Sawanka długodzioba


Sawanka długodzioba w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Sawanka długodzioba (Sylvietta rufescens) – gatunek małego ptaka z rodziny krótkosterek. Występuje w subsaharyjskiej Afryce. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Sawanki długodziobe osiągają długość ciała 10–11,5 cm, przy masie ciała 9–14 g. IOC wyróżnia 7 podgatunków; ich przedstawiciele różnią się między sobą głównie odcieniem poszczególnych części upierzenia i długością dziobów. Niezależnie od podgatunku reprezentantów S. rufescens cechuje szarawy lub brązowoszary wierzch ciała, jasna brew, ciemny pasek przechodzący przez oko oraz jasny (przeważnie w jakimś odcieniu płowego) spód ciała. W upierzeniu dichromatyzm płciowy nie występuje. Nie jest znany wygląd młodych osobników.

Sawanki długodziobe zamieszkują bardzo różnorodne środowiska – od pustynnych zakrzewień na pustyni Namib poprzez sawanny, karru, fynbos i lasy po ogrody. Unikają obszarów trawiastych i lasów deszczowych. Żywią się głównie owadami i ziarnem. Pora lęgowa różni się w zależności od miejsca występowania. Ptaki tego gatunku budują gniazdo podobne kształtem do łuzy stołu bilardowego; składają od 1 do 3 jaj. Zarówno samiec, jak i samica uczestniczą w trwającej blisko 14 dni inkubacji jaj oraz w karmieniu młodych.

Spis treści

Taksonomia | edytuj kod

Pierwsze przedstawienie gatunku w literaturze; François Levaillant, 1802

Gatunek naukowo opisał po raz pierwszy Louis Jean Pierre Vieillot. Opis Vieillota ukazał się w 1817, w 9. tomie dzieła Nouveau dictionnaire d’histoire naturelle. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Dicaeum rufescens[2]; obecnie (2016) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza sawankę długodziobą w rodzaju Sylvietta[5]. W literaturze jest jednak wzmianka o gatunku sprzed 1817. François Levaillant opublikował tablicę barwną z wizerunkiem tych ptaków, oznaczoną numerem 135, w 3. tomie Histoire naturelle des oiseaux d'Afrique (1802). Zamieścił również sześciostronicową deskrypcję, obejmującą nie tylko wygląd, ale i zachowanie przedstawicieli gatunku. Nowo opisane ptaki otrzymały nazwę Le Crombec[6]; tablica Levaillanta wraz z komentarzem autora stała się podstawą dla późniejszego opisu Vieillota[7]. Holotyp pochodził z okolic rzeki Olifants (wówczas: Rivière-des-Eléphans)[6]. Sawanka długodzioba tworzy nadgatunek z sawanką jasną (S. isabellina)[5][8].

Podgatunki | edytuj kod

IOC wyróżnia 7 podgatunków S. rufescens[5] (2016), podobnie jak i autorzy Handbook of the Birds of the World[9]. W 1905 ukazał się opis podgatunku nazwanego S. r. ochrocara; holotypem był osobnik odłowiony w Namibii, na obszarze ówczesnego Damaraland[10]. Nie jest on jednak wydzielany obecnie do rangi osobnego podgatunku[5][9], zaś włączany do S. r. flecki[9]. Podgatunek S. r. pallida pierwotnie opisano jako osobny gatunek (Sylviella pallida)[11], podobnie jak i S. r. ansorgei (pod nazwą Sylvietta ansorgei)[12] oraz S. r. flecki (Sylvietta flecki[13], autor podtrzymywał nadaną przez siebie nazwę w wydanym w 1900 Die Vögel Afrikas[3]). Podgatunek S. r. adelphe został po raz pierwszy wspomniany pod nazwą Sylvietta micrura adelphe[14]. W 1918, 18 lat po pierwszym opisie S. r. flecki, W. L. Sclater i C. Mackworth-Praed wydzielili nowy podgatunek, S. r. transvaalensis[15]; Sylvietta rufescens transvaalensis jest jednak synonimem S. r. flecki[16][8].

Nazewnictwo | edytuj kod

Nazwa Crombec, jaką określił sawankę długodziobą Levaillant, pochodzi od określenia Krome-bec, jak nazywali ptaka Khoikhoi[6]. W języku angielskim nazwy wszystkich przedstawicieli rodzaju Sylvietta zaczynają się od Crombec; S. rufescens była pierwszym opisanym gatunkiem tego rodzaju[5]. Epitet gatunkowy rufescens oznacza po łacinie czerwonawy[17]. Zulusi nazywają ptaka indibilitshe[18][19]; słowo pochodzi prawdopodobnie od holenderskiego dubbeltje oznaczającego małą monetę[19].

Morfologia | edytuj kod

Spreparowana samica S. r. rufescens

Długość ciała sawanek długodziobych wynosi 10[9]–11,5[3] cm, zaś masa ciała 9–14 g[9]. Wymiary ptaków podgatunku nominatywnego według Reichenowa: długość skrzydła 52–62 mm, ogona – 28–30 mm, dzioba – 14–15 mm, a skoku – 19–20 mm[3]. Wymiary osobników podgatunku nominatywnego według P.A. Clanceya (n=8): długość skrzydła 59–64 mm u samca, 59–61 mm u samicy, długość dzioba – 16–18,5 mm u samca, 17 mm u samicy[16].

Nie występuje dymorfizm płciowy w upierzeniu. Charakterystycznym elementem sylwetki jest krótki ogon, niemal całkowicie zasłonięty przez pokrywy nadogonowe[20]. Upierzenie w większości szarawe, brew jasna (płowa[21]); spód ciała płowy lub z domieszką cynamonowego[9]. U osobników podgatunku nominatywnego wierzch ciała jest szarobrązowy, wyróżniają się płowobiała brew i ciemny pas przechodzący przez oko. Policzek, broda i gardło białe, spód ciała płowocynamonowy. Dziób czarnobrązowy, wygięty. Nogi i stopy czerwonawobrązowe po różowe[9]. Tęczówka jasnobrązowa niezależnie od podgatunku[21][20]. Nie jest znany wygląd osobników młodocianych[9].

Różnice między podgatunkami przedstawiono w sekcji Podgatunki. Osobniki odmiennych podgatunków różnią się głównie odcieniami upierzenia i długością dzioba. Ptaki podgatunków z północnej części zasięgu cechuje jaśniejsze upierzenie i krótsze dzioby, zaś te z południa – ciemniejsze upierzenie i dłuższe dzioby[9].

Zasięg i środowisko | edytuj kod

Sawanka długodzioba zamieszkuje subsaharyjską Afrykę; od Demokratycznej Republiki Konga i Burundi poprzez Tanzanię, Zambię, Malawi, Mozambik, Zimbabwe, Botswanę, Angolę i Namibię po Eswatini, Lesotho i Południową Afrykę[22] (według innego źródła w Lesotho nie występuje[23]). W większości zasięgu sawanki długodziobe występują na niskich wysokościach. W Demokratycznej Republice Konga ptaki tego gatunku stwierdzano do 2000 m n.p.m.[9]. W Botswanie występuje na obszarze całego kraju w 4 podgatunkach; jest to jedyny przedstawiciel krótkosterek w tym kraju[24]. W Burundi lokalnie pospolity, unika jednak obszarów o wysokich opadach i okolic Mlandżi. Stwierdzany na wysokości 50–1400 m n.p.m., okazjonalnie do 1900 m n.p.m. (w Nyika)[25]. W Południowej Afryce spotykany we wszystkich prowincjach[18]. Brak wyraźnych barier między zasięgami poszczególnych podgatunków[23].

Sawanki długodziobe zamieszkują szeroki zakres środowisk. Zamieszkują zarówno pustynne zakrzewienia pustyni Namib[23], jak i suchsze sawanny, prócz tego pierwotne i wtórne lasy z rozwiniętym podszytem[9], w tym miombo z Colophospermum mopane[18], lasy rosnące nad brzegami rzek[25] oraz ogrody[18][20][25][9]; zasiedla również fynbos i karru. Najpospoliciej występuje jednak na terenach zadrzewionych akacjami (Acacia). Unika obszarów trawiastych, lasów wiecznie zielonych[26] i tych z drzewami z rodzaju Brachystegia[9]. Przeważnie sawanki długodziobe spotykane są w okolicy z łatwym dostępem do wody[21].

Tryb życia i zachowanie | edytuj kod

Sawanki długodziobe zjadają głównie bezkręgowce i nasionami traw, ale w ich diecie stwierdzono również nektar

Sawanki długodziobe aktywnie poruszają się wzdłuż pni i gałęzi w poszukiwaniu pożywienia[24], przeszukują również listowie[27]. Obyczaje reprezentantów gatunku nie zmieniają się zależnie od podgatunku[21]. Żerują w podszycie lub na drzewach, do 3 m nad ziemią. Przeważnie widuje się pary lub pojedyncze sawanki długodziobe[9], ale dołączają również do stad wielogatunkowych. Odnoszą z tego korzyść, zwiększając efektywność żerowania (w badaniach ptaków południowej Afryki taki efekt zaobserwowano jedynie u dwóch badanych gatunków, S. rufescens i krępnika czarnopierśnego, Batis molitor). Badania nad ptakami przebywającymi w zadrzewieniach akacji wykazały również, że sawanki poszukują wtedy pożywienia wyżej, niż przebywając w towarzystwie innych sawanek długodziobych lub samotnie[27]. Przedstawiciele S. rufescens poruszają się podobnie jak sikory[21], są to zwinne ptaki[9]. Ich zawołanie to niewyróżniający się, świergoczący głos, zaś głos alarmowy składa się z trzech sylab, z akcentem na pierwszą[21]. Wypłoszone wylatują, wydając z siebie ostre i przenikliwe piip-piip-piip[20]. Ze względu na wyróżniającą się sylwetkę, przy której ptak zdaje się nie mieć ogona, sawanki długodziobej nie da się pomylić z innym ptakiem; jedynie w Zimbabwe, gdzie współwystępuje z sawanką rdzawą (S. whytii), może być z nią mylona[23].

Sawanki długodziobe żywią się bezkręgowcami, w tym modliszkami, chrząszczami i gąsienicami; zjadają również roztocze (Acarina) i nasiona traw[9]. W jednym z badań, które obejmowało ptaki z Wysokiego Weldu, Nama Karoo i Kalahari (Południowa Afryka), przeanalizowano zawartość 8 żołądków. Zidentyfikowano 48 fragmentów pokarmu. W jego skład wchodziły chrząszcze, głównie te niewielkie (poniżej 5 mm długości), larwy i jaja owadów (części owadów nie zidentyfikowano) oraz niewielkie (1–2 mm) nasiona[28]. W diecie odnotowano również owoce (w tym winogrona) oraz nektar dwóch gatunków aloesu (Aloe) – A. greatheadii i A. marlothii[18].

Lęgi | edytuj kod

W Demokratycznej Republice Konga sawanki długodziobe lęgną się w styczniu[9], w Namibii – od września do marca[23]. W Zambii okres lęgowy przypada na wrzesień–grudzień, w Malawi trwa od września do lutego, niekiedy nawet do kwietnia (podobnie w Mozambiku[9]), zaś w Zimbabwe od września do stycznia. W dawnym Kraju Przylądkowym (dziś: Prowincja Przylądkowa Zachodnia, Północna i Wschodnia) sawanki długodziobe lęgną się od sierpnia do listopada[21], w KwaZulu-Nata w październiku i listopadzie, od października do stycznia w dawnej prowincji Transwal[23]. Stwierdzono pasożytnictwo kukułeczki białobrzuchej (Chrysococcyx klaas) na lęgach sawanki długodziobej[29].

Gniazdo ma kształt torebki[20], porównywanej przez autorów do łuzy[20][21]. Budowa gniazda zajmuje ptakom 7–10 dni[18]. Budulec stanowią włókna roślinne, liście, trawy[18], korzenie, pajęczyny, kokony[21] i fragmenty drewna. Wyściółkę stanowią suche trawy[18] lub wełna[9]. Pary gniazdują w oddali od siebie, zwykle na jedną parę przypada od 5 do 20 hektarów terenu. Gniazdo umieszczone jest przeważnie od 80 do 120 cm nad ziemią[26]. W zniesieniu od 1 do 3 jaj[18] o wymiarach około 19 na 12,5 mm[21]. Inkubacja trwa blisko 14 dni, podobny czas młode spędzają w gnieździe. Rodzice dzielą się obowiązkami przy wysiadywaniu i opiece nad młodymi[18][9].

Podgatunki | edytuj kod

Podgatunki opisano w kolejności prezentowanej przez Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny[5].

Status i zagrożenia | edytuj kod

IUCN uznaje sawankę długodziobą za gatunek najmniejszej troski nieprzerwanie od 1988 (stan w 2016). BirdLife International szacuje zasięg występowania na 4,19 mln km³, a trend populacji ocenia na stabilny ze względu na brak znaczących zagrożeń[22]. W Botswanie ptak pospolity lub liczny (2015)[24]. Na północny zasięgu niepospolity i zwykle występuje lokalnie, na południu swojego zasięgu pospolity[9]. Zasięg nieznacznie zmienił się od czasów historycznych, jednak nie są to zmiany znaczące. Do braku zagrożenia wyginięciem sawanek długodziobych przyczynia się ich plastyczność pod względem środowiska[23]. Możliwe, że odniosły korzyści z niszczenia lasów Brachystegia w Zimbabwe[9].

Przypisy | edytuj kod

  1. Sylvietta rufescens, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Louis Jean Pierre Vieillot: Nouveau dictionnaire d’histoire naturelle. T. IX. Paryż: 1817, s. 407.
  3. a b c d e f Anton Reichenow: Die Vögel Afrikas. T. 3. 1900, s. 625–626.
  4. Sylvietta rufescens. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  5. a b c d e f g F. Gill, D. Donsker: Wren-babblers, crombecs, bush warblers, Streaked Scrub Warbler, yellow flycatchers & hylias (ang.). IOC World Bird List (v6.1). [dostęp 8 lutego 2016].
  6. a b c d François Le Vaillant: Histoire naturelle des oiseaux d'Afrique. T. 3. 1802, s. tablica 135, s. 145–150.
  7. L. C. Rookmaaker: The Zoological Exploration of Southern Africa 1650-1790. CRC Press, 1989, s. 201. ISBN 978-90-6191-867-7.
  8. a b Ernst Mayr, Melvin A. Traylor & George E. Watson: Check-list of birds of the world. T. 11. 1986, s. 213.
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Pearson, D.: Long-billed Crombec (Sylvietta rufescens). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [dostęp 10 lutego 2016].
  10. Harry C. Oberholser. Description of a new Sylvietta. „Smithsonian miscellaneous collections”. 47, s. 373–374, 1905. 
  11. a b c Boyd Alexander. Sylviella pallida, sp. nov.. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. LXIII (63), s. 48, 1899. 
  12. a b c Ernst Hartert. Sylvietta ansorgei, sp. n.. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. 19, s. 97, 1907. 
  13. a b Anton Reichenow. Zur Tierverbreitung in Afrika II. „Ornithologische Monatsberichte”. 8, s. 22, 1900. 
  14. a b c d H. Grote. Sylvietta micrura adelphe, nov. subsp.. „Ornithologische Monatsberichte”. 35, s. 118, 1927. 
  15. W. L. Sclater & C. Mackworth-Praed. On the Birds of Anglo-Egyptian Sudan. „The Ibis”. ser. 10, vol. 6, s. 667, 1918. 
  16. a b c d e f g h i j k l P. A. Clancey. The races of the Crombec Sylvielta rufescens (Vieillot) occurring in the South African Subcontinent. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. 74, s. 64–70, 1954. 
  17. James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 341. ISBN 1-4081-2501-3.
  18. a b c d e f g h i j Sylvietta rufescens (Long-billed crombec). Biodiversity Explorer. [dostęp 11 lutego 2016].
  19. a b Adrian Koopman: Zulu Names. University of Natal, 2002, s. 243. ISBN 978-1-86914-003-8.
  20. a b c d e f Cecil Damer Priest: The Birds of Southern Rhodesia. T. 3. W. Clowes and Sons, 1935, s. 234–237.
  21. a b c d e f g h i j Cyril Winthrop Mackworth-Praed & Claude Henry Baxter Grant: Birds of the southern third of Africa. 1981, s. 247–250. ISBN 978-0-582-46085-0.
  22. a b Cape Crombec Sylvietta rufescens. BirdLife International. [dostęp 9 lutego 2016].
  23. a b c d e f g J.A. Harrison: Longbilled Crombec. Bosveldstompstert. W: Southern African Bird Atlas Project (SABAP2) [on-line]. 4 października 2011. [dostęp 14 lutego 2016].
  24. a b c Peter Hancock & Ingrid Weiersbye: Birds of Botswana. Princeton University Press, 2015, s. 282. ISBN 978-1-4008-7417-0.
  25. a b c Françoise Dowsett-Lemaire, Robert J. Dowsett: The Birds of Malawi: An Atlas and Handbook. Tauraco Press and Aves, 2006, s. 378. ISBN 978-2-87225-004-2.
  26. a b Warwick Rowe Tarboton: Guide to the nests and eggs of southern African birds. Struik, 2001, s. 187.
  27. a b Robert L Thomson & J Willem H Ferguson. Composition and foraging behaviour of mixed-species flocks in two adjacent African woodland habitats: a spatial and temporal perspective. „Ostrich”. 78 (1), s. 65–73, 2007. DOI: 10.2989/OSTRICH.2007.78.1.10.54
  28. Grzegorz Kopij. Diet of some insectivorous passerines in semi-arid regions of South Africa. „Ostrich”. 76 (1, 2), s. 85–90, 2005. DOI: 10.2989/00306520509485478
  29. Herbert Friedmann. The Evolutionary History of the Avian Genus Chrysococcyx. „Bulletin of the United States National Museum”. 265, s. 53, 1968. 
  30. P. Mielczarek, M. Kuziemko: Rodzina: Macrosphenidae Fregin, Haase, Olsson & Alström, 2012 - krótkosterki - Crombecs, longbills and allies (wersja: 2015-05-27). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 8 lutego 2016].
  31. a b c P. A. Clancey. Miscellaneous taxonomic notes on African birds III. „Durban Museum Novitates”. 4 (4), s. 61–62, 1953. 
Na podstawie artykułu: "Sawanka długodzioba" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy