Roald Amundsen


Roald Amundsen w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Roald Engelbregt Gravning Amundsen (ur. 16 lipca 1872 w Borge[a] w Norwegii, zaginął 18 czerwca 1928 w Arktyce) – norweski badacz polarny, pierwszy zdobywca bieguna południowego.

Doświadczenie zdobył, uczestnicząc w wyprawach arktycznych i antarktycznych innych badaczy – był drugim oficerem na statku „Belgica” podczas Belgijskiej Wyprawy Antarktycznej w latach 1897–1899, kiedy dokonano pierwszego udanego zimowania w rejonie Antarktydy.

W latach 1903–1906 jako pierwszy przebył drogę łączącą Ocean Atlantycki i Spokojny, tzw. Przejście Północno-Zachodnie prowadzące przez Ocean Arktyczny wzdłuż północnego wybrzeża Kanady.

W 1910 roku planował wyprawę na biegun północny, lecz gdy nadeszła wiadomość, że jako pierwszy dotarł tam Amerykanin Frederick Albert Cook (1865–1940) i Robert Edwin Peary (1856–1920), Amundsen zmienił plan i postanowił zdobyć drugi z biegunów. Wyprawa ta była wyścigiem z ekspedycją brytyjską, której przewodził porucznik Robert Falcon Scott (1868–1912). Amundsen dotarł do bieguna południowego jako pierwszy, 14 grudnia 1911 roku, a Scott miesiąc później – 17 stycznia 1912 roku (Scott i jego czterej towarzysze zginęli w drodze powrotnej). Norweska wyprawa na biegun odbyła się na statku „Fram” użyczonym Amundsenowi przez rodaka Fridtjofa Nansena.

W 1926 roku wspólnie z pilotem Umberto Nobile i Lincolnem Ellsworthem dokonał pionierskiego przelotu nad biegunem północnym na włoskim sterowcu, oznaczonym symbolem N-1, a przez Amundsena nazwanym „Norge”.

Amundsen przepadł bez wieści w roku 1928, wyruszywszy na pomoc Umberto Nobilemu, który zaginął podczas lotu sterowcem „Italia” nad Arktyką. Nobile został później odnaleziony, natomiast ciała Amundsena nie odnaleziono.

W uznaniu zasług Amundsena jego nazwiskiem nazwano wiele obiektów geograficznych, m.in. morze u wybrzeży Antarktydy czy lodowiec na Antarktydzie. Stacja badawcza Amundsen-Scott na Antarktydzie została nazwana dla upamiętnienia ekspedycji Amundsena i Scotta na przełomie lat 1910–1912.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Roald Amundsen urodził się 16 lipca 1872 roku w Borge[1]. Był najmłodszym z czterech synów Jensa Ingebrigta Amundsena (1820–1886) i Hanny Henrikke Gustavy Sahlquist (1837–1893)[1]. Rodzina Amundsenów była armatorem w rejonie Hvaler[1].

Pod wpływem lektury książek brytyjskiego badacza Arktyki Johna Franklina (1786–1847), już w wieku 15 lat Amundsen zdecydował, że zostanie polarnikiem[1]. W 1890 roku, na prośbę matki, rozpoczął studia medyczne[1]. W 1893 roku zamierzał ubiegać się o miejsce w ekspedycji na Ocean Arktyczny Fridtjofa Nansena (1861–1930), lecz przez wzgląd na matkę wstrzymał się z wyjazdem[1]. Sukcesy norweskich odkrywców Eivinda Astrupa (1871–1895) i Nansena utwierdziły go w wyborze kariery[1].

Po śmierci matki w 1893 roku przerwał studia i rozpoczął intensywne przygotowania do wypraw arktycznych – systematyczne ćwiczenia, codzienne kąpiele w fiordzie, spanie przy otwartym oknie i studiowanie literatury fachowej[1]. Zimą 1893 roku przeprawił się na nartach przez płaskowyż Hardangervidda, a wiosną 1894 roku popłynął jako szeregowy marynarz na trawlerze „Magdalena” na Ocean Arktyczny[1]. Wiosną 1895 roku zdobył licencję starszego oficera, a w 1900 roku kapitana żeglugi wielkiej[2]. Zimą 1896 roku wraz z bratem Leonem ponownie wybrał się na Hardangervidda[1]. Bracia się zgubili, a Roald prawie zginął, śpiąc w wykopanej pod śniegiem jamie, kiedy rano śnieg wokół niego zamarzł – został uratowany przez Leona[3].

Pierwsze doświadczenia polarne zdobył, uczestnicząc w wyprawach arktycznych i antarktycznych innych badaczy.

Belgica (1897–1899) | edytuj kod

Amundsen (piąty od lewej strony) na pokładzie statku „Belgica”, 1896 Amundsen podczas wyprawy belgijskiej, 1897–1898  Osobny artykuł: Belgijska Wyprawa Antarktyczna.

W 1895 roku Szósty Międzynarodowy Kongres Geograficzny w Londynie przyjął rezolucję wzywającą do zbadania Antarktyki, która była najważniejszym obszarem jeszcze niezbadanym[4]. Na wezwanie jako pierwsza odpowiedziała Belgia[4]. W 1895 roku plany ekspedycji przedstawił Belgijskiemu Towarzystwu Geograficznemu młody oficer marynarki belgijskiej Adrien de Gerlache de Gomery (1866–1934)[4]. Towarzystwo szybko je zaaprobowało i wkrótce rozpoczęto publiczną zbiórkę pieniędzy na sfinansowanie wyprawy[4]. Patronat nad ekspedycją objął książę Albert, a rząd belgijski dołożył 100 tys. franków[4].

W lipcu 1896 roku de Gerlache zakupił dawny norweski statek wielorybniczy Patria, który został przemianowany na „Belgica[4]. De Gerlache zaczął organizować wyprawę i zebrał międzynarodową załogą[1]. Amundsen został zaangażowany jako drugi oficer[5][b]. W wyprawie brał udział również amerykański lekarz Frederick Albert Cook (1865–1940), z którym Amundsen się zaprzyjaźnił[1][c]. W 1897 roku „Belgica” popłynęła na południe wzdłuż wybrzeży Ameryki Południowej i Półwyspu Antarktycznego, docierając na Antarktydę[1]. Po półrocznym rejsie statek został unieruchomiony w krze lodowej na Morzu Bellingshausena, a uczestnicy wyprawy zostali zmuszeni do spędzenia zimy w bardzo niesprzyjających warunkach[7]. Kierownictwo wyprawy miało problemy z radzeniem sobie z sytuacją, z izolacją, mrozem i ciemnością[1]. Uczestnicy zdradzali objawy szkorbutu i depresji[1], a Emile Danco zmarł z powodu problemów z sercem[4]. Dzięki Cookowi, wspieranemu przez Amundsena, wyprawa została uratowana przez dietę z surowego mięsa fok i pingwinów[3] oraz zastosowania terapii światłem i ciepłem[1]. Amundsen wraz z Cookiem przetestował wówczas również różnego rodzaju sprzęt, m.in. śpiwory, namioty, narty i sanki[3]. Było to pierwsze udane zimowanie w rejonie Antarktydy, a wyprawa zebrała wiedzę kluczową dla dalszych badań antarktycznych w zakresie geologii, meteorologii, glacjologii i oceanografii[4]. Amundsen zdobył swoje pierwsze doświadczenia w regionie polarnym zarówno w zakresie zarządzania wyprawą, jak i technik przetrwania[1].

Przeprawa przez Przejście Północno-Zachodnie (1903–1906) | edytuj kod

Gjøa” – statek pierwszej wyprawy Amundsena Obchody Bożego Narodzenia na statku w 1903 roku: przy stole siedzą Helmer Hanssen, Roald Amundsen, Adolf Lindstrøm, Gustav Wiik i Anton Lund, za nimi stoi Peder Ristvedt

Po powrocie z wyprawy belgijskiej Amundsen uznał, że zebrał wystarczająco dużo doświadczenia, aby rozpocząć przygotowania do własnej wyprawy[2]. Chociaż nie był naukowcem, to rozumiał potrzebę badania Arktyki[1] oraz wagę badań naukowych dla uzyskania wsparcia finansowego[2].

Celem wyprawy miało być pokonanie drogi łączącej Ocean Atlantycki z Oceanem Spokojnym, tzw. Przejścia Północno-Zachodniego prowadzącego przez Ocean Arktyczny[1]. Wyprawa miała również ustalić aktualną pozycję magnetycznego bieguna północnego, która jest zmienna[1]. Plan Amundsena zyskał poparcie Nansena[1]. W 1900 roku Amundsen studiował magnetyzm u niemieckiego polarnika i czołowego eksperta w kwestiach magnetyzmu ziemskiego Georga von Neumayera (1826–1909) w instytucie Deutsche Seewarte w Hamburgu, a następnie wiedzę poszerzał w obserwatoriach w Wilhelmshaven i Poczdamie[1].

W styczniu 1901 roku na potrzeby wyprawy Amundsen zakupił statek – był to niewielki slupGjøa” z 1872 roku o wadze zaledwie 46 ton[2] i długości 70 stóp[1]. Załoga statku składała się z 7 osób[1]. Latem Amundsen udał się w pięciomiesięczny rejs po wschodnich wodach Grenlandii, by przetestować statek i prowadzić obserwacje oceanograficzne dla Nansena[2][1].

W listopadzie plan wyprawy przez Przejście Północno-Zachodnie został przedstawiony Norweskiemu Towarzystwu Geograficznemu, które zapewniło częściowe finansowanie przedsięwzięcia[1]. Na wyprawę Amundsen zrekrutował: zastępcę dowódcy Godfreda Hansena (1876–1937) – porucznika duńskiej marynarki wojennej, nawigatora, geologa i astronoma; pierwszego oficera Antona Lunda – specjalistę w nawigacji polarnej, Pedera Ristvedta (1873–1955) – meteorologa i inżyniera, drugiego oficera Helmera Hanssena, Gustava Juela Wiika – badacza magnetyzmu oraz Adolfa Lindstrøma (1866–1939) – kucharza[2].

Pomimo dodatkowych funduszy Amundsen popadł w długi i był ścigany przez wierzycieli[2]. By uciec przed wierzycielami, wyprawa wyruszyła z portu w Kristianii pod osłoną nocy z 16 na 17 czerwca 1903 roku i po dwóch miesiącach dotarła do północno-zachodniej Grenlandii[1]. Wcześniej w Godhavn zabrała na pokład 20 psów, a następnie przy Dalrymple Rock załadowała prowiant i paliwo od szkockich wielorybników[2]. Następnie statek minął Beechey Island i popłynął na południe, wchodząc w Cieśninę Franklina[2].

W połowie września „Gjøa” zakotwiczyła w zatoce południowej Ziemii Króla Wilhelma, którą nazwano na cześć statku Gjøahavn[1]. Uczestnicy wyprawy osiedli na brzegu, a osada została później nazwana Gjoa Haven[8] – Amundsen i jego towarzysze przebywali tu przez dwa lata[1]. Wiosną 1904 roku Amundsen i Ristvedt przemierzyli ok. 750 km przy pomocy psich zaprzęgów w poszukiwaniach bieguna magnetycznego[1]. Po dwóch miesiącach udało im się ustalić jego położenie[1] – na zachodnim wybrzeżu półwyspu Boothia[6]. Biegun znajdował się w pobliżu miejsca, gdzie w 1831 roku James Clark Ross (1800–1862) po raz pierwszy znalazł północny biegun magnetyczny[2].

Wyprawa zmapowała również okoliczne obszary, poprawiając dotychczasowe mapy[6]. Amundsen przeprowadził badania etnograficzne okolicy, zbierając kolekcję odzieży i narzędzi Inuitów, którą wraz z wykonanymi przez siebie zdjęciami przekazał później do uniwersyteckiego muzeum etnograficznego w Kristianii[1]. Amundsen i jego towarzysze nauczyli się od Inuitów budowania igloo i przejęli od nich lokalne ubiory, które znaczniej lepiej chroniły przed mrozem niż stroje europejskie[2].

13 sierpnia 1905 roku wyprawa ruszyła dalej na zachód[2]. Pomimo trudnych warunków: lodu, mgły i niewielkiej ilości wody pod kilem, przejście zostało pokonane i 17 sierpnia „Gjøa” zakotwiczyła przy przylądku Cape Colbourne – najbardziej wysuniętym na wschód punkcie, do którego dotarł jakikolwiek statek płynący z Cieśniny Beringa[2]. 26 sierpnia napotkano pierwszy statek – był to „Charles Hansson” z San Francisco, którego kapitan jako pierwszy pogratulował Amundsenowi[2]. Amundsen zamierzał dotrzeć do Cieśniny Beringa, lecz warunki były bardzo złe[2].

2 września „Gjøa” została uwięziona w lodzie w pobliżu wyspy Herschel Island[2] i załoga musiała spędzić 10 miesięcy na wybrzeżu Jukonu[1]. Był to poważny cios finansowy i rozczarowanie dla Amundsena[1]. Zimą Amundsen udał się saniami 1300 km do Eagle na Alasce, aby wysłać telegram z informacją o sukcesie wyprawy[1]. Podczas nieobecności Amundsena Wiik zachorował i wkrótce zmarł i został pochowany na miejscu[2]. W połowie sierpnia 1906 roku podróż mogła być wznowiona i 31 sierpnia wyprawa dotarła do Nome, skąd rozpoczął się tryumfalny powrót do Norwegii[2]. „Gjøa” została podarowana miastu San Francisco i w 1909 roku umieszczona w Golden Gate Park[2]. W 1972 roku statek wrócił do Norwegii[1] i odrestaurowany stoi w muzeum norweskich odkryć polarnych Frammuseet na półwyspie Bygdøy w Oslo[9].

Amundsen zyskał sławę i dzięki dochodom z wykładów i książki o wyprawie, przetłumaczonej na osiem języków, kupił posiadłość Uranienborg w Svartskog nad fiordem Bunnefjorden na południe od Kristianii[1]. Spłacił również wierzycieli[2].

Plany ekspedycji na Ocean Arktyczny i biegun północny | edytuj kod

W 1908 roku Amundsen zaplanował wyprawę na biegun północny, która miała być powtórzeniem dryfu Nansena ku biegunowi północnemu z miejsca położonego dalej na wschodzie oraz kontynuacją badań oceanograficznych Nansena przy użyciu nowego, lepszego sprzętu[2]. Wiele instrumentów pomiarowych zostało udoskonalonych przez samego Nansena, który wspierał Amundsena w planach nowej wyprawy[2]. Amundsen przedstawił plany Norweskiemu Towarzystwu Geograficznemu i pozyskał fundusze publiczne i prywatne[2]. Wyprawa jednak nie doszła do skutku, ponieważ zarówno Frederick Albert Cook (1865–1940), jak i Robert Edwin Peary (1856–1920) twierdzili, że dotarli na biegun północny[1].

Wyprawa na biegun południowy | edytuj kod

Fram” podczas wyprawy na biegun południowy, 1911 Zdjęcie wykonane 16 grudnia 1911 roku na biegunie południowym przez Olava Bjaalanda  Osobny artykuł: Wyprawa Amundsena na biegun południowy.

Wobec fiaska wyprawy na biegun północny, Amundsen zaczął interesować się biegunem południowym i w tajemnicy zmienił plany[1]. Wyprawa opuściła Kristianię na statku „Fram” 7 czerwca 1910 roku, a jej załoga dowiedziała się o prawdziwym celu podróży na Maderze, ostatnim przystanku przed Antarktydą[1]. W tym samym czasie biegun południowy zamierzała zdobyć Brytyjska Ekspedycja Antarktyczna pod dowództwem Roberta F. Scotta (1868–1912)[1]. Amundsen poinformował Scotta o swoich planach telegramem, a wiadomość nie została dobrze przyjęta przez Brytyjczyków[1]. Amundsen był mocno krytykowany za przystąpienie do wyścigu ze Scottem, jednak stopniowo przyznano, że nie może być on obwiniany za próbę dotarcia na biegun inną drogą i przy użyciu innych metod[2].

Wyprawa Amundsena okazała się być bardzo dobrze zaplanowana[1]. Wybór Zatoki Wielorybiej na bazę do zimowania dał Amundsenowi dobry punkt startowy[1], ponieważ do bieguna było o 100 km bliżej niż z obozu ScottaCITEREFEncyclopædia Britannica. Wyprawa złożona z doświadczonych polarników oraz wykorzystanie psich zaprzęgów i nart do przemieszczania się przyczyniło się do sukcesu[1] – biegun południowy został zdobyty 14 grudnia 1911 roku przez Amundsena, Olava Bjaalanda (1873–1961), Helmera Hanssena (1870–1956), Sverre Hassela (1876–1928) i Oscara Wistinga (1871–1936)[1]. Polarnicy umieścili w lodzie norweską flagę i nadali Płaskowyżowi Polarnemu nazwę „Płaskowyżu Króla Haakona VII”[10]. Wyprawa Amundsena pozostała na biegunie przez cztery dni, po czym wróciła do bazy po 99 dniach nieobecności i przebytych około 3000 km[1]. Ekspedycja Scotta dotarła na biegun 18 stycznia 1912 roku, lecz nigdy nie wróciła (Scott i jego czterej towarzysze zginęli w drodze powrotnej)[2].

W 1912 roku wyprawa przybyła do portu w Hobarcie na Tasmanii, skąd Amundsen wysłał pierwszy raport z wyprawy[2]. Statek udał się potem na przegląd do Buenos Aires i miał dalej płynąć przez Pacyfik ku Cieśninie Beringa – Amundsen zamierzał wznowić wyprawę na Ocean Arktyczny i biegun północny[2]. W 1913 roku podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych zasugerowano mu, że „Fram” mógłby być pierwszym statkiem, który przepłynie przez Kanał Panamski[2]. Amundsen zapalił się do tego pomysłu i skierował statek do Colón, jednak po dwóch i pół miesiąca czekania stracił cierpliwość[2]. „Fram” popłynął z powrotem do Buenos Aires z rozkazem opłynięcia przylądka Horn i udania się do San Francisco[2]. Jednak podróż trwała zbyt długo, by zdążyć latem 1914 roku do Cieśniny Beringa i Amundsen postanowił skierować „Fram” do Norwegii, by stamtąd wyruszyć w 1915 roku, podążając trasą Nansena z 1893 roku – wzdłuż północnego wybrzeża Syberii na wschód[2].

Wszyscy członkowie ekspedycji zostali nagrodzeni Norweskim Medalem Bieguna Południowego (norw. nynorsk Sydpolsmedaljen), ustanowionym przez króla Haakona w celu uczczenia sukcesu Amundsena[11]. W 1913 roku Amundsen otrzymał Specjalny Złoty Medal National Geographic Society[6]. Dokumentacja wyprawy została wpisana w 2005 roku na listę Pamięć Świata[12].

I wojna światowa | edytuj kod

„Fram” dotarł do Norwegii dwa tygodnie przed wybuchem I wojny światowej[2]. W obliczu wojny, Amundsen musiał zawiesić swoje plany[2]. Od dawna interesował się wykorzystaniem samolotów w wyprawach arktycznych i jeszcze będąc w Stanach Zjednoczonych zakupił dwupłatowiec produkcji francuskiej firmy Farman, który udostępnił rządowi Norwegii po wybuchu wojny[2]. Jako jeden z pierwszych w Norwegii uzyskał licencję pilota[1]. W czasie wojny Amundsen wzbogacił się na transporcie morskim, a zarobione pieniądze przeznaczył w 1916 roku na budowę nowego statku[1]. „Fram” spróchniał podczas pobytu w tropikach[2] i Amundsen zbudował nową jednostkę na podobieństwo „Frama”, którą nazwał na cześć królowej NorwegiiMaud[1].

Ekspedycja Północną Drogą Morską (1918–1925) | edytuj kod

„Maud” uwięziona w lodzie, 1918

W 1918 roku Amundsen powrócił do planu wyprawy na Ocean Arktyczny[2], powtórzenia dryfu Nansena bardziej północną trasą i dotarcia do bieguna północnego[6]. Ekspedycja wyruszyła na statku „Maud” 18 lipca 1918 roku z Vardø[2]. W wyprawie brali udział m.in.: kapitan Helmer Hansen, pierwszy oficer Oscar Wisting, geofizyk Harald Ulrik Sverdrup (1888–1957) i Martin Rønne (1861–1932)[1]. Po drodze zabrano rosyjsko-norweskiego radiotelegrafistę Giennadija Olonkina (1898–1960), który miał również pełnić funkcję tłumacza[1].

We wrześniu 1918 roku „Maud” utknęła na prawie rok przy przylądku Czeluskin, a czas ten wykorzystano na badania naukowe i zmapowanie regionu[2]. Dopiero 12 września 1919 roku, po rozkuciu lodu i zastosowaniu burłaczenia statek udało się pchnąć na otwarte wody i popłynięto dalej na wschód[2]. Tam dwóch uczestników zgłosiło się na ochotnika, by zawieźć zapisy obserwacji do portu Dikson, ale nie dotarli oni nigdy do celu[2]. „Maud” płynęła dalej na wschód, lecz było juz zbyt późno, by przedostać się na północ[2]. 21 września statek utknął ponownie w lodzie i załoga zmuszona była zimować na wybrzeżu wyspy Ajon[2], ok. 800 km od krańca Północnej Drogi Morskiej[1]. Amundsen był fizycznie osłabiony – przeszedł skomplikowane złamanie ramienia, przeżył atak niedźwiedzia polarnego i zatrucie tlenkiem węgla[1]. Zimą Sverdrup udał się na osiem miesięcy na tereny Czukczów[2] i przeprowadził serię badań etnograficznych[1]. Hanssen i Wisting udali się na wschodnie wybrzeże, aby spróbować przeprawić się przez Cieśninę Beringa i dotrzeć do Nome na Alasce[1]. Cieśnina nie była żeglowna, lecz Hanssenowi udało się nadać telegramy z Anadyru[1]. Hanssen i Wisting wrócili po ponad sześciu miesiącach nieobecności i pokonaniu 1500 km psim zaprzęgiem[1]. Wyprawa została wznowiona w lipcu 1920 roku i 28 lipca „Maud” dotarła do Nome[2].

W Nome uczestnicy mieli możliwość opuszczenia wyprawy – czterech z ośmiu zdecydowało się na powrót do domu[2]. Został Amundsen, Sverdrup, Wisting i Olonkin[1]. Amundsen planował wrócić na wybrzeże Syberii, by tam rekrutować nowych członków załogi i kontynuować wyprawę[2]. Warunki lodowe były jeszcze gorsze niż wcześniej i po awarii wału napędowego Amundsen zmuszony był do ponownego, trzeciego zimowania – tym razem niedaleko od miejsca, gdzie zimował Adolf Erik Nordenskiöld (1832–1901) i jego „Vega” podczas pierwszej przeprawy przez Przejście Północno-Wschodnie w latach 1878–1879[2]. Podczas zimowania Sverdrup z Wistingiem wyruszyli na trzymiesięczną wyprawę, aby zbadać Półwysep Czukocki[1].

W lipcu 1922 roku statek był wolny od lodu, lecz z powodu uszkodzenia śruby okrętowej Amundsen skierował statek ponownie do Stanów Zjednoczonych, by dokonać napraw i uzupełnić zapasy[1]. Sam udał się do Norwegii, by załatwić sprawy finansowe[1]. Kiedy wrócił do Nome, przywiózł dwa samoloty – jeden mniejszy zwiadowczy i drugi większy transportowy[1]. Zdecydował się podzielić wyprawę: sam miał wziąć największy samolot i zimować na północnym wybrzeżu Alaski, by wystartować wiosną z lądu, a „Maud” z Wistingiem, Sverdrupem i załogą miała podjąć kolejną próbę pokonania Północnej Drogi Morskiej[1].

Statek wydostał się z lodu po dwóch latach na północ od Wysp Nowosyberyjskich i kierował się do Cieśniny Beringa[2]. Kolejne zimowanie miało miejsce u ujścia Kołymy[2]. W końcu ekspedycja „Maud” powróciła do Seattle w październiku 1925 roku[2]. Dzięki bogactwu poczynionych obserwacji ekspedycja była naukowym sukcesem[2]. Wyprawa nie osiągnęła wprawdzie bieguna północnego, lecz jako druga w historii przepłynęła przez Przejście Północno-Wschodnie[13].

Jesienią 1922 roku Amundsen wraz z pilotem Oskarem Omdalem (1895–1927) założyli bazę w Wainwright na północnej Alasce[1]. Amundsen zimował w Nome, a Omdal samotnie w bazie[1]. Wiosną 1923 roku odbyli dwa loty testowe, a ponieważ za każdym razem mieli problemy z podwoziem, zaprzestali testów[1].

Amundsen popadł w problemy finansowe[1]. We wrześniu 1923 roku Amundsen zmuszony był ogłosić bankructwo[14]. By zarobić, w 1924 roku wyjechał na tournée z wykładami po Stanach Zjednoczonych, jednak jego silny norweski akcent sprawił, że nie odniósł sukcesu[1]. W 1925 roku statek „Maud” został zajęty na poczet jego długów i sprzedany Kompanii Zatoki Hudsona (ang. Hudson's Bay Company)[d][1].

Wyprawa lotnicza na biegun północny (1925) | edytuj kod

Od lewego górnego rogu: 1. Przygotowanie jednego z samolotów Dornier-Wal do startu 2. N25 z załogą tuż przed startem 3. N24 z załogą tuż przed startem 4. Oba samoloty Dornier-Wal z załogą i innymi uczestnikami wyprawy przed startem. Z albumu o locie polarnym Amundsen-Ellsworth z 1925 roku

W 1925 roku pojawił się amerykański syn milionera, Lincoln Ellsworth (1880–1951), i zaproponował, że sfinansuje nową wyprawę Amundsena na biegun północny[1]. Sam Ellsworth brał udział w wyprawie jako nawigator[16]. Amundsen zamierzał dotrzeć na biegun ze Svalbardu na dwóch wodnosamolotach Dornier N24 i N25[17]. Wyprawa wyruszyła 21 maja 1925 roku[18]. N25 pilotował Hjalmar Riiser-Larsen (1890–1965)[17], a N24 Leif Dietrichson (1890–1928)[18]. Według wcześniejszych obliczeń wyprawa miała osiągnąć biegun po 8 godzinach lotu[16]. Po 8 godzinach lotu, samoloty N24 i N25 wylądowały na krze lodowej, by dokładnie określić pozycję[18]. Wyprawa osiągnęła jednak jedynie szerokość 87°43'N[19][1] – ok. 250 km od bieguna[20]. Samoloty osiadły w odległości 3–4 mil morskich od siebie[18]. Przy starcie N24 doznał uszkodzeń i po wylądowaniu zaczął nabierać wody[16]. Załoga wydobyła paliwo i zapasy, i próbowała na nartach dotrzeć do N25[16]. Lód był jednak cienki i Dietrichson wraz z mechanikiem Oskarem Omdalem wpadli do wody[16]. Zostali uratowani przez Ellswortha[16]. Dotarcie do N25 zabrało im prawie cały tydzień[16]. Wszyscy uczestnicy budowali potem przez trzy i pół tygodnia pas startowy na lodzie[19]. 15 czerwca Riiser-Larsen zdołał wystartować, zabierając na pokładzie wszystkich sześciu uczestników wyprawy z powrotem do Svalbardu[19][16].

Lot transpolarny Amundsena-Ellswortha-Nobilego (1926) | edytuj kod

Sterowiec „Norge” w Ny-Ålesund, 1926

Po nieudanej próbie dotarcia na biegun wodnosamolotami Ellsworth zgodził się na sfinansowanie kolejnej wyprawy – tym razem sterowcem[1].

Amundsen planował wspólnie z włoskim pilotem Umberto Nobile i Ellsworthem dokonać pionierskiego przelotu nad biegunem północnym na sterowcu, oznaczonym symbolem N-1, a przez Amundsena nazwanym „Norge[21]. W tym samym czasie podobne plany miał amerykański pilot Richard Byrd (1888–1957), który wraz z Floydem Bennettem (1890–1928) planował przelot nad biegunem północnym samolotem Fokker F.VII/3m o nazwie „Josephine Ford”[21]. Amundsen czekał z wylotem, aż „Norge” będzie w pełni sprawna[22]. Byrd i Bennett dokonali przelotu jako pierwsi, jednak nie wszyscy wierzyli, by udało im się przelecieć nad biegunem, ponieważ wrócili dość szybko do bazy[22]. Wyprawa Amundsena wyruszyła wkrótce po powrocie Byrda i Bennetta[22]. W locie brali udział: Amundsen, Ellsworth, Nobile, pięciu włoskich mechaników, Riiser-Larsen, Wisting, pięciu innych Norwegów i szwedzki meteorolog Finn Malmgren (1895–1928)[1].

Sterowiec wystartował 11 maja 1926 roku i następnego dnia przeleciał nad biegunem północnym, gdzie wyrzucono na lód flagi Norwegii, Włoch i Stanów Zjednoczonych[1]. Amundsen i Wisting stali się pierwszymi ludźmi, którzy dotarli do obydwu biegunów[1]. Wobec wątpliwości co do zdobycia bieguna północnego przez Cooka, Peary'ego i Byrda, dotarcie na biegun północny przez załogę sterowca było pierwszym w pełni udokumentowanym zdobyciem bieguna[1]. 13 maja „Norge” wylądowała w Teller na Alasce, sterowiec został zdemontowany, a uczestnicy wrócili do domu konwencjonalnymi środkami transportu[1]. Amundsen i Nobile wdali się w publiczny konflikt o to, kto miał większe zasługi dla zdobycia bieguna, co bardzo nadszarpnęło ich reputację[1].

Po powrocie Amundsen nadal zmagał się z problemami finansowymi[1]. W 1927 roku wydał autobiografię[1].

Wyprawa ratunkowa po Nobilego (1928) | edytuj kod

W maju 1928 roku Nobile rozbił się na lodzie na północny wschód od Svalbardu w drodze powrotnej z wyprawy na biegun północny sterowcem „Italia[1]. Akcje ratunkowe ruszyły z kilku krajów[1]. Amundsen również pospieszył na ratunek[1]. Za pośrednictwem norweskiego biznesmena rząd francuski dostarczył mu łódź powietrzną Latham 47, którą pilotował Leif Dietrichson[1].

Wyprawa ratunkowa Amundsena ruszyła z Tromsø 18 czerwca 1928 roku [18]. Po raz ostatni kontakt radiowy z samolotem miał miejsce trzy godziny później, kiedy znajdował się w okolicy Wyspy Niedźwiedziej[18]. Następnie kontakt się urwał[18].

Koczująca na lodzie załoga „Italii” została wkrótce dostrzeżona przez samolot włoski, a 23 czerwca obok obozu wylądował szwedzki pilot Einar Lundborg (1896–1931)[23], który zabrał Nobile i jego psa[24]. Pilot wrócił po resztę załogi, lecz samolot rozbił się przy lądowaniu[24]. Rozbitkowie zostali ostatecznie uratowani 12 lipca przez radziecki lodołamaczKrasin[24][23].

Akcja ratunkowa została poszerzona o zaginioną załogę Latham 47 dopiero po kilku dniach[22]. Początkowo uważano, że Amundsen mógł polecieć po zaginionych koczujących na lodzie na północny wschód od Svalbaldu[22]. Poszukiwania prowadzono bezskutecznie przez pięć dni[14].

Ponad dwa miesiące później odnaleziono w morzu jeden z pływaków maszyny Latham 47[18]. Potem jeszcze pojawił się przerobiony zbiornik na paliwo[24]. Uważa się, że samolot rozbił się u wybrzeży Wyspy Niedźwiedziej, lecz nikogo nigdy nie odnaleziono[24].

Kolejne próby odnalezienia wraku Latham 47 podjęto w 2004 i w 2009 roku, jednak nie przyniosły one żadnych rezultatów[22].

Publikacje | edytuj kod

Lista podana za I Norsk biografisk leksikon[1]:

  • Nordvestpassagen. Beretning om Gjøa-ekspeditionen 1903–1907, 1907
  • Sydpolen. Den norske sydpolsfærd med Fram 1910–1912, 1912 (pol. „Zdobycie bieguna południowego”, wydanie polskie w 1957 roku[6])
  • Nordostpassagen. Maudfærden langs Asiens kyst 1918–1920. H.U. Sverdrups ophold blandt tsjuktsjerne. Godfred Hansens depotekspedition 1919–1920, 1921
  • Gjennem luften til 88° nord. Amundsen-Ellsworths polflyvning 1925, 1925
  • Den første flukt over Polhavet, (wspólnie z Ellsworthem), 1926 (pol. „ZLot do bieguna północnego”, wydanie polskie ok. 1926 roku[6])
  • Mitt liv som polarforsker, 1927 (pol. „Moje życie polarnika”, wydanie polskie w 1993 roku[6])
  • Ekspedisjonsberetningene ble også utgitt i en samleutgave, Opdagelsesreiser, 1928–30

Upamiętnienie | edytuj kod

Amundsena i jego dokonania upamiętniają liczne pomniki i tablice pamiątkowe, m.in. we francuskim Caudebec-en-Caux (gdzie wyprodukowano Latham 47), norweskim Tromsø i Ny-Ålesund[22].

Nazwy geograficzne | edytuj kod

Na cześć Amundsena nazwano m.in. następujące obiekty geograficzne:

Stacja Amundsen-Scott | edytuj kod

 Osobny artykuł: Amundsen-Scott. Stacja Amundsen-Scott w 2011 roku

W 1957 roku na biegunie południowym została wybudowana amerykańska stacja badawcza nazwana Amundsen-Scott[41] w celu upamiętnienia dwóch ekspedycji zorganizowanych w ten rejon na przełomie lat 1910–1912[42]. Stacja funkcjonuje przez cały rok i prowadzi badania z zakresu astronomii, sejsmologii oraz klimatologii[43].

Statki | edytuj kod

Inne | edytuj kod

Upamiętnienie w Polsce | edytuj kod

Od 25 października 1976 roku badacz jest patronem ulicy na terenie obecnej dzielnicy Ursynów w Warszawie[23]. Ulica Amundsena znajduje się także w dzielnicy Piecki-Migowo w Gdańsku.

Od 17 czerwca 1999 roku Roald Amundsen jest również patronem szkoły podstawowej w Skroniowie (gm. Jędrzejów, pow. jędrzejowski, woj. świętokrzyskie)[49].

Uwagi | edytuj kod

  1. Obecnie jest to część miasta Fredrikstad w okręgu Østfold[1].
  2. Encyklopedia PWN podaje, że uczestniczył jako sternik[6].
  3. Kiedy Cook według własnej relacji miał dotrzeć do bieguna północnego w 1908 roku i wszedł w spór z amerykańskim podróżnikiem Robertem Peary'm (1856–1920) o pierwszeństwo w zdobyciu bieguna, Amundsen był jednym z nielicznych, którzy publicznie popierali Cooka, nawet kiedy trafił do więzienia jako oszust[1].
  4. Wrak „Maud” przeleżał lata w zatoce w Cambridge Bay w Kanadzie, po czym w 2016 roku został wydobyty, przygotowany do podróży przez Atlantyk i przeholowany do Norwegii w 2018 roku, by stanąć w muzeum w Vollen[15].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay az ba bb bc bd be bf bg bh bi bj bk bl bm bn bo bp bq br bs bt bu bv bw bx by bz ca cb cc cd ce cf cg ch ci cj I Norsk biografisk leksikon 2014 ↓.
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj ak al am an ao ap aq ar as at au av aw ax ay Sverdrup ↓.
  3. a b c Bown 2011 ↓.
  4. a b c d e f g h Riffenburgh 2007 ↓, s. 136–137.
  5. Bown 2011 ↓, s. 23.
  6. a b c d e f g h Encyklopedia PWN ↓.
  7. Wątróbski 1998 ↓.
  8. Gjoa Haven (ang.). W: www.gjoahaven.net [on-line]. 2010-11-23. [dostęp 2019-08-03].
  9. The restoration of Gjøa - a blog by Morten Hesthammer (ang.). W: frammuseum.no [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  10. Amundsen 1912 ↓.
  11. Sydpolsmedaljen (norw. nynorsk). Store Norske Leksikon. [dostęp 2019-08-03].
  12. Roald Amundsen's South Pole Expedition (1910–1912) (ang.). UNESCO. [dostęp 2019-08-03].
  13. Huntford 1983 ↓, s. 532–533.
  14. a b Thyvold 2012 ↓.
  15. Jason Daley: After 100 Years, Roald Amundsen’s Polar Ship Returns to Norway (ang.). W: www.smithsonianmag.com [on-line]. 2018–08-13. [dostęp 2019-08-04].
  16. a b c d e f g h Johnson 2014 ↓, s. 277.
  17. a b Larsstuvold 2009 ↓.
  18. a b c d e f g h I Norsk biografisk leksikon 2009 ↓.
  19. a b c frammuseum.no ↓.
  20. Encyclopædia Britannica ↓.
  21. a b I Norsk biografisk leksikon – Balchen 2009 ↓.
  22. a b c d e f g Cameron 2013 ↓.
  23. a b c Uchwała nr 28 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z 25 października 1976 roku w sprawie nadania nazw ulicom. „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, 31 grudnia 1976 r., nr 23”. s. 2. poz. 127 (pol.). 
  24. a b c d e Johnson 2014 ↓, s. 279–280.
  25. a b Urzędowy Wykaz Polskich Nazw Geograficznych Świata 2013 ↓, s. 669.
  26. Amundsen Bay. W: Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) Gazetteer [on-line]. [dostęp 2019-08-03].
  27. Urzędowy Wykaz Polskich Nazw Geograficznych Świata 2013 ↓, s. 671.
  28. Amundsen Glacier
  29. Antarktyka. „Nazewnictwo geograficzne Świata”. 8, s. 26, 2006. Główny Urząd Geodezji i Kartografii. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2019-08-03]. 
  30. Amundsen Ridges. W: Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) Gazetteer [on-line]. [dostęp 2019-08-03].
  31. Amundsen Arm. W: Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) Gazetteer [on-line]. [dostęp 2019-08-03].
  32. Mount Amundsen. W: Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) Gazetteer [on-line]. [dostęp 2019-08-03].
  33. U.S. Department of the Interior: Amundsen Icefall (ang.). W: geonames.usgs.gov [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  34. Urzędowy Wykaz Polskich Nazw Geograficznych Świata 2013 ↓, s. 590.
  35. Urzędowy Wykaz Polskich Nazw Geograficznych Świata 2013 ↓, s. 286.
  36. Norwegian Polar Institute: Roaldryggen (ang.). W: data.npolar.no [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  37. Urzędowy Wykaz Polskich Nazw Geograficznych Świata 2013 ↓, s. 682.
  38. Amundsen (ang.). W: Gazetteer of Planetary Nomenclature [on-line]. IAU, USGS Astrogeology Science Center, NASA. [dostęp 2019-08-03].
  39. Roald Amundsen w bazie Jet Propulsion Laboratory (ang.)
  40. Roald Amundsen w bazie Minor Planet Center (ang.)
  41. Antarktyka. „Nazewnictwo geograficzne Świata”. 8, s. 20, 2006. Główny Urząd Geodezji i Kartografii. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2019-08-03]. 
  42. Amundsen-Scott South Pole Station (ang.). National Science Foundation. [dostęp 2019-08-03].
  43. South Pole Station Webcams (ang.). United States Antarctic Program. [dostęp 2019-08-03].
  44. LebenLernen auf Segelschiffen e.V.: Das Schiff – Roald Amundsen (niem.). W: www.sailtraining.de [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  45. Fridtjof Nansen-class (ang.). W: forsvaret.no [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  46. Government of Canada: CCG Fleet: Vessel Details: CCGS AMUNDSEN (ang.). W: inter-j01.dfo-mpo.gc.ca [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  47. Hurtigruten: MS Roald Amundsen (norw.). W: www.hurtigruten.no [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  48. Climate Change Tower Integrated Project: Home (ang.). W: www.isac.cnr.it [on-line]. [dostęp 2019-08-04].
  49. Szkoła Podstawowa im. Roalda Amundsena w Skroniowie: Historia Szkoły (pol.). [dostęp 2019-08-02].

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

  • Norsk Polarhistorie: Roald Amundsen (norw.). W: www.polarhistorie.no [on-line]. [dostęp 2019-08-05].
Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Roald Amundsen" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy