nazwiskami rządzących i monety; w 1911: 2 dokumenty w języku niemieckim i gazety z 10 listopada 1911.
  3. Od 10 lipca 1911 do 10 listopada 1911; zdjęty orzeł nie miał jednego oka oraz był pokryty patyną.
  4. Pismo komisarza miasta do Budownictwa Naziemnego z dnia 20 września 1939 dotyczące natychmiastowego usunięcia orła.
  5. List komendanta wojennego do komisarza miasta z 9 października 1939.
  6. List komendanta wojennego z 29 listopada 1939.
  7. Niem. ganz überraschend.

Przypisy | edytuj kod

  1. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie. 2018-09-30. s. 155. [dostęp 2010-10-06].
  2. Muzeum Historii Miasta Poznania.
  3. a b c Marian Mika: Orzeł nad Poznaniem w: Kronika Miasta Poznania nr 1/1945 s. 10.
  4. a b c Marian Mika: Orzeł nad Poznaniem w: Kronika Miasta Poznania nr 1/1945 s. 11.
  5. Poznański ratusz wróci do miasta?
  6. Jacek Wiesiołowski: Ratusz. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2004/2, s. 398. ISSN 01373552.
  7. Adressbuch der Stadt Posen sowie der Vororte Bartholdshof, Jersitz, St. Lazarus und Wilda. 1898
  8. Adressbuch der Provinzial Hauptstadt Posen – 1909
  9. a b c Jacek Wiesiołowski: Ratusz. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2004/2, s. 189. ISSN 01373552.
  10. a b Marian Mika: Orzeł nad Poznaniem w: Kronika Miasta Poznania nr 1/1945 s. 12.
  11. a b c Marian Mika: Orzeł nad Poznaniem w: Kronika Miasta Poznania nr 1/1945 s. 13.
  12. Jacek Wiesiołowski: Ratusz. Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2004/2, s. 199. ISSN 01373552.
  13. a b c Marian Mika: Orzeł nad Poznaniem w: Kronika Miasta Poznania nr 1/1945 s. 8.
  14. a b c d Marian Mika: Orzeł nad Poznaniem w: Kronika Miasta Poznania nr 1/1945 s. 9.
  15. DZIEDZICTWO TRADYCJI.
  16. Eligiusz Ristau, Ratusz poznański w filatelistyce, w: Mówią Wieki, nr 12/1981, s.19, ISSN 0580-0943

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (ratusz):
Na podstawie artykułu: "Ratusz w Poznaniu" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy