Sobótka (powiat wrocławski)


Na mapach: 50°53′55″N 16°44′40″E/50,898611 16,744444

Sobótka (powiat wrocławski) w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Sobótka (niem. Zobten lub Zobten am Berge) – miasto nad Czarną Wodą w woj. dolnośląskim, w powiecie wrocławskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Sobótka, położone u podnóża góry Ślęży. Jest jednym z najstarszych polskich miast osadzonych na prawie niemieckim, prawa miejskie uzyskała w 1221 roku.

Wraz z sąsiednimi miejscowościami (Sulistrowice, Sulistrowiczki, Będkowice) stanowi zaplecze turystyczne pobliskiego Wrocławia.

Znajduje się tu Dom Turysty PTTK im. Bogusza Zygmunta Stęczyńskiego „Pod Wieżycą”. W zachodniej części Sobótki znajdują się odkrywkowe kopalnie granitu i skalenia. Na rynku znajduje się plastyczna mapa Masywu Ślęży.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Leży u stóp Masywu Ślęży.

1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 32,2 km²[2].

Miasteczko jest podzielone na części: Centrum, Górka, Zachodnia – Strzeblów.

Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. wrocławskiego.

Historia | edytuj kod

Po raz pierwszy wzmiankowana w 1148 w bulli Eugeniusza III jako osada targowa (Sabath). Przywilej odbywania targów nadał osadzie książę Bolesław I Wysoki w 1193 roku. Od 1128 do 1134 fundacja Piotra Włosta dla zakonu augustianów (kanonicy regularni), którzy – aby wykorzenić wciąż żywe kulty pogańskie – na krótko utworzyli na szczycie Ślęży klasztor, bardzo szybko przeniesiony do wsi Górka, a potem do Wrocławia.

W 1221 Henryk Brodaty na prośbę opata Witosława nadał jej prawa miejskie na prawie średzkim. Początkowo osada należała do księstwa wrocławskiego, w 1296 przeszła do księstwa świdnickiego[3]. W 1353 jako wiano księżniczki śląskiej przeszła w ręce królów czeskich. W 1399 król czeski Wacław IV ponownie lokował miasto na prawie magdeburskim. Podobnie jak większość Śląska splądrowana przez husytów w 1428.

Wykupiona przez zakon augustianów w 1494. Przeżywała rozkwit w czasie habsburskich rządów w Czechach od 1526 roku. Poważnie zniszczona i wyludniona w czasie wojny trzydziestoletniej (1618-1648) – z 1000 mieszkańców pozostało 200. Dawna zabudowa gotycka i renesansowa spłonęła w wielkim pożarze 1730.

Od 1745 wraz z większością Śląska w granicach Prus. Od 1808 własny samorząd. Do 1810 roku (sekularyzacja dóbr kościelnych w Prusach) pozostawała własnością klasztorną. Od 1885 stacja na linii kolejowej WrocławŚwidnica – zlikwidowanej w ruchu pasażerskim latem 2000.

1 czerwca 1934 na fali germanizacji dawnych nazw słowiańskich na Śląsku organizacje Landesamt für vorgeschichtliche Denkmalpflege oraz Zobtengebirgsverein zaproponowały nadprezydentowi prowincji śląskiej zmianę nazwy miasta na Siling a góry Ślęży (niem. Zobtenberg) na Silingberg, aby utrwalić w nazwach żyjące na Śląsku w starożytności wschodniogermańskie plemię Silingów. Władze odmówiły ze względów ekonomicznych i praktycznych. Swoją nazwę zmieniła za to druga z postulujących organizacji – nazywając się Silingverein.

Zdobyta przez Armię Radziecką 7 maja 1945. W trakcie walk została zniszczona w 50%, odbudowana w latach 50.-60. W latach 70. przyłączono do Sobótki wieś Strzeblów.

Nazwa miasta | edytuj kod

  • 1148 – Sabath
  • 1193 – Sobath
  • 1200 – Sobat
  • 1256 – Czobotha
  • 1329 – Zobota
  • 1336 – Zobotka
  • 1343 – Czoboten
  • 1399 – Czobothen
  • 1404 – Czobotaw
  • 1561 – Zobten
  • 1847 – polską nazwę Sobótka w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[4].
  • 1938 – Zobten am Berge

Nazwa Sobótka pochodzi od zdrobnienia polskiej nazwy szóstego dnia tygodnia soboty i odbywających się tutaj w ten dzień targów[5][6]. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Sobota podając jej znaczenie "Sonnabenmarkt" czyli w języku polskim "Targi sobotnie"[6]. Nazwa miejscowości została później fonetycznie zgermanizowana na Zobten[6] i utraciła swoje pierwotne znaczenie.

Zabytki | edytuj kod

Barokowy kościół św. Jakuba Apostoła Ratusz z XIX w.

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[7]:

  • miasto, ośrodek historyczny
  • kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła w stylu barokowym z fragmentami gotyckimi wybudowany w 1739 roku. Badania archeologiczne w kościele przeprowadzone w latach 50. XX w. wykazały, że obecny kościół jest trzecim kościołem wybudowanym w tym samym miejscu. Obraz św. Jakuba w ołtarzu głównym z ok. 1770 r., w prezbiterium figury św. Augustyna i św. Norberta z ok. 1725 r., ołtarze boczne NMP, w stylu barokowym, św. Jana Nepomucena również w stylu barokowym, ołtarz ukrzyżowania z 1739 r. ambona z ok. 1650 r. w stylu manierystycznym. Przy głównym wejściu po prawej stronie znajduje się lew romański. W 1945 r. podczas zdobywania miasta kościół został spalony w następnych latach dewastowany i rozkradany. Od 1957 r. rozpoczęto odbudowę. Kościół został erygowany, oddany do użytku w listopadzie 1960 r.
    • na południowej i północnej ścianach kościoła znajduje się kilka płyt nagrobnych z XIX w. (pozostałości po cmentarzu przykościelnym).
  • kościół – sanktuarium św. Anny Samotrzeciej, z XIV w., 1500 r., 1725 r.; (od 2005 dodatkowo Diecezjalne Sanktuarium Matki Boskiej Nowej Ewangelizacji). Legenda głosi, że figura św. Anny Samotrzeciej prawdopodobnie została przywieziona z Kijowa przez żonę Piotra Włosta w XII w. Historycy sztuki określają powstanie figury na przełom XIII/XIV w. rzeźbiona w drzewie lipowym w stylu romańskim z elementami gotyckimi. Dla niej zbudowano kaplicę obecnie prezbiterium. W 1511 r. dobudowano do tylnej ściany kaplicy kościół gotycki, prawdopodobnie w tym samym czasie dobudowano do ściany wschodniej prezbiterium kapliczkę św. Anny. Od 2005 roku w ołtarzu głównym znajduje się XIX-wieczny obraz Matki Boskiej namalowany przez nieznanego artystę otrzymany z Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu. Przez cały okres kościół pełnił funkcję kościoła odpustowego i pogrzebowego. W czasie kulturkampfu w 1875 r. władze pruskie odebrały katolikom kościół, w 1893 r. oddały. Wewnątrz kościoła ołtarz główny z 1720 r. w prezbiterium 5 figur św. Janów, przy filarach 4 gotyckie rzeźby (każda 2,5 m wys.): Matka Boska z Dzieciątkiem, św. Anna Samotrzecia, św. Augustyn (lub św. Mikołaj), św. Jadwiga Śląska. Na końcu nawy lewej ołtarz 14 św. Wspomożycieli z 1720 r. ambona z 1726 r. Obok sanktuarium dwie rzeźby średniowieczne „lew romański” oraz „grzyb” (fragment postaci ludzkiej).
  • ratusz, z XIX w. Urząd Miasta i Gminy (budynek po dawnym hotelu)
  • plebania, ul. św. Jakuba 10, z XVII/XVIII w.
    • otoczenie plebanii
  • dom, ob. znajduje się tu Muzeum Ślężańskie z lapidarium, ul. św. Jakuba 18, z 1568 r., najstarszy – dawnej własności augustianów
  • dom, ul. Mickiewicza 25, z połowy XIX w.
  • Zespół Szkolno Wychowawczy dla dziewcząt, ul. Słoneczna – budynek po dawnym domu rekolekcyjnym jezuitów pod wezwaniem św. Ignacego.
Sobótka, Wnętrze kościoła św. Anny
Ciekawostka
  • Wiosną 2013 przy kościele św. Anny powstał ogródek skalny z opisem kilkunastu zaprezentowanych w nim brył kamiennych (np. węgla brunatnego ze wsi Świątniki), upamiętniający fakt występowania w rejonie Ślęży ok. 80 minerałów i skał). Ponadto eksponowane są tu wyroby kamieniarskie (słupy, bruki, krawężniki, kamienie młyńskie, mostki, koryta) oraz 2 wózki kopalniane z kamieniołomów. Znajdujący się tu wielosegmentowy kamień młyński pochodzi z istniejącego do końca l. 60. XX wieku wiatraka z Sobótki, stojącego na Magnezytowej Górze w miejscu średniowiecznej szubienicy.

Sobótka-Górka

  • zespół rezydencjonalny oo. augustianów, z drugiej połowy XIX w.:
    • pałac, tzw. „zamek” z pozostałościami klasztoru i kaplicą, z połowy XIII w., czwartej ćwiartki. XIX w.; do kasaty w 1810 r., w którym obecnie znajduje się hotel
    • budynek bramny
    • oficyna
    • wozownia
    • browar, nieczynny, z połowy XIX w.
    • zespół budynków po Zespole Szkolno – Opiekuńczym, przy ul. Zamkowej z 1930 r.
    • park

Sobótka – Góra Ślęża

  • kościół fil. pw. Nawiedzenia NMP, wybudowany w latach 1698‒1702, odbudowany po pożarze w latach 1851‒1852
  • ogrodzenie z murem oporowym
  • schronisko im. R. Zmorskiego, z 1908 r.

inne zabytki:

Komunikacja | edytuj kod

Stacja kolejowa Sobótka  Zobacz też: Sobótka (stacja kolejowa)Sobótka Zachodnia.

Dojazd z Wrocławia zapewniają autobusy linii 512 (Przełęcz Tąpadła) i 522 (Sobótka Zachodnia) z przedsiębiorstwa Polbus-PKS Wrocław. Natomiast linia kolejowa jest wyłączona z ruchu pasażerskiego.

W 2019 podpisano umowę z PKP PLK S.A. za blisko 200 mln PLN na rewitalizację linii kolejowej nr 285. Tego samego roku rozpoczęły się prace budowlane. Ruch ma zostać przywrócony w 2021 roku.

Oświata | edytuj kod

W Sobótce znajdują się dwa publiczne przedszkola (Przedszkole nr 1 w Sobótce Centrum i Przedszkole nr 2 w Sobótce Górce) oraz dwie publiczne szkoły podstawowe: Szkoła Podstawowa nr 1 im. Janusza Korczaka (Sobótka Centrum) oraz Szkoła Podstawowa nr 2 im. Marii Skłodowskiej-Curie (Sobótka Zachodnia). Funkcjonuje Powiatowy Zespół Szkół. Na terenie miasta jest także Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy i punkt przedszkolny „Misiowa Chatka”. Działają również kluby dziecięce „Mali Odkrywcy” i „Bajkolandia”.

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Demografia | edytuj kod

Piramida wieku mieszkańców Sobótki w 2014 roku[11].

Burmistrzowie Sobótki | edytuj kod

  • Eugeniusz Cieleń (2002-2006)
  • Zenon Gali (2006-2010)
  • Stanisław Dobrowolski (2010-2018)
  • Mirosław Jarosz (2018 - nadal)

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta i gminy partnerskie:

Ludzie związani z Sobótką | edytuj kod

Honorowe obywatelstwo miasta otrzymali[15]
 Z tym tematem związana jest kategoria: Honorowi obywatele Sobótki.
  • Antoni Baranowski
  • ks. Józef Bełch
  • Paulina Brzeźna-Bentkowska
  • Sławomir Chrzanowski
  • Catherine i Cornelis van Doorn
  • Stanisław Dunajewski
  • J. E. ks. kardynał Henryk Gulbinowicz
  • Władysław Kabat
  • Anna Krzywańska
  • Alojzy Mega
  • Karol Modzelewski
  • J. E. ks. bp Józef Pazdur
  • Henryk Pietrowicz
  • Roman Ręgorowicz
  • Józef Śliz
  • Zdzisław Wrona
  • Wacław Żebrowski

Szlaki turystyczne | edytuj kod

StrzelinSzańcowaGościęcice ŚrednieSkrzyżowanie pod DębemGromnikDobroszówKalinkaSkrzyżowanie nad ZuzankąŹródło CyrylaZiębiceLipaRososznicaStolecCierniowa KopaKolonia BoboliceKobyla GłowaKarczowicePodlesieOstra GóraStarzecKsięginice WielkieSieniceŁagiewnikiOlesznaPrzełęcz SłupickaSulistrowiczkiŚlężaSobótka[16]

SobótkaWieżycaŚlężaPrzełęcz TąpadłaŚwidnica

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-15] .
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  3. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas: Dolny Śląsk - przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977 s. 191
  4. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 21.
  5. Mapa: Masyw Ślęży. Ślężański Park Krajobrazowy. Wydawnictwo Plan 2004 rok. Tekst: Kazimierz Dura.
  6. a b c Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 88.
  7. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 235,236. [dostęp 2.11.2012].
  8. Zbór w Sobótce kz.pl
  9. Świadkowie Jehowy budują pod Wrocławiem modlitewny dom spotkań
  10. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-14] .
  11. Sobótka w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-01-06]  (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  12. Partnerzy zagraniczni-Berga (www.sobotka.pl).
  13. Partnerzy zagraniczni-Gauchy (www.sobotka.pl).
  14. Partnerzy zagraniczni-Sobotka (www.sobotka.pl).
  15. Honorowi Obywatele Miasta Sobótki
  16. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 26.02.2014

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Sobótka (powiat wrocławski)" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy