Silva rerum (powieść)


Silva rerum (powieść) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Silva rerum (łac. silva rerum, dosł. las rzeczy) – wydana w 2008 roku powieść historyczna litewskiej pisarki Kristiny Sabaliauskaitė, za którą otrzymała ona nagrodę literacką im. Jurgi Ivanauskaitė. Jest to pierwsza część powstałej później tetralogii, sagi o burzliwych losach szlacheckiej rodziny, siedemnastowiecznym Wilnie i historii Europy Środkowej.

Spis treści

Fabuła | edytuj kod

Silva rerum to pierwsza część sagi rodziny Narwojszów. Akcja toczy się w wielokulturowym Wilnie i na Żmudzi w latach 1659–1667 – w dynamicznym i zaskakującym przemianami okresie. W pewnym szlacheckim dworku ludzie dotknięci okrucieństwem niedawnej historii starają się zbudować bezpieczny świat na nowo. Śmierć jednak naznacza ich, a upływ czasu oznacza jedynie świadomość jej nieuchronnej bliskości. Elżbieta i Jan Maciej Narwojszowie cudem uciekają z kozackiej masakry, której bolesne ślady pozostawiają traumę w ich świadomości i wpływają na dalsze życie[2].

Ich dzieci, bliźnięta Urszula i Kazimierz, wraz ze swym przyjacielem Jonelisem pierwszy raz doświadczają bliskości śmierci w sposób bolesny i namacalny, gdy w 1659 roku odkopują truchło ukochanego kota. To na zawsze utwierdza ich w przekonaniu, iż śmierć jest czymś bezkompromisowym i trzeba się z nią liczyć. Urszula zaczyna się jej bać, Kazimierz popada w odrętwienie. Dziewczynka postanawia, że będzie świętą i przed grozą codziennego życia schroni się w klasztorze. Brat, nie widząc celowości żadnych działań, nie spełnia oczekiwań uczonego ojca, znajduje się gdzieś na życiowym marginesie, w towarzystwie niebezpiecznych wolnomyślicieli, biernie obserwując rzeczywistość i stale mając przed oczyma to, czym się stajemy po śmierci[1]. W ich życie, niczym niszczycielski żywioł, wkracza charyzmatyczny buntownik i hedonista, Jan Kirdej Biront. Uczestnik nocnych orgii na dworze Radziwiłła staje się odpowiedzialny za wybuch namiętności w klasztorze. Zakochany w nastoletniej Urszuli wpływa na dalsze decyzje także Kazimierza. To jego obecność w rodzinie Narwojszów nadaje nowy kierunek ich dalszych losów[2].

Tytuł | edytuj kod

Dosłowne tłumaczenie łacińskiej frazy silva rerum to „las rzeczy”, zbiór rozmaitych wiadomości, utworów różnego rodzaju i różnych autorów. Powieść została zainspirowana gatunkiem sarmackiej sylwy, czyli popularnej księgi domowej lub rodowej, w której zapisywano różne wydarzenia i wiadomości przez wiele dekad i pokoleń. Były to księgi różnorodne stylistycznie, najczęściej nieoficjalne i nieprzeznaczone do publikowania zapiski. Zachowane w rękopisie, niekiedy także drukiem, zawierają bogactwo informacji o życiu i obyczajach[3].

Geneza | edytuj kod

Kristina Sabaliauskaitė jest historyczką sztuki specjalizującą się w baroku, ma polskie korzenie i dobrze włada językiem polskim. Pomysł napisania książki długo dojrzewał w niej, ale narodził się w Warszawie, gdy pisała doktorat o Danielu Schultzu, nadwornym malarzu Wazów[4]. Spędzała wiele godzin w Archiwum Głównym Akt Dawnych, czytając listy i pamiętniki z epoki. Materiały te wydały jej się fascynujące i doskonale nadające się na powieść historyczną[4]. Informacje do powieści zbierała 10 lat[5]. W tetralogii opisuje okres od potopu szwedzkiego, czyli połowy XVII w., aż do rozbiorów[4].

Interpretacja | edytuj kod

Rzeczpospolita Obojga Narodów

Epicka opowieść Kristiny Sabaliauskaitė zaczyna się w 1659 roku, dziewięćdziesiąt lat po podpisaniu Unii Lubelskiej proklamującej Rzeczpospolitą Obojga Narodów[6]. Książka łączy w sobie magię, transcendencję i realizm szczegółów. Jest panoramą przeżyć i uczuć, których doświadczanie związane jest z historią Wilna i ludzi mieszkających na Litwie. To opowieść o poszukiwaniu miłości, o spełnieniu i wiecznym niepokoju, o świecie, w którym religijny i światopoglądowy tygiel nie pozwala jednoznacznie dokonać wyboru[1]. W Silva rerum brzydota przeplata się z pięknem, śmierć z miłością, ciało ociera się o krzyż, ziemia miesza się z niebem, czerń nachodzi na czerwień, nic nie potrafi być jednoznaczne[7]. Obok bohaterów fikcyjnych, w powieści pojawiają się też postacie historyczne, które wpisały się w historię Litwy, jak choćby ksieni bernardynek Konstancja Sokolińska czy Jean de la Marsludwisarz, który odlewał wileńskie dzwony[8].

Zdaniem krytyków powieści Sabaliauskaitė to więcej niż tylko kolejny rozdział w dyskusji o wspólnej polsko-litewskiej historii. Intencją autorki było przypomnienie o naszym wspólnym wielokulturowym dziedzictwie. Przywoływana z pietyzmem i wielką dbałością o szczegóły historia nowożytnej Europy Środkowej może być w XXI wieku cenną lekcją szacunku i pamięci o wspólnej przeszłości – szczególnie dla powojennych, monokulturowych społeczeństw[9].

Sukces powieści | edytuj kod

Silva rerum jest debiutem literackim Sabaliauskaitė[5]. Ukazanie się powieści na Litwie odbiło się dużym echem, a autorka została laureatką wielu prestiżowych nagród, otrzymała także odznaczenie państwowe, a w Wilnie organizowane są wycieczki z przewodnikami śladami bohaterów[8]. Sukces, jaki odniosła książka, wynika z faktu, że czytelnicy z Wilna i Kowna od dawna czekali na opowieść historyczną, która w sposób przystępny definiowałaby obecność zarówno Litwinów jak i Polaków na tych terenach[10][11].

Na Litwie za bestseller uważana jest książka, która sprzedana zostaje w nakładzie 3 tys. – niektóre nakłady Silva rerum sięgały 10 tys. W 2015 roku powieść miała już 15 wznowień[12]. Kristina Sabaliauskaitė już w roku ukazania się powieści otrzymała nagrodę literacką im. Jurgi Ivanauskaitė[9], w 2015 roku została uhonorowana tytułem Kobiety Roku przyznawanym przez litewski tygodnik „Stilius” i grupę medialną Lietuvos rytas[7]. W 2016 roku Kristina Sabaliauskaitė była finalistką Literackiej Nagrody Europy Środkowej Angelus[10].

Kontrowersje | edytuj kod

Kristina Sabaliauskaitė (w środku) z książką

Pojawienie się na rynku powieści w 2008 roku wywołało rewolucję na litewskiej scenie literackiej. Książka poruszała mało popularną i przez wiele lat marginalizowaną tematykę okresu Wielkiego Księstwa Litewskiego i unii z Koroną, jednak jej sukces zainspirował zaskakująco szeroką debatę o przeszłości i pamięci. Zmusiła do przewartościowania dotychczasowej polityki tożsamościowej Litwy, która zarówno w opinii autorki, jak i wielu litewskich intelektualistów, kontynuuje stare, sowieckie wzorce[9].

Silva rerum napisana jest niezwykle oryginalnym językiem, który na Litwie wywołał niemałe kontrowersje. Sabaliauskaitė ma polskie korzenie, a jej nazwisko można przetłumaczyć jako Sobolewska, płynnie też włada polszczyzną. Pisząc powieść zdecydowała się na użycie oryginalnego słownictwa z epoki, wprowadzając do tekstu liczne archaizmy i polonizmy[9]. Na Litwie istnieje ustawa, która ogranicza możliwość używania słów pochodzenia obcego w tekście, a twórcy łamiący te zasady narażają się na ryzyko mandatów ze strony Państwowej Inspekcji Języka. Polacy mieszkający na Litwie walczą o to, by w dokumentach móc wpisywać literę „w” zamiast „v”[8][9]. Formuła stylizacji historycznej okazała się furtką, dzięki której udało się ominąć rygorystyczną politykę językową[8][9], nie obyło się jednak bez sprzeciwów. Wydanie książki zaproponowała kilku wydawnictwom i w jednym z nich usłyszała, że: „Te wszystkie polonizmy trzeba będzie wprawdzie usunąć, ale proszę się nie martwić – zajmiemy się tym”[12]. Książka ukazała się w swoim oryginalnym kształcie, z zachowaniem typowych dla epoki wyrażeń, a autorka i wydawnictwo otrzymali mandat z Inspekcji Językowej za użycie „wielkich błędów języka litewskiego”[4]. Dzięki wsparciu ze strony krytyków literackich nie tylko udało się unieważnić mandat, ale także wykreślić poszczególne słowa z rejestru błędów języka litewskiego[4].

Kontynuacja | edytuj kod

W 2011 roku powstała kolejna część Silva rerum II, w 2014 roku ukazała się książka Silva rerum III, a 2016 roku ostatnia część tetralogii – Silva rerum IV. W Polsce pierwsza część ukazała się w 2015 r. nakładem wydawnictwa Znak, druga - staraniem Wydawnictwa Literackiego w 2018 r.[13], zaś trzecia w tym samym wydawnictwie w lutym 2021 r. Tłumaczeniem dwóch pierwszych tomów zajęła się Izabela Korybut-Daszkiewicz, a trzecią przełożył Kamil Pecela.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b c Jarosław Czechowicz: „Silva rerum” Kristina Sabaliauskaitė. Krytycznym Okiem. [dostęp 2019-05-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-16)].
  2. a b Kristina Sabaliauskaitė Silva rerum. Wydawnictwo Znak. [dostęp 2019-05-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-16)].
  3. Kopaliński 1988 ↓, s. 1068.
  4. a b c d e Agata Trzebuchowska: Demokracja dawnych Litwinów. przekroj.pl. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-16)].
  5. a b Sabaliauskaitė: „Wilno to miasto palimpsest”. culture.pl. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-18)].
  6. Janusz R. Kowalczyk: Kristina Sabaliauskaitė, „Silva rerum”. Culture.pl, 2015-09. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-18)].
  7. a b Sabaliauskaitė kobietą roku na Litwie. angelus.com.pl. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-18)].
  8. a b c d Agata Szwedowicz: Sabaliauskaite: Zmienia się stosunek Litwinów do wspólnej z Polakami historii. dzieje.pl. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-16)].
  9. a b c d e f Krzysztof Żwirski: Sylwa Obojga Narodów. Tygodnik Powszechny. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-16)].
  10. a b Finał „Angelusa” – Silva rerum. Angelus. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-18)].
  11. Kristina Sabaliauskaitė Silva rerum. Kristina Sabaliauskaitė. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-18)].
  12. a b Ewa Wołkanowska-Kołodziej: „Silva rerum” – książka, która nie miała prawa stać się bestsellerem. wyborcza.pl, 2015-09-11. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-05-22)].
  13. Kristina Sabaliauskaitė Silva Rerum II. wydawnictwoliterackie.pl. [dostęp 2019-05-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-06-18)].

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Silva rerum (powieść)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy