Seweryn Dziewicki


Seweryn Dziewicki w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Seweryn Rudolf[1][2] Dziewicki (ur. 27 marca 1812 w Łukowie, zm. 15 grudnia 1862[3][4] w Leominster) – uczestnik powstania listopadowego, działacz Wielkiej Emigracji, mason, poeta, poliglota, nauczyciel, brat stryjeczny Kacpra Dziewickiego.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość i powstanie listopadowe | edytuj kod

W noc listopadową 1830 r. Seweryn Dziewicki brał udział m.in. w zdobyciu warszawskiej zbrojowni.

Seweryn Dziewicki urodził się w Łukowie w dniu 27 marca 1812 roku, z ojca Jana Dziewickiego i Julianny Joanny z Schulców Dziewickiej[1]. Miał siostrę Elżbietę (niektóre źródła wymieniają także brata Romana)[5].

Jego kuzynem był zaliwszczyk, Kacper Dziewicki.

Studiował prawo i literaturę na Uniwersytecie Warszawskim (1829-1830). Wybuch powstania listopadowego zmusił Dziewickiego do przerwania studiów. Brał czynny udział w wydarzeniach nocy listopadowej, m.in. w szturmie na Arsenał warszawski[6]. W grudniu 1830 wstąpił do Gwardii Akademickiej, utworzonej przez prof. Krystyna Lach-Szyrmę[7], a następnie do gwardii podlaskiej (20 II 1831), 22 Pułku Piechoty i do Legii Litewskiej[8]. U schyłku powstania (1 VIII 1831) zasilił szeregi 6 Pułku Piechoty. W randze kapitana walczył w woj. sandomierskim w korpusie gen. Samuela Różyckiego – z tym też korpusem wszedł do Wolnego Miasta Krakowa (26 IX 1831)[7].

W Cesarstwie Austrii i we Francji | edytuj kod

Zamek w Avenches, miejsce tymczasowego internowania (począwszy od 18 lutego 1834) Dziewickiego i innych polskich uczestników wyprawy sabaudzkiej.

Pod koniec września 1831 roku, Dziewicki – w towarzystwie kilku powstańców, m.in. Jana Bartkowskiego – wyruszył z Krakowa przez Olkusz, Zator, Andrychów, Beskid Żywiecki, Żylinę, Komarno do Budy i Pesztu na Węgrzech (2 XI 1831)[9]. Na trasie tej Polacy mogli liczyć na ciepłe przyjęcie i pomoc materialną ze strony miejscowej ludności, gdziekolwiek się pojawili – już wówczas byli bowiem kojarzeni z bohaterami walk o wolność. Jednocześnie byli śledzeni i inwigilowani przez tajnych agentów policji austriackiej[9]. W stolicy węgierskiej spotkali się m.in. z poetą Mihálym Vörösmartym oraz innymi sprzymierzeńcami polskich aspiracji niepodległościowych.

Na przełomie lat 1831/1832, Seweryn Dziewicki, naciskany przez policję, przeniósł się do Wiednia, a stamtąd do czeskiego Brna. W międzyczasie podejmował – nie bez trudności – próby uzyskania paszportu do Francji. Ostatecznie na ziemi francuskiej stanął w marcu lub w kwietniu 1832 r.

W pierwszej kolejności został skierowany do Zakładu Emigracji Polskiej w Bourges. Tam, znajdując się w skrajnie trudnych warunkach materialnych, Dziewicki złożył podanie o zapomogę socjalną do Komitetu Narodowego Polski. Podanie Dziewickiego zostało rozpatrzone negatywnie, jednak wkrótce Dziewicki ponownie spotkał się z Janem Bartkowskim, który zapomogę otrzymał i podzielił się nią z przyjacielem[9]. W dniu 1 VI 1832 Seweryn złożył prośbę o pozwolenie na kontynuowanie studiów prawniczych, przerwanych po wybuchu powstania listopadowego. Zamierzał studiować w Strasburgu lub w Montpelier, jednak władze skierowały go do Dijon (jesienią 1832)[9]. W czasie studiów Dziewicki zetknął się z ideologią saintsimonizmu, której stał się - na jakiś czas - gorliwym wyznawcą[5].

Również w Dijon został przyjęty do wspólnoty wolnomularskiej – epizod ten został utrwalony później na inskrypcji grobowej Dziewickiego w Leominster. Był członkiem loży Trójcy Niepodzielnej, mającej swą główną siedzibę w Paryżu[8]. Nie później niż w 1834 roku został członkiem Towarzystwa Demokratycznego Polskiego (nieformalnie zwanego „pierwszą polską partią polityczną”)[10].

Wyprawa do Frankfurtu i Sabaudii | edytuj kod

Pobyt Dziewickiego we Francji trwał niemal dokładnie jeden rok. W dniu 9 kwietnia 1833 roku wyruszył z Dijon wraz z grupą 40 weteranów powstania listopadowego w kierunku Frankfurtu nad Menem, z zamiarem wsparcia tamtejszej rewolucji (Franfkurter Wachensturm)[9]. W tym okresie Polacy nie byli jeszcze świadomi, że rewolucja frankfurcka zakończyła się kompletnym fiaskiem jeszcze w dniu wybuchu, tj. 3 kwietnia. Informacja o upadku rebelii w Niemczech zastała ich w górach w okolicach Besançon, w dniu 11 kwietnia (informacji dostarczył przywódca szturmu na Arsenał warszawski w noc listopadową – ppor. Feliks Nowosielski). Zaskoczeni nieoczekiwanym obrotem sprawy polscy rewolucjoniści musieli szybko podjąć jakąś decyzję: wyprawa do Frankfurtu była już mocno spóźniona, a z kolei powrót do Dijon groziłby teraz aresztowaniem. Zdecydowano więc kontynuować marsz na wschód – do Szwajcarii[9].

Porrentruy, gdzie Seweryn Dziewicki spędził wraz z towarzyszami broni swoje pierwsze kilka dni na terenie Szwajcarii (od 16 kwietnia 1833).

W kantonie berneńskim Dziewicki i towarzysze pojawili się w dniu 15 kwietnia 1833 r. Lokalne władze niechętnie odnosiły się do obecności rewolucjonistów na ich terenie, jednak musiały liczyć się z opinią publiczną, która sprzyjała Polakom. W miejscowości Porrentruy powstańcy otrzymali nawet rządowe wsparcie finansowe[9]. Zawiązano jednocześnie Centralny Komitet, którego zadaniem było udzielanie wszelkiej pomocy Polakom. Także i bogatsi Polacy z Francji wspierali rodaków w Szwajcarii, m.in. ks. A.J. Czartoryski, Klaudyna Potocka, a ponadto członkowie francuskich lóż wolnomularskich, Francuz Lafayette czy brytyjski polityk Dudley C. Stuart.

W przeciwieństwie do mieszczan, szwajcarskie duchowieństwo odnosiło się z dystansem do polskich żołnierzy, zwłaszcza po publikacji encykliki Cum primum (1832), w której papież Grzegorz XVI potępił powstanie listopadowe jako akt nieposłuszeństwa i buntu przeciw „prawowitej” władzy rosyjskiej. Za głosem kleru poszły i masy chłopstwa szwajcarskiego, przyjmującego bezkrytycznie treść antypolskich kazań głoszonych z ambon kościelnych[9].

W połowie 1833 r. grupy węglarzy włoskich osiadłych w Szwajcarii, na czele z Giuseppem Mazzinim, rozpoczęły przygotowania do wyprawy militarnej do Sabaudii, z zamiarem wywołania rewolucji w państwach włoskich[9] i - docelowo - do wyzwolenia ich spod władzy austriackiej. W trakcie organizacji ekspedycji, podjęto rokowania m.in. z polskimi weteranami powstania listopadowego, którzy zgodzili się wziąć udział w wyprawie sabaudzkiej w zamian za obietnicę przyłączenia się do walk o wyzwolenie Polski, gdyby rewolucja włoska zakończyła się sukcesem. Stosowną umowę zawiązano w dniu 27 listopada 1833. Seweryn Dziewicki i Jan Bartkowski znajdowali się w grupie żołnierzy mających uczestniczyć w tych wydarzeniach. Seweryn stał się swego rodzaju bardem-pieśniarzem tej grupy; znane są relacje z odczytywania na głos w miejscach publicznych wierszy poetyckich Dziewickiego[9].

Wyprawa rewolucyjna do Sabaudii również zakończyła się niepowodzeniem. Polskich uczestników ekspedycji, w tym Seweryna Dziewickiego, aresztowano i osadzono w szwajcarskiej twierdzy Avenches (w połowie lutego 1834)[9]. Pomiędzy 18 lutego a 20 kwietnia 1834 r. Dziewicki, Bartkowski oraz czterech innych Polaków zostało przeniesionych do miejscowości Erlach w Szwajcarii[9], gdzie pozostawali aż do momentu otrzymania paszportów do Anglii (20 kwietnia).

Podczas pobytu w Erlach Dziewicki odwiedził m.in. klasztor na wyspie na jeziorze Bielersee, w którym w roku 1765 ukrywał się przed prześladowaniami religijnymi Jean-Jacques Rousseau[9]. Wizyta ta zainspirowała Dziewickiego do napisania wiersza Wyspiarze.

Na wyspach brytyjskich | edytuj kod

20 kwietnia 1834 Seweryn Dziewicki otrzymał od władz szwajcarskich paszport do Anglii, wraz z nakazem wyjazdu[9]. Na Wyspach pojawił się pomiędzy 20 kwietnia a 30 czerwca. Od tej pory Wielka Brytania stała się dla łukowianina drugą ojczyzną, w której spędził resztę (tj. większość) życia.

Po przybyciu do Anglii Seweryn Dziewicki zamieszkał w Londynie[7], pod adresem 19 Soho Square[9]. W dniu 19 sierpnia 1834 złożył podpis pod manifestem potępiającym politykę ks. A.J. Czartoryskiego. Następnie przeniósł się do Portsmouth, gdzie nauczał polskich niepiśmiennych żołnierzy-chłopów pisania, czytania, liczenia, historii, geografii, języków obcych (francuskiego i angielskiego)[11], a ponadto rozpowszechniał idee o charakterze politycznym (socjalistyczne, demokratyczne)[12].

We wrześniu lub październiku 1834 roku część członków Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, w tym Seweryn Dziewicki, przeniosła się na wyspę Jersey. W dniu 25 listopada zawiązali tam sekcję Jersey TDP[13].

30 października 1835 w Portsmouth powołano do życia pierwszą Gromadę Ludu Polskiego – Grudziąż. Seweryn był jednym z jej ojców-założycieli, choć formalnie swój podpis pod aktem założycielskim złożył dopiero 6 listopada[14]. W Gromadzie pełnił funkcję sekretarza oraz redaktora licznych proklamacji i okólników na tematy filozoficzne i polityczne – ich przekaz był znacznie bardziej radykalny niż publikacje TDP[8].

Był Dziewicki ponadto członkiem Literary Association of the Friends of Poland (LAFP), jednak w 1837 został wykreślony z listy członków z powodu konfliktu z angielskim urzędnikiem o nazwisku Williams[15].

Okres 1835-1837 jest opisywany jako „lata głodowe” w życiu Seweryna i polskiej emigracji w Anglii. W 1838 otrzymał zasiłek od rządu – skromny, ale pozwalający utrzymać się przy życiu[5]. W marcu (lub w kwietniu) 1837 Dziewicki ponownie osiadł w Londynie – podjął tam pracę jako nauczyciel języków obcych i literatury starożytnej[8]. W czasie wolnym od pracy brał udział w gorących dysputach na tematy polityczne „przy lulce i kawie” w londyńskich kawiarniach[5]. Pod względem politycznym, wyrażał niezadowolenie z dotychczasowej, półtorarocznej działalności gromad w Portsmouth i na Jersey – w jego opinii, obie organizacje popadły w stagnację, nie wykazywały żadnych oznak dalszego rozwoju; ich oddziaływanie na sprawy publiczne oceniał jako niewystarczające[16]. Z Tadeuszem Krępowieckim naradzał się w sprawie możliwości powołania do życia nowej, aktywniejszej gromady, jednak koncepcja ta nie zyskała uznania w szerszych kręgach emigracji polskiej w stolicy brytyjskiej. Prowadził także rozmowy na temat pomysłu zjednoczenia wszystkich polskich organizacji politycznych na Wyspach w jedno ciało – ale także bez rezultatu.

3 lipca 1837 Seweryn został wykreślony z listy członków Gromad Ludu Polskiego – oficjalnym powodem było pogłębianie się różnic o charakterze politycznym oraz „zdrada ideałów” organizacji[8]. Wkrótce po rozstaniu z demokratami, Dziewicki zbliżył się do obozu konserwatystów[7]. 2 kwietnia 1838 Seweryn Dziewicki i Tadeusz Krępowiecki założyli słabo znaną, niewielką organizację (liczącą 11 członków) o nazwie Towarzystwo Wyznawców Obowiązków Społecznych[8].

Z upływem czasu poglądy polityczne Dziewickiego stopniowo i konsekwentnie zbliżały go do obozu prawicy emigracyjnej. W 1844 został członkiem tajnego Związku Insurekcyjno-Monarchicznego[7] (kierowanego przez Narcyza Olizara), a także członkiem Ogółu Emigracji Polskiej. Jeszcze w roku 1846 niektóre źródła wciąż wskazywały na polityczną aktywność Seweryna Dziewickiego, np. jego nazwisko[17] figurowało na liście członków Grona Londyńskiego, na czele którego stali ks. A.J. Czartoryski oraz Lord Dudley Stuart. Po tym okresie nastąpiło wycofanie się Seweryna Dziewickiego z życia publicznego oraz zerwanie kontaktów z rewolucjonistami.

Życie prywatne | edytuj kod

Jane Dziewicka (1826-1902), małżonka Seweryna Dziewickiego.

W latach 40. XIX wieku podczas pobytu w Bridgwater Seweryn Dziewicki poznał angielską kwakierkę i nauczycielkę – Jane Jones (1826-1902) z Hereford. Znajomość ta przerodziła się wkrótce w gorące uczucie, które pomimo pewnych przeciwności (dezaprobata rodziców Jane wobec perspektywy związku ich córki z o 14 lat starszym katolikiem z Polski) zaprowadziło oboje przed ołtarz. Ślub Seweryna i Jane został zawarty w dniu 29 grudnia 1849 roku w kościele św. Mikołaja w Hereford. Spośród członków rodziny Jane na uroczystości pojawiła się jedynie jej siostra[4].

Ze związku Seweryna i Jane zrodziło się pięcioro dzieci. Najstarszy syn, Michał Henryk Dziewicki, był wykładowcą języka angielskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1896-1928[18]. Córkę Gertrudę Dziewicką (1861-1948) sportretowała w roku 1897 Olga Boznańska[19]. Żadne z dzieci Dziewickich nie doczekało się własnego potomstwa.

Po wycofaniu się z życia publicznego Seweryn Dziewicki zarabiał jako nauczyciel języków obcych[4]. Z rodziną mieszkał w różnych miejscowościach w zachodniej Anglii: Bridgwater, Hereford, Tenbury. Zmagał się z depresją (zwaną wówczas „melancholią”), a także z uzależnieniem od alkoholu, które utrudniało mu pozyskiwanie nowych źródeł zarobkowania w charakterze nauczyciela[5].

Okoliczności śmierci | edytuj kod

Seweryn Dziewicki utonął w nurtach rzeki Lugg w Leominster, wieczorem 15 grudnia 1862 roku[4]. Ostatni raz widziano go żywego o godz. 18.30 w pubie[20] przy stacji kolejowej w Leominster – według relacji świadka, Seweryn miał wówczas znajdować się pod wpływem alkoholu. Po ujawnieniu zwłok w dniu 24 grudnia 1862 r., unieruchomiony zegarek Dziewickiego wskazywał godz. 18.50.

Nieznane są bliżej okoliczności jego śmierci – oficjalną przyjętą w śledztwie hipotezą był nieszczęśliwy wypadek. Brytyjska historyk Liz Pitman nie wyklucza jednak wersji samobójstwa, a teoria wypadku mogła – według Liz Pitman - stanowić jedynie „umyślny akt uprzejmości” ze strony śledczych, którzy nie chcieli wiązać samobójstwa (uznawanego wówczas za czyn przestępczy) z nazwiskiem Dziewickich, powszechnie szanowanej w Hereford rodziny[4].

Ponadto w brytyjskiej prasie pojawiały się spekulacje, według których Seweryn Dziewicki mógł paść ofiarą zabójstwa. Jako możliwego sprawcę śmierci Seweryna wymieniano niejakiego Thomasa Watkinsa, skazanego za zabójstwo żony[21].

Ciało polskiego powstańca listopadowego spoczęło na cmentarzu przy Leominster Priory Church[22].

Twórczość poetycka | edytuj kod

W pierwszych miesiącach i latach po upadku powstania listopadowego Seweryn Dziewicki uprawiał poezję patriotyczną; zachowało się co najmniej kilka wierszy, w których polski żołnierz wyrażał tęsknotę za krajem i bliskimi, porzuconych w wyniku przymusowej emigracji. Był to m.in. wiersz Pożegnanie Ojczyzny, napisany w drodze do Budy i Pesztu jesienią 1831 r[9].

Inne wiersze, napisane w 1832 r. na Węgrzech, to np. Do Węgrów, Czeska granica, Pieśni z ust ludu karpackiego. Po wyjeździe do Francji Dziewicki napisał Poemat o Żiżce (Dijon, 1832)[8].

Był również autorem wiersza Do Lelewela (być może zainspirowanego Mickiewiczowskim trzynastozgłoskowcem Do Joachima Lelewela), a także sonetów sławiących „rewolucyjne braterstwo słowiańskie”[5]. We Francji podarował rękopisy Joachimowi Lelewelowi. W latach 1833-1834 Dziewicki pisał wiersze poświęcone wyprawie rewolucyjnej do Sabaudii, której był uczestnikiem. Według Jana Bartkowskiego, jeden z tych wierszy, zatytułowany Wigilia, został odczytany na głos w karczmie w Porrentruy w Szwajcarii, w Wigilię Bożego Narodzenia (24 grudnia 1833), w drodze do Sabaudii. Jan Bartkowski (a za nim Zbigniew Sudolski[23]) przytoczył cały tekst tego wiersza w swoich wspomnieniach[9].

Dziewicki pracował również nad dłuższym poematem, inspirowanym wyprawą do Sabaudii – jego rękopis zabrał ze sobą do Anglii. Poematu nigdy nie ukończył, a ów rękopis zaginął w nieznanych okolicznościach i w nieznanym miejscu[5]. Podczas pobytu w szwajcarskim Erlach (wiosną 1834) powstał wiersz Wyspiarze, który także zachował się w całości (tekst dostępny we wspomnieniach Bartkowskiego)[9]. Dziewicki napisał go pod wrażeniem wizyty na wyspie św. Piotra na jeziorze Bielersee – miejscu pobytu Jana Jakuba Rousseau w 1765 roku.

Wiersze Dziewickiego były publikowane w XIX wieku w prasie warszawskiej, galicyjskiej i w Zachodniej Europie[5]. Kilka z nich zachowało się ponadto w rękopisie: Gitara[24], Grób szczęścia[25] (oba napisane w Londonderry w 1842), Moje dostatki (napisany w Ealing)[26].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b https://szukajwarchiwach.pl/35/1872/0/1/2/skan/full/dj_F3eF6JFDmw4q8LfIBNA
  2. W źródłach angielskich pojawia się również drugie imię Boleslaw lub Boleslas. https://core.ac.uk/download/pdf/153659673.pdf oraz inskrypcja na nagrobku w Leominster.
  3. Polskie publikacje wymieniają rok 1863 jako rok śmierci Seweryna Dziewickiego – jednak bez podania źródeł tej informacji. Nie wytrzymuje ona konfrontacji z brytyjskimi źródłami, np. czasopismo Hereford Times już w wydaniu z dnia 27 grudnia 1862 donosiło o śledztwie ws. śmierci polskiego nauczyciela. Wymieniony jest tam dzień 15 grudnia 1862 jako data śmierci Dziewickiego. Także na jego grobie w Leominster widnieje inskrypcja z taką datą (L. Pitman – The Parish that Disappeared, s. 81, Herefordshire 2016).
  4. a b c d e LizL. Pitman LizL., The Parish that Disappeared. A history of St John’s, Herefordshire 2016 .
  5. a b c d e f g h MarekM. Wajsblum MarekM., Od Belwederu do Leominster, „Tygodnik Wiadomości”, Londyn , 13 stycznia 1952, s. 1 .
  6. Według inskrypcji na nagrobku Dziewickiego w Leominster.
  7. a b c d e RobertR. Bielecki RobertR., Słownik biograficzny oficerów powstania listopadowego, t. I, Warszawa 1995, s. 407 .
  8. a b c d e f g MarianM. Tyrowicz MarianM., Towarzystwo Demokratyczne Polskie 1832-1863, Warszawa 1964, s. 155 .
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r JanJ. Bartkowski JanJ., Wspomnienia z powstania 1831 r. i pierwszych lat emigracji, Kraków 1966 .
  10. Towarzystwo Demokratyczne Polskie, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-02-08] .
  11. PeterP. Brock PeterP., Z dziejów Wielkiej Emigracji w Anglii, Warszawa 1958, s. 53 .
  12. WitoldW. Łukaszewicz WitoldW., Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista 1798-1847, Warszawa 1954, s. 97 .
  13. Okólniki Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, Poitiers 1834, s. 125 .
  14. W.W. Łukaszewicz W.W., W.W. Lewandowski W.W., Postępowa publicystyka emigracyjna 1831-1846, 1961, s. 245 .
  15. Kronika Emigracji Polskiej, t. V, Paryż 1837, s. 10, 11 .
  16. W.W. Łukaszewicz W.W., Tadeusz Krępowiecki. Żołnierz rewolucjonista 1798-1847, Warszawa 1954, s. 115 .
  17. Seweryn Dziewicki z Dziewięcic, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2020-02-08] .
  18. JózefJ. Bremer JózefJ., Michał Dziewicki – edytor, logik, lektor, tłumacz, powieściopisarz, „Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria”, 2016 [dostęp 2020-02-08] .
  19. Portrait of Gertruda Dziewicka, artyzm.com [dostęp 2020-02-08] .
  20. W Tygodniku Wiadomości pojawiła się ponadto wersja, według której Seweryn Dziewicki spędził ostatnie chwile życia nie w pubie przy stacji kolejowej, ale w domu zaprzyjaźnionego organisty kościelnego – Fredericka Ouseleya. W jego towarzystwie miał też spożyć alkohol. Źródło: Tygodnik Wiadomości, rok VII, nr 10 (310), 9 marca 1952, s. 2, Londyn
  21. The Alleged murderer Watkins, „Hereford Times”, 6 lutego 1864 .
  22. DKAmedia, Odczyt i prezentacja sylwetki Powstańca Listopadowego - Seweryna Dziewickiego, British Poles, 26 stycznia 2020 [dostęp 2020-02-08]  (pol.).
  23. ZbigniewZ. Sudolski ZbigniewZ., Zapomniani pisarze Wielkiej Emigracji 1831-1900, Warszawa 2013 .
  24. Polona, polona.pl [dostęp 2020-02-08] .
  25. Polona, polona.pl [dostęp 2020-02-08] .
  26. Polona, polona.pl [dostęp 2020-02-08] .
Na podstawie artykułu: "Seweryn Dziewicki" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy