Rymanów


Na mapach: 49°34′35″N 21°52′03″E/49,576389 21,867500

Rymanów w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Dwór w Rymanowie na mapie z 1851 r.

Rymanówmiasto w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Rymanów.

Rymanów liczy 3792 mieszkańców (1 stycznia 2018)[1]. Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1376 roku położone było w XVI wieku w województwie ruskim[3].

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Rzeka Tabor w okolicach ulicy Dworskiej

Rymanów położony jest w Beskidzie Niskim oraz na terenie Dołów Jasielsko-Sanockich. Teren pomiędzy Rymanowem a Iwoniczem jest nazywany Beskidem Rymanowskim, którego granice wyznacza dolina Jasiołki na zachodzie i Jezioro Sieniawskie na wschodzie. Dookoła Rymanowa wznoszą się wzgórza o wysokości do 615 m n.p.m. (tzw. Wzgórza Rymanowskie), na których działają elektrownie wiatrowe napędzane wiatrami południowymi, od strony Przełęczy Dukielskiej (tzw. „wiatry rymanowskie”).

Przez miasto przepływa rzeka Tabor (która w dolnym biegu nosi nazwę Morwawa, Morawa). W północnej dzielnicy Posadzie Dolnej do rzeki wpada Raczta.

Miasto zajmuje powierzchnię 12,39 km² (1 stycznia 2011)[4].

Historia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Historia Rymanowa.

Pierwsze wzmianki odnotują Rymanów miasto jako Ladisslaulia (1376), Reymanów (1768[5]).

Założenie miasta na prawie magdeburskim powierzył książę Władysław Opolczyk synowi Nikolasa Reymanna, Mikołajowi Reymanowi w 1376, pod nazwą Ladisslaulia, prawdopodobnie na cześć księcia Władysława. W I poł. XV wieku rozpoczęto budowę zamku z inicjatywy Dobiesława z Oleśnicy i Sienna, uczestnika bitwy pod Grunwaldem i dowódcy oblężenia Malborka. (O zamku w Rymanowie wspomina ks. Szymon Starowolski). Przez blisko dwa wieki miasto pozostawało w rękach rodziny Sienieńskich, którzy troszczyli się o jego rozwój. Na początku XVI w. Rymanów otrzymał od Aleksandra I Jagiellończyka przywilej organizowania jarmarków i własnych składów. W połowie XVI w. doszło do konfliktu na tle majątkowym między Zbigniewem Sienieńskim a biskupem przemyskim. Obłożony klątwą biskupią Sienieński przeszedł na kalwinizm, a Rymanów na kilkadziesiąt lat stał się lokalnym ośrodkiem reformacji. W 1565 r. miejscowy kościół został przekształcony na zbór kalwiński; wrócił w ręce katolików w 1587 r.

Z końcem XVI w. miasto znalazło się w rękach Stadnickich, którzy przystąpili do rekatolicyzacji. W czerwcu 1624 r. przez okoliczne miejscowości przeszedł oddział Tatarów, paląc i niszcząc osady. W 1674 r. Jan Opaliński, który przejął dobra rymanowskie po Zebrzydowskich, wystawił dokument (dotyczący popostwa w Wołtuszowej) podpisany „dano na zamku moim rymanowskim”. Po śmierci Opalińskiego zamek przeszedł na krótko na własność Jana Samuela Czartoryskiego, który wydał rozporządzenie o odwoływaniu się od wyroków sądu miejskiego do zamku rymanowskiego. Rymanów wielokrotnie padał ofiarą napadów, nie tylko wojsk szwedzkich, czy rosyjskich, ale nawet zbójnickich. Jeden z nich miał miejsce w 1677 r.

Począwszy od XVI wieku miasto posiadało stale rosnącą populację Żydów, którzy zapewne jeszcze w tym samym wieku założyli cmentarz. W XVII wieku została wybudowana synagoga Bejt-ha-kneset. W 1765 r. Żydzi stanowili blisko połowę mieszkańców miasta. W tym czasie Rymanów stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu, szeroko rozpowszechnionego w ówczesnej Galicji. W XIX w. działało dwóch sławnych cadyków: Menachem Mendel i jego uczeń Cwi Hirsch[6].

W XVII i XVIII w. zamek i dobra rymanowskie powróciły do rodziny Stadnickich – do Franciszka Stadnickiego. W 1702 i w 1704 r. dochoszło do walk ze Szwedami, po których miasto wyludniło się w wyniku zarazy. Najbardziej zniszczyły gród wojska rosyjskie. W latach 1768–1772 mieszkańcy popierali konfederatów barskich, biorąc udział w zjeździe pod Sieniawą koło Rymanowa, na którym zebrało się 6 tys. ochotników.

Do 1772 miasteczko należało do ziemi sanockiej województwa ruskiego, a w czasach zaboru austriackiego – do cyrkułu leskiego, następnie sanockiego. Staraniem Józefa Kantego Ossolińskiego rozpoczęto budowę kościoła parafialnego. W 1839 r. w wyniku pożaru wywołanego przez Żydów, którzy podpalili gospodarcze zabudowanie należące do proboszcza, zniszczeniu uległ kościół (odbudowany został w 1841 r.), niemal całe miasto oraz kilka sąsiednich wsi[7]. W roku 1898 miasteczko miało 3704 mieszkańców, w tym 1889 wyznania rzymskokatolickiego i 1751 mojżeszowego oraz 328 domów. Działały poczta i telegraf oraz gimnazjum żeńskie.

W połowie XIX wieku właścicielkami posiadłości tabularnej w Rymanowie były Józefa Gorczyńska i Zofia Urbańska[8]. Pod koniec XIX wieku właścicielką tabularną dóbr we wsi była Anna hr. Potocka[9]. W 1911 właścicielem tabularnym był Józef Mikołaj Potocki, posiadający 314 ha[10].

Dawny budynek Towarzystwa „Sokół”, obecnie siedziba kina „Sokół”

W 1907 roku zostało założone Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” z inicjatywy doktora Ignacego Bieleckiego, który przez cały okres istnienia tej organizacji był jej prezesem. Stowarzyszenie skupiało młodzież i dorosłych z Rymanowa i okolic, i było jednym z najprężniej działających stowarzyszeń Sokoła w województwie lwowskim. Członkowie „Sokoła” brali udział w walkach podczas I wojny światowej, dołączając do legionów generała Hallera[11].

Po wojnie, w 1923 roku staraniem mieszkańców wybudowano budynek „Sokoła”, który był ośrodkiem życia kulturalnego miasta. Plac pod budynek dał hr. Jan Potocki, a budulec zapewnił Michał Lorenc – rymanowski przedsiębiorca. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” było najliczniejszą organizacją społeczną w międzywojennym Rymanowie. Zostało zlikwidowane w roku 1949. W 1994 roku w oparciu o tradycje utworzono „Międzyszkolne Stowarzyszenie Sportowe Sokół”, na którego czele stanął Ignacy Bielecki – wnuk założyciela organizacji. W budynku „Sokoła” po wojnie uruchomiono kino „Wyzwolenie”, które później nosiło nazwę „Irys”, a obecnie „Sokół”. W budynku oprócz kina mieści się Regionalna Izba Historyczna gromadząca pamiątki po dawnych mieszkańcach Rymanowa i okolic[11].

W latach 1934–1938 Rymanów był siedzibą apostolskiego administratora Łemkowszczyzny. 8 września 1939 wkroczyły wojska słowackie. Następnego dnia, 9 września 1939, doszło pod Rymanowem do bitwy ze zmotoryzowanym niemieckim oddziałem z I Dywizji Górskiej. 9 września 1939 Niemcy odeszli na wschód. Miasto zostało przekazane Słowakom. 13 sierpnia 1942 roku wszystkich Żydów zgromadzono na rynku, część wywieziono do obozu w Płaszowie, część do obozu w Bełżcu, a pozostałych do lasu w okolicach Tylawy, na stoku góry Błudna i tego samego dnia rozstrzelano wraz z Żydami z Dukli i Jaślisk – w sumie ok. pół tysiąca osób. Stanisław Dankiewicz kierował oddziałem NSZ (Narodowe Siły Zbrojne). Ruchowi oporu w jesieni 1939 r. przewodniczył Henryk Stankiewicz z Posady Jaćmierskiej. Po spotkaniach por. Stanisława Pieńkowskiego poznaniaka (który został inspektorem Inspektoratu ZWZ Krosno) z Michałem Rajchlem powołano Placówkę ZWZ (AK) „Róża” (z komendantem ppor. Mieczysławem Białasem), wchodzącego w skład I Batalionu Obwodu ZWZ AK Krosno OP-15.

 Osobny artykuł: Obóz jeńców radzieckich w Rymanowie Stalag 327.

W latach 1975–1998 miasto leżało w woj. krośnieńskim.

Szkoła Podstawowa im. Stanisława Wyspiańskiego Liceum w Rymanowie

Toponimia | edytuj kod

Pierwsze wzmianki odnotują Rymanów miasto jako Ladisslaulia (1376), Laslaw (1413), Rymanów (1415), Rimanow (1423), Rymanow (1433), Rimanowo (1485), Rymandur (jidysz, XIX w.), Rymanów (1863). Założenie miasta na prawie magdeburskim powierzył książę Władysław Opolczyk synowi Nikolasa Reymanna, Mikołajowi Reymanowi w 1376, pod nazwą Ladisslaulia, prawdopodobnie na cześć księcia Władysława. Bp. Wacław Hieronim Sierakowski i bp Jerzy Albrecht Denhoff (w 1701), w czasie wizytacji odnotowali, że w XIV w. istniała pierwotnie osada de Lassel, Laslaw założona przez Sobiesława Oleśnickiego.

Archeologia | edytuj kod

Rymanów i okolice zamieszkiwane były od czasów neolitu. Potwierdzają to znaleziska z tego okresu w postaci półfabrykatów, narzędzi krzemiennych, znalezione na polach między Rymanowem a Iwoniczem. Są pozostałości osad z okresu kultury łużyckiej. Wzgórze nad rzeką Tabor, na którym położone jest miasto, na szlaku do Lwowa było dogodne do umiejscowienia obronnego grodu.

Honorowi obywatele Rymanowa | edytuj kod

 Z tym tematem związana jest kategoria: Honorowi obywatele Rymanowa.

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Kościół rzymskokatolicki | edytuj kod

  • Cmentarz katolicki powstał pod koniec XVIII w. Najstarsze nagrobki pochodzą z początku XIX w. Np. pomniki rodziny Skórskich – ówczesnych właścicieli Rymanowa czy kwatera rodziny hr. Potockich, gdzie znajduje się mogiła hr. Anny z Działyńskich Potockiej oraz jej najstarszych synów Jana i Józefa, ich żon i niektórych wnuków, groby proboszczów, rodziny Bieleckich, Stanisława Mistygacza bohaterskiego obrońcy z 1939 r. oraz groby żołnierzy z I i II wojny światowej.
  • Kalwaria rymanowska na wzniesieniu o wysokości 416 m, n.p.m. o tej samej nazwie, założona przez Annę i Stanisława Potockich w XIX w.
    • Kaplica Grobu Pańskiego wybudowana w 1745 r. jako wotum dziękczynne za powrót do zdrowia wojewody Ossolińskiego. Ukształtował się zwyczaj odprawiania Drogi Krzyżowej w okresie wielkanocnym. Późniejsi właściciele Rymanowa – Potoccy wybudowali na Kalwarię stacje Drogi Krzyżowej,
  • Parafia pod wezwaniem Św Wawrzyńca
  • Cmentarz rzymskokatolicki w Rymanowie.

Judaizm | edytuj kod

Cmentarz żydowski w Rymanowie

Świadkowie Jehowy | edytuj kod

Infrastruktura i transport | edytuj kod

Przez Rymanów przebiega droga krajowa nr 28 (ZatorMedyka).

W okolicy Rymanowa na przełomie 2012/2013 roku została wybudowana farma wiatrowa o mocy 26 MW między miejscowościami Klimkówka, Ladzin, Wróblik Szlachecki, Wróblik Królewski składająca się z 13 elektrowni wiatrowych, każda o mocy 2.05 MW, wysokość wieży 100 m, długość skrzydła 45,2 m, rozpiętość wirnika 92.5 m.

Demografia | edytuj kod

Miasto ma 3729 mieszkańców (30 czerwca 2013)[15].

  • Piramida wieku mieszkańców Rymanowa w 2014 roku[1].


Turystyka | edytuj kod

Szlaki rowerowe w Rymanowie

Szlaki piesze:

Szlaki rowerowe:

Sport i rekreacja | edytuj kod

Kluby sportowe:

  • Klub Sportowy Start Rymanów ZKS – założony w 1934 roku,
  • Klub Sportowy Spartan Rymanów.

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta i gminy partnerskie: Nowowołyńsk[potrzebny przypis]

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Rymanów w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-11]  (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. ZenonZ. Guldon ZenonZ., JacekJ. Wijaczka JacekJ., Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, „Czasy Nowożytne” (21), 2008, s. 170 .
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  5. Szczęsny Morawski. Materyały do Konfederacyi Barskiej r. 1767–1768. 1851. s. 176.
  6. WojciechW. Krukar WojciechW. i inni, Beskid Niski. Przewodnik, wydanie II poprawione i aktualizowane, Pruszków: Rewasz, 2002, ISBN 83-85557-98-9 .i inni
  7. WojciechW. Wiśniewski WojciechW., Wielki pożar Rymanowa w 1839 roku, Magury, 2007 .
  8. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 189.
  9. Tadeusz Pilat: Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z Wielkiem Ks. Krakowskiem. Lwów: 1890, s. 180.
  10. Skorowidz powiatu sanockiego wydany na podstawie dat zebranych w roku 1911. Sanok: 1911, s. 18.
  11. a b Biuro Informacji Turystycznej w Rymanowie Zdroju. bit.rymanow.vel.pl. [dostęp 25 października 2011]. [zarchiwizowane z tego adresu (1 marca 2011)].
  12. Szematyzm na rok 1895. Lwów: 1895, s. 32.
  13. Obywatelstwo honorowe Rymanowa dla najwyższych dostojników. „Gazeta Lwowska”, s. 1, Nr 11 z 15 stycznia 1939. 
  14. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-15] .
  15. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2013 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.

Bibliografia | edytuj kod

  • K.K. Bolanowski K.K., S.S. Mateszek S.S., Rymanów. Dzieje miasta i Zdroju, Rymanów 1985 .
  • J.J. Michalak J.J., Rymanów: Rymanów Zdrój i okolice, Krosno 1995 .
  • GUS – Rocznik Demograficzny 2008.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Miasta województwa podkarpackiego

Powiat krośnieński

Powiat sanocki (1920–1972) (► II RP) (► GG)
  • Siedziba powiatu – Sanok
  1. a b c d gmina częściowo przecięta granicą 1939–41
  2. kursywą opisano gminy utworzone przez władze hitlerowskie
Powiat krośnieński (1920–39 i 1941–75) (► II RP) (► GG)
Na podstawie artykułu: "Rymanów" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy