Rynek we Wrocławiu


Na mapach: 51°06′36,4″N 17°01′55,1″E/51,110111 17,031964

Rynek we Wrocławiu w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Wyburzony w 1859 i zastąpiony Nowym Ratuszem Dom Płócienników w bloku śródrynkowym Rynek na planie z 1873 Kamienice po zachodniej stronie Rynku około 1890: Rynek 2 (Pod Gryfami, z lewej) i Rynek 1 (wyburzona około 1900 pod budowę domu handlowego) Biurowiec z 1931 roku po zachodniej stronie Rynku Fontanna na placu Gołębim (strona zachodnia) Strona północna rynku Strona wschodnia Rynku Strona południowa Rynku Pomnik Aleksandra Fredry przeniesiony z utraconego Lwowa Coroczny Jarmark Bożonarodzeniowy w rynku

Rynek we Wrocławiu (niem. Großer Ring in Breslau) – średniowieczny plac targowy we Wrocławiu, obecnie centralna część strefy pieszej. Jeden z największych rynków staromiejskich Europy, z największymi ratuszami w Polsce.

Rynek wrocławski, według Olgierda Czernera, obejmuje cały teren placu wraz z wszystkimi elementami architektonicznymi znajdującym się na jego obszarze oraz zabudowę otaczającą plac z czterech stron. Ze względu na trudność ustalenia granic poszczególnych posesji w kolejnych okresach historycznych pojęcie rynek wrocławski obejmuje zabudowy aż do granic biegnących ulicami Ofiar Oświęciskich, Szewską, Igielną i Kiełbaśniczą[1]. Rynek tworzy układ urbanistyczny wraz z przekątniowo przyległym placem Solnym oraz placem wokół kościoła św. Elżbiety. Do Rynku prowadzi 10 ulic – po dwie w każdym narożniku: kolejno od północno-wschodniego narożnika, ulica Świdnicka i Oławska, Wita Stwosza i Kuźnicza, Odrzańska i św. Mikołaja, do narożnika zach-północnego przylega Plac Solny z ulicami Ruska i Gepperta. Na pierzei wschodniej znajduje się ul. Kurzy Targ a na południowej wąska ul. Więzienna. Na pierzei zachodniej znajduje się Przejście św. Doroty przechodzące w Zaułek Jerzego Grotowskiego (dawna ul. św. Doroty).

Centralną część Rynku zajmuje blok śródrynkowy skręcony o 7° w kierunku zgodnym z ruchem zegara, składający się ze Starego Ratusza, Nowego Ratusza oraz kamienic[2]. W wewnętrznej części tretu[a] znajdują się trzy ulice: Przejście Garncarskie i Przejście Żelaźnicze oraz ulica Sukiennice[4].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Lokacja i pierwotna parcelacja Rynku | edytuj kod

Rozplanowanie Rynku wiąże się ściśle z najwcześniejszą lokacją lewobrzeżnego Wrocławia. Według historyka sztuki Mariana Morelowskiego w pierwszej połowie XIII wieku, zanim wytyczono obszar Rynku znajdowały się w tym miejscu budynek, w którym sprzedawano sukno. Budynek ten miał zostać wzniesiony znacznie wcześniej niż zabudowa przyrynkowa, która została wzniesiona niezgodnie z kierunkiem zabudowy tretu[5]. Jerzy Hawrot wspomina natomiast o istniejącym pierwszym lewobrzeżnym osiedlu Wrocławia rozciągającym się wzdłuż obecnej ulicy Wita Stwosza, na odcinku od kościoła św. Wojciecha do kościoła św. Marii Magdaleny. Drugi szlak w kierunku wschód - zachód prowadził przez ulicę Wita Stwosza i św. Mikołaja. Około roku 1232 książę Henryk Brodaty lokuje miasto z Rynkiem Głównym i ze znajdującymi się na nim kramami[6]; druga lokacja miała miejsce pomiędzy rokiem 1241 a 11 marca 1242 za sprawą Bolesława Rogatka[b]. Ostateczna regulacja prawna miała miejsce w 1261, gdy Henryk III oraz jego brat Władysław zastąpili stare przywileje nowymi[7] [8].

Rynek został wytyczony na płaskim, plejstoceńskim ostańcu erozyjnym, gdzie jego północna granica wyznaczała krawędź wypłukaną przez wody powodziowe Odry, a granice południową stanowiło płytkie obniżenie będące skrótem wód powodziowych. Terasa ta znajdowała się na wysokości 117 m n.p.m i była wyniesiona o ok. 6.5 metra ponad wody Odry[9]. Według Małgorzaty Chronowskiej plac zorientowano równoleżnikowo, zgodnie z przebiegiem szlaku handlowego via Regia łączącego Francję, Flandrię, Nadrenię, środkowe Niemcy, południową Polskę i Ruś[9][8].

Wielkość rynku | edytuj kod

Pierwotnie Rynek wrocławski został wytyczony jako plac o bokach 600 x 480 stóp[c] a wraz z uwzględnieniem szerokości ulic dochodzących (30 stóp szerokości każda) 660 x 540 stóp[11]. Z biegiem kolejnych stuleci wymiary te uległy zmianom; obecnie jest to 652-658 × 540-543 stóp czyli 204-206 × 169-170 metrów[11][d]; całkowita powierzchnia 3,64 ha[9]. Różnice w wielkości wynikają ze zmian wielkości poszczególnych pierzei. Pierzeja południowa jest obecnie krótsza o trzy metry a ich brak wiąże się z jej zachodnim odcinkiem od przejścia św. Doroty do placu Solnego; zachodnia elewacja kamienicy narożnej nr 12 w przeszłości była bardziej wysunięta w stronę dzisiejszego placu Solnego[15]. Podobna sytuacja miała miejsce przy bloku zachodnim, który jest obecnie krótszy o 2,7 m od pierwotnie wytyczonej pierzei. Dwie ostatnie, narożne, południowe parcele, na których obecnie znajduje się biurowiec Santander Bank Polska były przynajmniej do 1550 roku niezabudowane co mogło spowodować przesuniecie pierwotnej linii podziału parceli[15].

Parcele wokół rynku zostały podzielone na trzydzieści sześć równych kurii mieszczańskich: po dziesięć na pierzei północnej i południowej oraz po osiem na pierzei zachodniej i wschodniej. Każda parcela miała 60 stóp szerokości (18,78 m) a ich głębokość wynosiła 120 stóp (37,56 m) dla pierzei krótszych i 240 stóp (75 m) dla pierzei dłuższych[10]. Do XIX wieku parcele ulegały różnym podziałom, na mniejsze połówki, ćwiartki oraz ponownie łączyły się. Ostatecznie uformowało się sześćdziesiąt posesji z czego pięć ma obecnie podwójną numerację[10][16]. Bloki południowe i północne początkowo nie były przecięte przejściami. Przebicie z ulicy Więziennej nastąpiło prawdopodobnie w XIII wieku[17] a przejście prowadzące do ówczesnej ulicy Szubieniczej (późniejsza św. Doroty a obecnie Zaułek Jerzego Grotowskiego) zostało wytyczone w połowie XIV wieku[18]. Podobnie było z przecinającą dziś pierzeję wschodnią ulicą Kurzy Targ. W pierwszych dekadach XIII wieku znajdowały się tu drewniane budynki. Ulica Kurzy Targ, została wytyczona w latach 50 XIII wieku, jako łącznik Rynku z kościołem św. Marii Magdaleny[17].

Zagospodarowanie Rynku | edytuj kod

Ratusz | edytuj kod

Swoje funkcje komunikacyjne, administracyjne i sądowe Rynek zaczął pełnić dopiero po zniesieniu odrębności prawnej Nowego Miasta. Do końca XIII wieku określenie forum stosowano zarówno do Rynku jak i do Nowego Targu. Dopiero od 1327 roku zaczęto odróżniać stary targ czyli Rynek (aldin Markt) od Nowego Targu (nuvin Targ)[9]. W 1350 roku po raz pierwszy pojawiła się nazwa ring co, jak konstatuje Olgierd Czerner, może być oznaką "ukończenia zabudowań tretu i powstanie pierścienia placów na obwodzie placu targowego[19]. Nobilitacją Rynku było rozpoczęcie w XIII wieku budowy w jego centralnej części ratusza[9].

Pierwsze wzmianki o budowie nowego ratusza pochodzą z 1299 i 1301 roku. W tym okresie istniała już dwunawowa hala, zwana domem kupieckim, która była dołączona do dwukondygnacyjnego budynku (consistorium) z wieżą po zachodniej stronie wzniesioną z kamienia i cegły w wątku gotyckim, gdzie organizowano spotkania ogólnego zgromadzenia mieszczan (generali iudicum). Po 1328 roku do hali od strony południowo-wschodniej, dobudowano kolejny budynek mieszczący Izbę Rady i Ławy. W latach 1343-1357 zbudowano na placu sądowym jednofilarową Izbę Sądową, przylegającą od południa do budynku rady a od wschodu do consistorium. Wejście do niej znajdowało się od strony wschodniej. W 1354 podwyższono wieżę a w latach 1356-1357 przebudowano piwnice winne. W 1358 nad salą Sądową, zbudowano salę Książęcą. Sala była nakryta stropem drewnianym a następnie sklepiona z wykuszem, w którym znajdowała się kaplica pod wezwaniem św. św Jana Chrzciciela i Jana Ewangelisty z relikwiarzem św. Doroty, patronki Wrocławia[17][20].

W kolejnych stuleciach Ratusz był kilkakrotnie przebudowywany i rozbudowywany: m.in. od końca XIV wieku do 1504; w 1428 dobudowano Izbę Kancelarii Rady[20], w 1559 wieże Ratusza kolejny raz podwyższono i nakryto do dziś istniejącym hełmem[20][17]. Do XIX wieku Ratusz był siedzibą wszystkich urzędników miejskich; pomieszczenia były dzielone na małe gabinety. W 1853 roku ogłoszona została nowa ordynacja miejska i rozpoczęto proces wykwaterowania urzędników. Ratusz został dostrzeżony jako zabytek a dzięki architektowi Karlowi Lüdecke oraz konserwatorom Alwinowi Schultzowi i Hermanowi Luchs rozpoczęto prace przywracające pierwotny wygląd wnętrz[21]. W tym właśnie okresie Ratusz zyskał neogotyckie elementy dekoracyjne a w latach 1890-1891 na elewacji południowej ustawiono dwanaście posągów prominentnych członków rady miejskiej oraz Richarda Plüddemanna i Karla Lüdecke. Ich autorem był Oscar Rassau i Christian Behrens[21]. Pod koniec lat 30-tych XX wieku, Rudolf Stein usunął niektóre XIX wieczne elementy wystroju a w uch miejsce wprowadził inne wywodzące się ze stylu art déco. W tym samym okresie powstała nowa klatka schodowa[21].

W południowej części Ratusza znajduje się sklepione wejście do jednego z najstarszych czynnych lokali w Europie, Piwnicy Świdnickiej. Najstarsza wzmianka o lokalu pochodzi z 1303 roku. Karczma była najpopularniejszym wyszynkiem; od 1332 roku sprzedawano w niej jęczmienne piwo pochodzące głównie z browaru mieszczącego się na tyłach Kamienicy Pod Złotym Dzbanem znajdującej się na przeciwko karczmy. Z browaru do Piwnicy Świdnickiej od 1519 roku, podziemnym tunelem, dostarczano beczki z piwem[21].

Tret | edytuj kod

Rynek stanowił jedno z niewielu dozwolonych miejsc handlu detalicznego na terenie miasta, wzniesiono na nim trzy duże budynki handlowe: dom kupców (sukienniceniem. Kaufhaus), smatruz (w którym handlowano pieczywem oraz obuwiem, Schmetterhaus) oraz Dom Płócieników (Leinwandhaus) mieszczący też Małą Wagę, ponadto rzędy Kramów Bogatych i Kramów Płócienników oraz Dom Wielkiej Wagi.

Sukiennice | edytuj kod

Najstarszy w tym zespole, powstały jeszcze przed najazdem mongolskim Dom Kupców wzmiankowany w dokumencie, pouczeniu prawnym Magdeburga skierowanym do księcia Henryka Brodatego. W budynku znajdowało się czterdzieści izb kupieckich, w których handlowano i krojono sukno, od czego budynek nazywano również Domem Sukna lub Domem Odzieży[19]. Dwunawowa hala miała długość około 100 m, do której od północnej strony przylegało po 21 komór a od południowej 19, nieposiadających okien i połączonych z halą jedynie drzwiami. Przejście między kramami wynosiło trzynaście metrów. Wejścia do Domu znajdowało się po wschodniej i zachodniej stronie; istniało również przejście poprzeczne przechodzące przez wszystkie pomieszczenia tretu. Dwie komory po stronie południowej służyły celom administracyjnym[19]. W 1549 roku nad Sukiennicami ustawiono piaskowcowe filary podtrzymujące dach. Poszczególne kramy, przekształcone z czasem w trzykondygnacyjne kamienice, jeszcze w 1821 zachowały stare godła od których, niektóre z dzisiejszych kamienic obecnie noszą swoje nazwy, np: "Pod Błogosławionym Jakubem", "Pod Złotym Jabłkiem"[e], widoczne w dekoracji rzeźb[23].
Po zniesieniu przywilejów handlowych sukiennice zajmujące centrum Rynku stały się zbędne, zostały zatem w latach 1821-1824 rozebrane i zastąpione klasycystycznymi kamienicami; wzniesiono dziewięć kamienic po stronie północnej i pięć po stronie południowej według koncepcji Lanhansa i projektu H. F Tschecha i Johanna Gottfrieda Tschockiego[23]. Domy miały różną szerokość wynikającą z wielkości wcześniejszych poszczególnych kramów. Nowe kamienice posiadały trzy kondygnacje o tej samej wysokości i pokryte zostały dwuspadowym dachem. Elewacja na wysokości parteru, w których znajdowały się sklepy, była boniowana a witryny miały kształt arkad. Parter od wyższych kondygnacji oddzielał wydatny gzyms[23][22].

Kramy Bogate | edytuj kod

Na północ od Sukiennic znajdowały się Kramy Bogate. Były to stanowiska handlowe ułożone w dwa rzędy a pomiędzy nimi znajdowało się przejście obecnie znane jako Przejście Żelaźnicze. Pierwsze wzmianki na temat tych kramów pochodzą już z 1242 roku, a z dokumentu z 10 czerwca 1266 wynika, że książę Henryk III odsprzedaje 47 i 1/2 kramów mieszczanom[24]. Kramy Bogate oferowały kupującym gównie wyroby metalowe, m.in.: sztaby żelaza o wadze mniejszej niż cetnar, kosy, ostrza oraz miedź, ołów, cynę, stal, ałun, kamień winny, weneckie mydło, olej drzewny, wosk, kminek cukier, ryż, migdały, rodzynki, anyż, figi, pieprz, imbir, gałkę muszkatałową, goździki, cynamon, szafran[24]. W drugiej połowie XV wieku kramy zaczęto nadbudowywać a w pierwszej połowie XVI wieku kramy przekształcone w kamienice zaczęto łączyć z kramami znajdującymi się po stronie Przejścia Garncarskiego. Z tego okresu pochodzi portal z datą "1541" w budynku nr 10[24].

Kramy Płócienników | edytuj kod

W kolejnym pasie równoległym znajdowały się Kramy Płócienników. Trzydzieści osiem stanowisk przylegało do południowej ściany Smatruza i do północnej ściany Kramów Bogatych; rozdzielało je Przejście Postrzygaczy Płótna[f]. Najwcześniejsze dokumenty, które wspominały o kramach, pochodzą z 1299, 1303 i 1304 roku. W tym miejscu można było zakupić płótno surowe, wzorzyste i białe. [4]

Smatruz | edytuj kod

W północnej część dzisiejszego tretu, od 1273 roku czyli od nadania przywileju przez Henryka IV, znajdowały się trzydzieści dwa stragany z pieczywem oraz stragany sprzedające obuwie. Stragany te tworzyły tzw. Smatruz, po raz pierwszy wymieniony w dokumentach źródłowych w 1477. Pierwotnie była to drewniana konstrukcja a od 1300 murowana. Budynek był podłużną halą stojącą równolegle, w odległości osiemnastu metrów od Kramów Bogatych i podzielony na dwie część: część wschodnia miała ok. 11 metrów szerokości i 33 metry długości a część zachodnia miała 12 metrów szerokości i 68.5 metra długości. Obie części oddzielał mur z dwoma przejściami a na dwóch przeciwległych końcach znajdowały się po dwa wejścia[24]. Dodatkowe wejście do Smatruzu znajdowało się w części północnej w miejscu, gdzie dziś znajduje się portal w kamienicy Rynek-Ratusz 7-9[25][24]. W osi smatruza ustawione były słupy podtrzymujące sosręb a te poprzeczne belki stropowe. Drugie piętro Smatruza było dwunawowe a wejście na nie znajdowało się od zachodniej stronie i prawdopodobnie od strony wschodniej i południowej; do 1320 roku na piętrze sprzedawano wełnę od czego funkcjonowała również nazwa "Dom Wełny". Cały budynek był zwieńczony stromym dwuspadowym dachem zakończonym szczytami. Ławy szewskie zajmowały część wschodnią i środkową, ławy z pieczywem część zachodnią. W 1613 roku smatruz został przebudowany i do dano do niego ławy dla kuśnierzy[24].

Strona Rymarzy | edytuj kod

Linię północną tretu stanowiły pierwotnie drewniane kramy siodlarzy (wspomniane po raz pierwszy w 1410), rymarzy (wspomniane w 1464) i pasamoników. Od nich północna strona tretu nazywana była Stroną Rymarzy (w późniejszych latach Stroną Złotników)[4]. Większość obecnych kamienic znajdujących się w północnej pierzei tretu ma rodowód sięgający XV–XVII[4]. Pierwotnie były to parterowe drewniane kramy, a następnie piętrowe murowane pomieszczenia mieszkalne przylegające do dwukondygnacyjnej murowanej ściany północnej smatruza. Z biegiem kolejnych lat pomieszczenia przekształcono w wielopiętrowe kamienice[26]. Linia zabudowy kramów murowanych na działkach od numeru 17-23 znajdowała się ponad sześć metrów przed smatruzem[27]. Po 1824 roku, kiedy to zlikwidowano smatruzy, właściciele kamienic z tej strony wykupili od miasta za kwotę 21 000 talarów, jej tereny i przedłużyli swoje budynki na południe. Zachowane z tego okresu zabudowania mają cechy architektury późnoklasycystycznej[4].

Inne elementy zagospodarowania Rynku | edytuj kod

Mała Waga | edytuj kod

W 1273 Henryk IV nadał mieszczanom wrocławskim prawo wagi i prawo szrotu, czyli nakaz ważenia wszelkich towarów przed zapłatą na miejskich wagach. W tym celu wybudowano Małą i Wielką Wagę. Mała Waga służyła do ważenia towarów o ciężarze nie większym od 10 cetnarów[4]. Budynek w którym znajdowała się waga został wzniesiony w latach 1521-1522 i znajdował się u wylotu zachodniego przejścia Kramów Bogatych. Nad pomieszczeniem z wagą i przejściami zachodnimi wzniesiono dwie dodatkowe izby będące salami wyszynku dla szlachty, kupców i mieszczan. W późniejszych latach owe sale służyły kupcom jako miejsce zebrań i giełdę a cały budynek przybrał formę trzykondygnacyjnego gmachu czworokątnego o długości 30,6 metra i szerokości 10,5 metra, nakrytego wysokim, dwuspadowym dachem. Od północy graniczył z przejściem do Kramów Bogatych a od południa z przejściem do Sukiennic[4].

Dom Płócienników | edytuj kod

W 1540 roku w narożniku pomiędzy budynkiem z małą wagą i giełdą a Sukiennicami wzniesiono trzykondygnacyjny budynek Urzędu Wagi o długości 20,4 metrów i szerokości 13,8 metrów. Budynek ten mieścił w przyziemiu Urząd Wagi, Urząd Szrotu i Urząd Chmielu i Urząd handlu rybami[28]. Przed zachodnim wejściem do Sukiennic, w XIV wieku wzniesiono początkowo drewniany, a później murowany budynek Wielkiej Wagi[8].Po raz pierwszy był wspomniany w dokumencie z roku 1332; występuje również na planie miasta z roku 1562. Od niego swoją nazwę wzięła zachodnia pierzeja Rynku - "Przy Budce" lub "Przy Wadze"[29]. Wielka Waga służyła do ważenia towarów powyżej dziesięciu cetnarów[30].

Wielka Waga | edytuj kod

W 1847 rozebrano Wielką Wagę, wznosząc pomnik konny Fryderyka II autorstwa Augusta Kissa, zaś w 1859 Małą Wagę, Dom Płócienników i Urząd Chmielny, aby zrobić miejsce dla Nowego Ratusza projektu Augusta Stülera. W miejscu wyburzonego odwachu postawiono w 1861 pomnik Fryderyka Wilhelma III, również zaprojektowany przez Kissa. Krótko po II wojnie światowej oba pomniki usunięto.

Targi i pomniejszy handel na Rynku | edytuj kod

W południowo-zachodnim narożniku linia zabudowy bloku śródrynkowego jest wycofana, znajdował się tam do połowy XVIII wieku targ rybny, a od 1745 ponadto odwach, w 1788 zastąpiony nowszym obiektem projektantem którego był Carl Gotthard Langhans. W zachodniej części Rynku znajdował się Targ Wełny. Składowano tam towary tranzytowe, handlowano wełną, co tydzień odbywały się tam jarmarki a w jej północnym krańcu handlowano starociami. W północnej części Rynku, znajdował się Targ Łakoci, gdzie sprzedawano żywność i noże oraz otręby (przy wylocie ulicy Więziennej)[17]. We wschodniej części Rynku znajdowały się kramy grzebieniarzy, tokarzy, rękawiczników, kapeluszników i handlarzy dziczyzną. W południowej części, u wylotu na ulicę Świdnicką, znajdował się tzw. Targ Zbożowy. Przed samym Ratuszem sprzedawano natomiast ryby [17].

Zanim wybudowano pierwsze budynki Ratusza, sądy odbywały się pod gołym niebem, na wybrukowanym w początku XIV wieku placu, wydzielonym rowem i płotem z plecionki. Pod koniec XIV wieku w Ratuszu wybudowano Salę Wójtowską, a plac został zlikwidowany; na jego miejsce ustawiono, początkowo drewniany a następnie kamienny pręgierz. Gdy Wrocławia trafił pod panowanie pruskie, miejsce egzekucji prawa przeniesiono na plac po południowo zachodniej stronie Ratusza, gdzie w 1745 roku wybudowano odwach policji[31].

Kamienice wokół rynku | edytuj kod

Jaś i Małgosia | edytuj kod

Północno-zachodni narożnik Rynku zajmują dwa (a właściwie trzy) maleńkie dawne domki altarystów (opiekunów ołtarza), pozostałość domów otaczających niegdyś zamkniętym wieńcem cmentarz kościoła św. Elżbiety, połączone łękiem bramnym, żartobliwie nazywane Jasiem i Małgosią.

Rynek po 1945 roku | edytuj kod

W trakcie oblężenia Wrocławia w 1945 roku miasto zostało mocno zniszczone ale rynek nie uległ dużym zniszczeniom. Po zakończeniu walk polskie władze w pierwszej kolejności zaczęły remontować ratusz oraz m.in. zabytkowe kościoły. Remont pozostałej zabudowy Rynku zaczął się w 1953 roku i trwał do początku lat 60[33]. W latach 1996-2000 wyremontowano nawierzchnię Rynku i zlikwidowano ruch samochodowy, jak również odnowiono większość elewacji.

W 1956 przed Ratuszem, w miejscu po pomniku Fryderyka Wilhelma III, ustawiono przewieziony ze Lwowa[34] pomnik Aleksandra Fredry. W 1988 zrekonstruowano usunięty krótko po wojnie pręgierz po wschodniej stronie Ratusza. W jednym z budynków w bloku śródrynkowym działał Teatr Laboratorium Jerzego Grotowskiego, a dziś mieści się centrum badania jego twórczości.

W XIX w. przez Rynek poprowadzono linie tramwaju, najpierw konnego, a później także elektrycznego. Tramwaje kursowały przez Rynek do połowy lat 70. XX wieku, gdy przeniesiono je na Trasę W-Z.

Uwagi | edytuj kod

  1. Tret to inaczej rynek, na którym sprzedawano drobiazgi, targowisko. Inne znaczenie: to bruk, chodnik, droga, przejście[3]
  2. Datę 1241 Olgierd Czerner traktuje jako czas odbudowy miasta po jego zniszczeniu przez Tatarów[7]
  3. Według Małgorzaty Chorowskiej w XIII wieku na terenach Śląska stosowano stopę reńską jako miarę odpowiadającą dzisiejszym 31,3 centymetrom. Wielkość stopy wyliczano z długości pręta flamandzkiego (4.7m). Z podziału "virga regalis" na 15 odcinków powstawała stopa 31,3 cm, zwana w ziemi chełmińskiej reńską, natomiast przez podział na 14,5 stopa zwana paryską lub królewską (pied de roi) [10]
  4. W różnych starszych publikacjach wielkość Rynku wrocławskiego jest różnie podawana: Olgierd Czerner podobnie jak i Harasimowisz podają wielkość 207 x 172 metry[2][12], Zygmunt Antkowiak 208 x 173[13][14], Chorowska, Eysymontt 208x175[9]
  5. Olgierd Czerner skrupulatnie wymienia czterdzieści jeden kramów: 1. Zielone Winno Grono, 2. Złoty Anioł, Czarny Słoń/Złoty Słoń, 4.Złoty Wilk, 5. Złota Gwiazda, 6. Biały łabędź, 7. Pod Strzelcami, 8. Pod Polakami/Żelazny Krzyż, 9.Pod Woźnicą, 10. Pod Złotymi Gryfami, 11.Pod Złotym Mieczem, 12. Miasto Wrocław, 13. Pod Złotym Psem, 21. Król Prus, 22. Bocian, 23. Biały Niedźwiedź, 24. Złote Serce, 25. Biały Orzeł, 26. Czarny Orzeł, 27. Złote Słońce, 28. Diamentowy Wieniec/Złoty Baran, 29. Złota Róża, 30. Biała Owieczka/Zielony Wieniec, 31. Złota Gęś/Złota Kula, 32. Czarna Róża/Złoty Krzyż, 33. Głowa św. Jana, 34. Hiszpański Krzyż/Pod Murzynem, 35. Złote Drzewo, 36. Złote Jabłko, 37. Złoty Lew, 38. Złota Kotwica, 39. Koszykarz, 40. Zielony Jeleń/Złoty Jeleń, 41.Błogosławiony Jakub[22]
  6. Olgierd Czerner wymienia nazwy tych kramów: Biały Jednorożec, Zielony Jeleń, Niebieska KUla, Biały Struś, Czerwony Rak, Wilki Krzyż, Czerwona Jelenia Głowa, Biała Róża, Pod Czerwonymi Polakami, Złoty Klucz, Biały Łabędź, Niebieski Pies, Czerwona Róża, Czerwony Kogut, Czarny Niedźwiedż, Złty Pelikan[22]

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Czerner 1976 ↓, s. 9-10.
  2. a b Czerner 1976 ↓, s. 12.
  3. Słownik języka polskiego PWN
  4. a b c d e f g Czerner 1976 ↓, s. 28.
  5. Czerner 1976 ↓, s. 14.
  6. Czerner 1976 ↓, s. 12-15.
  7. a b Czerner 1976 ↓, s. 15.
  8. a b c Cezary Buśko: Archeologia lokacyjnego Wrocławia. archaiabrno.org. s. 40. [dostęp 2020-06-28].
  9. a b c d e f Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 289.
  10. a b c Chorowska 2010 ↓, s. 69.
  11. a b Chorowska 2010 ↓, s. 72.
  12. Harasimowicz 2006 ↓, s. 764.
  13. Antkowiak 1970 ↓, s. 221.
  14. Antkowiak 1997 ↓, s. 369.
  15. a b Chorowska 2010 ↓, s. 71.
  16. Małachowicz 1985 ↓, s. 18.
  17. a b c d e f Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 290.
  18. Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 301.
  19. a b c Czerner 1976 ↓, s. 26.
  20. a b c Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 320.
  21. a b c d Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 321.
  22. a b c Czerner 1976 ↓, s. 40.
  23. a b c Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 345.
  24. a b c d e f Czerner 1976 ↓, s. 27.
  25. Czerner 1976 ↓, s. 142.
  26. Wiśniewski 2002 ↓, s. 109-110.
  27. Wiśniewski 2002 ↓, s. 118.
  28. Czerner 1976 ↓, s. 33.
  29. Czerner 1976 ↓, s. 39.
  30. Harasimowicz 2006 ↓, s. 952.
  31. Eysymontt i in. 2011 ↓, s. 291.
  32. Fotografia domów towarowych pod numerami (od prawej) 48, 49 i 50.
  33. Wrocław jak feniks. Zobacz, co wyrosło z gruzów: Ul. Oławska, widok z Rynku (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA. [dostęp 2015-12-03].
  34. Pomnik odsłonięty tam w 1879, po II wojnie światowej przez pewien czas przechowywany w Warszawie. Projektantem był Leonard Marconi.

Bibliografia | edytuj kod

  • Zygmunt Antkowiak: Wrocław od A do Z. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 1997.
  • Zygmunt Antkowiak: Ulice i place Wrocławia. Wrocław: Wydawnictwo Ossolineum, 1970.
  • Wojciech Brzezowski: Dom mieszkalny we Wrocławiu w okresie baroku. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2005.
  • Małgorzata Chorowska: Regularna sieć ulic. Powstanie i przemiany do początku XIV w.. W: Jerzy (pod red.) Piekalski, Krzysztof Wachowski: Ulice średniowiecznego Wrocławia. Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, Instytut Archeologii: WRATISLAVIA ANTIQUA 11, 2010.
  • Olgierd Czerner: Rynek wrocławski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
  • Rafał Eysymontt, Jerzy Ilkosz, Agnieszka Tomaszewicz, Jadwiga Urbanik (red.): Leksykon architektury Wrocławia. Wrocław: Via Nova, 2011.
  • Janina Gilewska-Dubis: Życie codzienne mieszczan wrocławskich w dobie średniowiecza. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2000.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz2: 1421-1500). Wrocław: Chronicon, 2015.
  • Jan Harasimowicz (red.): Atlas architektury Wrocławia t.I. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 1997. ISBN 83-7023-679-0.
  • Jan Harasimowicz: Encyklopedia Wrocławia. Wydawnictwo Dolnośląskie, 2006. ISBN 83-7384-561-5.
  • Andrzej Konarski: 604 zagadki o Wrocławiu. Wrocław: eMKa, 2017.
  • Krystyna Kirschke: Fasady wrocławskich obiektów komercyjnych z lat 1890-1930: struktura, kolorystyka, dekoracja. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, 2005. ISBN 83-7085-918-6.
  • Maciej Łagiewski: Wrocławscy Żydzi 1850-1944. Wrocław: Muzeum Miejskie Wrocławia, 2010.
  • Edmund Małachowicz: Stare miasto we Wrocławiu. Wrocław: PWN, 1985. ISBN 83-01-03996-5.
  • Norman Davies: Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego. Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2002.


Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Rynek we Wrocławiu" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy