Solaris Tramino


Solaris Tramino w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Solaris Tramino – rodzina tramwajów, pierwotnie produkowana przez firmę Solaris Bus & Coach z Bolechowa koło Poznania. Obecnie jest produkowana przez firmę Stadler Polska, oddział szwajcarskiego przedsiębiorstwa Stadler Rail, po przejęciu przez nią spółki Solaris Tram. Pierwszy prototyp powstał w lipcu 2009 roku, a produkcja seryjna ruszyła w 2011 roku. Tramwaje z tej rodziny są eksploatowane w Niemczech (Brunszwik, Jena, Lipsk) i Polsce (Olsztyn i Poznań). Łącznie wyprodukowano ponad 100 pojazdów.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Rodzina Solaris Tramino miała pierwotnie składać się z dwóch całkowicie niskopodłogowych odmian: 5-członowej o długości 31,7 m i 3-członowej o długości 18,8. Zakładano również możliwość budowy tramwajów dłuższych, dwukierunkowych lub nie w pełni niskopodłogowych. Jako pierwsza powstała wersja 5-członowa. Prace projektowe rozpoczęły się w 2008 roku, a budowa pudła w marcu 2009[2].

Prototyp Tramino powstał w kooperacji z Autosanem i MPK – Łódź. Autosan przygotował szkielety wszystkich członów, a w halach należących do MPK Łódź odbył się montaż pierwszego Tramino[3][2]. Kadłuby kolejnych egzemplarzy wytwarzane są w nowym zakładzie Solarisa w Środzie Wielkopolskiej[4].

Pierwsze pojazdy miały być dostarczone do Szczecina[5], jednak przetarg z początku 2009 roku unieważniono, a w kolejnym zwyciężyła firma Pesa[6].

Prezentacje promocyjne | edytuj kod

Premiera prototypu tramwaju nastąpiła 14 października 2009 podczas targów Trako w Gdańsku[7]. Tramwaj ten został również zaprezentowany rok później podczas targów InnoTrans w Berlinie[8]. W 2011 roku na targach Trako i w 2012 roku na targach InnoTrans zaprezentowany został Tramino dla Poznania[9][10]. W 2013 roku na targach Trako swoją premierę miało Tramino dla Jeny[11], w 2014 roku na targach InnoTrans zaprezentowano Tramino dla Brunszwiku[12], a w 2015 roku na Trako pokazano Tramino dla Olsztyna[13]. Na InnoTrans 2016 zaprezentowano ponownie Tramino dla Olsztyna oraz makietę wnętrza Tramino dla Lipska[14][15], natomiast gotowy tramwaj dla Lipska zaprezentowano rok później podczas targów Trako w Gdańsku[16].

Kabina motorniczego w S110b Wnętrze S110b

Zamówienia | edytuj kod

  • 23 listopada 2009 – podpisanie umowy na dostawę 40 tramwajów typu S105p dla MPK Poznań[2],
  • 28 grudnia 2010 – podpisanie umowy na dostawę 5 tramwajów typu S105p dla MPK Poznań[17],
  • 11 lipca 2011 – podpisanie umowy na dostawę 5 tramwajów typu S109j dla Jenaer Nahverkehr[18],
  • 5 lipca 2012 – podpisanie umowy na dostawę 15 tramwajów typu S110b dla Braunschweiger Verkehrs[19],
  • 21 września 2012 – podpisanie umowy na dostawę 15 tramwajów typu S111o dla MPK Olsztyn[20],
  • 21 maja 2013 – podpisanie umowy na dostawę 3 tramwajów typu S110b dla Braunschweiger Verkehrs[21],
  • 26 marca 2015 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 41 tramwajów dla Leipziger Verkehrsbetriebe[22],
    • 26 marca 2015 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 5 tramwajów[22],
    • 1. kwartał 2016 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 9 tramwajów[23],
    • 22 września 2017 – podpisanie umowy wykonawczej na dostawę 9 tramwajów[16],
    • 20 grudnia 2018 – rozszerzenie umowy ramowej o 20 dodatkowych tramwajów[24],
  • 29 czerwca 2017 – podpisanie umowy na dostawę 7 tramwajów dla Braunschweiger Verkehrs[25].

Testy w innych miastach | edytuj kod

17 lutego 2015 do Krakowa do zajezdni Nowa Huta przetransportowano prototypowego S100 celem odbycia testów[26][27]. Testy rozpoczęły się 23 lutego i trwały do 30 sierpnia. W czasie testów Tramino obsługiwało kursy na liniach 1, 4 i 14, które prowadzą do Nowej Huty[28].

W 2016 roku jeden z jenajskich S109j był testowany w ruchu liniowym we Frankfurcie nad Odrą. Tramwaj został również zaprezentowany podczas dnia otwartego zajezdni tramwajowej[29].

Przejęcie produkcji przez Stadlera | edytuj kod

1 kwietnia 2017 rozpoczęła działalność spółka Solaris Tram będąca wspólnym przedsięwzięciem Solaris i Stadlera. W czerwcu spółka sprzedała pierwsze tramwaje – Tramino dla Brunszwiku[30].

16 stycznia 2018 konsorcjum Solarisa i Stadlera podpisało umowę ramową na dostawę 50 tramwajów dla MPK w Krakowie[31]. Pomimo iż podczas przetargu oferowany tramwaj został określony jako Tramino Kraków to przewoźnik ostatecznie otrzymał tramwaj z rodziny Stadler Tango[32].

W drugiej połowie listopada 2018 Stadler wykupił od Solarisa wszystkie udziały w spółce Solaris Tram[33] (był to efekt przejęcia Solarisa przez hiszpański koncern CAF, który jest konkurentem Stadlera na rynku pojazdów szynowych). W lutym 2019 poinformowano, że produkcja Tramino zostanie częściowo przeniesiona do fabryki Stadler Polska w Siedlcach[34].

Konstrukcja | edytuj kod

Do rodziny Tramino należą zarówno tramwaje wieloprzegubowe (Tramino dla Poznania) oraz tramwaje typu GTx, zwane w Polsce krótkimi wagonami przegubowymi[35] (Tramino dla Jeny, Brunszwiku i Olsztyna)[36].

Przewidywana przez producenta żywotność tramwaju to 30 lat[36].

Tramwaje wieloprzegubowe | edytuj kod

Tramwaje wieloprzegubowe:
1 – S100, 2 – S105p,
Krótkie wagony przegubowe:
3 – S109j, 4 – S111o, 5 – S110b

Wieloprzegubowe tramwaje S100 (prototyp) i S105p (wersja poznańska) posiadają po 5 członów. Pod każdym członem nieparzystym znajduje się dwuosiowy wózek, a człony parzyste są podwieszane i tym samym pozbawione wózków. Poszczególne człony połączone są przegubami, z których 4 umożliwiają skręt w poziomie, a 1 w pionie. W pierwszym i ostatnim członie znajdują się jednoskrzydłowe drzwi, a w 2. i 4. członie znajdują się po 2 pary dwuskrzydłowych drzwi. Na środkowym członie znajduje się pantograf połówkowy. Tramwaje są w 100% niskopodłogowe i pozbawione jakichkolwiek stopni, w rejonie wejść podłoga znajduje się na wysokości 350 mm, a nad wózkami na wysokości 480 mm[2][39][37][50][40][36].

Seryjny S105p różni się od prototypowego S100 m.in. brakiem wcięć w dolnej części pudła, dzięki czemu można było najwęższe przejścia w tramwaju poszerzyć z 600 mm do 750 mm, szersze są również podwójne drzwi – 1500 mm zamiast 1300 mm, zmniejszono liczbę miejsc siedzących na rzecz ogólnej pojemności pojazdu oraz zmieniono zwrot pantografu (w S100 był ustawiony pod włos)[38][36][37].

Krótkie wagony przegubowe | edytuj kod

Tramwaje typu GTx, w przeciwieństwie do tramwajów wieloprzegubowych, posiadają wózki pod każdym członem, dzięki takiemu rozwiązaniu masa tramwaju rozkłada się bardziej równomiernie, jest on bardziej stabilny oraz siły przekazywane przez przeguby są mniejsze[36]. Wadą tego rozwiązania jest to, że takie tramwaje zajmują większą skrajnię[51].

Pierwszym Tramino tego typu są tramwaje S109j zakupione przez Jenę. S109j są to tramwaje trójczłonowe i dwukierunkowe, poruszające się na trzech wózkach, z których środkowy ma napędzane dwie osie, a skrajne po jednej[52]. Wózki nie są skrętne, a jedynie elastyczne – wychylają się o 4,5°[53]. Pojazdy są całkowicie klimatyzowane, część siedzeń znajduje się w układzie metro i posiadają po 4 drzwi o szerokości 1300 mm po obu stronach pojazdu[52]. Z wyjątkiem drzwi przy kabinach motorniczego, drzwi nie znajdują się naprzeciwko siebie[54].

Kolejnymi Tramino tego typu są tramwaje zakupione przez Brunszwik. Są to tramwaje czteroczłonowe i jednokierunkowe, poruszające się na czterech wózkach, z których drugi ma napędzane obie osie, a pozostałe tylko po jednej[19]. Pojazdy wyposażone są system stabilizujący tor jazdy oraz superkondensatory[55]

Kolejne tramwaje tego rodzaju zamówił Olsztyn[36], Tramino dla Olsztyna bazuje na wersji dla Jeny. Główną różnicą jest inny sposób montażu silników – w Tramino Olsztyn silnik znajduje się na wózkach, a nie w nadwoziu, jak w przypadku Tramino Jena[56]. Model dla Olsztyna dodatkowo wyróżnia niestandardowa skrajnia – tramwaj ma 2,5 m szerokości (standardowo tramwaje w Polsce mają 2,4 metra szerokości)[57]. Tramwaje wyposażone są w aktywny system zawieszenia, który pozwala na dostosowanie wysokości wejścia pojazdu oraz w system hydraulicznej stabilizacji toru jazdy[58].

XL | edytuj kod

Na trzeci wariant zdecydowano się w przypadku tramwajów zamówionych przez Lipsk, które są częściowo niskopodłogowe i wyposażone w wózki obrotowe, obracające się więcej niż kilkanaście procent względem osi pojazdu[59]. Tramwaje te mają po 4 wózki napędowe oraz 1 toczny wózek Jakobsa[15].

Eksploatacja | edytuj kod

Prototypowy S100 w Poznaniu

Poznań | edytuj kod

S105p w Poznaniu

23 listopada 2009 Solaris podpisał umowę z MPK Poznań na dostawę 40 niskopodłogowych tramwajów[2] z opcją rozszerzenia o kolejne 20 sztuk[60]. 28 grudnia 2010 MPK podpisało umowę z Solarisem na dodatkowe 5 egzemplarzy[17]. Na potrzeby zamówienia Solaris wynajął w poznańskiej dzielnicy Junikowo halę, gdzie Tramino przechodziły ostateczny montaż[60].

Na 2 dni przed podpisaniem pierwszej umowy do Poznania dotarł prototypowy Tramino o zbliżonej charakterystyce do tramwajów zamówionych przez MPK[61], który w marcu 2010 roku rozpoczął testy na ulicach Poznania[62]. W połowie maja prototyp otrzymał dopuszczenie do ruchu ulicznego[63], a pod koniec maja została zaprezentowany na zjeździe Komisji Tramwajowej Izby Gospodarczej Komunikacji Miejskiej[38]. 26 listopada Tramino odbył swój pierwszy kurs z pasażerami[64], a 28 stycznia rozpoczął kursy liniowe na linii nr 14 Os. Sobieskiego – Górczyn[65]. Ostatecznie MPK zdecydowało się na wydzierżawienie prototypowego Tramino od Solarisa[65]. W 2015 prototypowy Tramino odbył w Krakowie kilkumiesięczne testy, po których powrócił do Poznania[28][66], gdzie był testowany do sierpnia 2018[67].

Pierwszy seryjny Tramino został dostarczony 23 kwietnia 2011 do zajezdni przy ulicy Głogowskiej[68], gdzie 23 maja został zaprezentowany i otrzymał homologację[69]. 11 sierpnia pierwszy, a 26 sierpnia drugi tramwaj po raz pierwszy wyjechały na trasę[70][71]. Do końca 2011 roku dostarczono 26 egzemplarzy[72]. Dostawy zakończono 28 maja 2012[73].

11 grudnia 2014 Tramino prowadzone przez pijanego pracownika warsztatu podczas przejazdu technicznego najechało na inny tramwaj w wyniku czego 20 osób zostało rannych. Uszkodzenia tramwaju były na tyle poważne, że tramwaj otrzymał nowy szkielet czołowego członu[74].

Olsztyn | edytuj kod

S111o w Olsztynie

21 września 2012 podpisano umowę z Olsztynem na dostawę 15 dwukierunkowych trójczłonowych tramwajów. Wszystkie pojazdy miały zostać dostarczone w 2014 roku, kiedy miała zostać zakończona budowa nowej linii tramwajowej w Olsztynie, gdzie w latach 60. zlikwidowano tramwaje[20]. Ze względu na opóźnienia w budowie linii tramwajowych zdecydowano się przesunąć dostawy na 2015 rok[75].

Pod koniec maja 2015 pierwszy tramwaj był gotowy[76] i następnie został skierowany na testy na terenie zajezdni Franowo w Poznaniu[47], które trwały do drugiej połowy lipca[77]. 12 czerwca drugi wyprodukowany egzemplarz o numerze 3001 dostarczono do Olsztyna[78], gdzie 19 czerwca został zaprezentowany na terenie zajezdni tramwajowej[79]. 25 czerwca do Olsztyna dostarczono trzeci wyprodukowany pojazd o numerze 3002 jako drugi i planowano wówczas, że dostawy pozostałych tramwajów potrwają do pierwszych dni października[80]. 21 sierpnia na terenie zajezdni w Olsztynie odbył się pierwszy przejazd próbny jednego z tramwajów[81], a 5 października zakończono dostawy[82]. W międzyczasie, od 22 do 25 września, na gdańskich targach Trako prezentowano olsztyńskie Tramino o numerze 3011[83].

19 listopada jeden z tramwajów odbył próbny przejazd na trasie zajezdnia – dworzec kolejowy[84]. Tydzień później zakończono pierwszy etap testów, podczas którego tramwaj przejechał trasę o długości niespełna 11 km i rozpędził się do prędkości 70 km/h[85]. Podczas testów okazało się, że w przypadku 7 z 40 peronów tramwajowych potrzebna będzie drobna ich przebudowa[86]. 3 grudnia rozpoczęto szkolenia motorniczych (2 tramwaje zostały przystosowane do nauki jazdy)[87]. 6 grudnia podczas dni otwartych zajezdni tramwajowej odbyły się pierwsze przejazdy z pasażerami[88]. 19 grudnia w Olsztynie uruchomiono pierwszą linię[89], a 27 grudnia drugą[90].

Pod koniec września 2018 5 z 15 tramwajów była wyłączona z ruchu ze względu na podejrzenie luzów w łożyskach osi portalowej[91]. Ostatecznie do naprawy skierowano 7 tramwajów. W lutym 2019 w ruchu było 13 pojazdów, a 2 pozostałe w trakcie naprawy[92].

Jena | edytuj kod

S109j w Jenie

11 lipca 2011 podpisano umowę z Jenaer Nahverkehr GmbH na dostawę 5 dwukierunkowych 3-członowych tramwajów[18]. W drugiej połowie lipca 2013 dostarczono pierwszy egzemplarz[52], który został zaprezentowany 3 września[93]. W drugiej połowie września wszystkie 5 tramwajów było już odebranych[11], a 9 listopada odbyła się oficjalna prezentacja w Jenie[94]. 13 stycznia 2014 pierwszy tramwaj zaliczył swój debiut liniowy[95].

Wszystkie 5 tramwajów otrzymało imiona od miast partnerskich Jeny: Aubervilliers, Berkeley, Erlangen, Lugoj i San Marcos[51].

Jenajskie Tramino są pierwszymi w historii tramwajami polskiej produkcji, które zostały sprzedane w Niemczech[51].

Brunszwik | edytuj kod

S110b w Brunszwiku

5 lipca 2012 podpisano umowę z Braunschweiger Verkehrs AG na dostawę 15 tramwajów do niemieckiego Brunszwiku. Pojazdy miały być dostarczane między majem a grudniem 2014[19]. 21 maja 2013 skorzystano z opcji rozszerzenia zamówienia o 3 dodatkowe składy, które mają zostać dostarczone do maja 2015[21]. Produkcja tramwajów rozpoczęła się w grudniu 2013[75]. W marcu 2014 człony pierwszego egzemplarza zostały połączone w całość i trwało wyposażanie wnętrza[96]. Pierwszy tramwaj został dostarczony do Brunszwiku 18 lipca 2014[12], a drugi w pierwszych dniach sierpnia[97]. 28 września podczas Dni Technologii i Innowacji zaprezentowano 3 pierwsze tramwaje[98], a 13 kwietnia 2015 rozpoczęto planową eksploatację dwóch Tramino w Brunwsziku[99]. Dostawy wszystkich tramwajów zakończyły się w 2015 roku[100].

29 czerwca 2017 przewoźnik zamówił kolejne 7 egzemplarzy (z opcją na kolejne 7) nieznacznie różniących się od wcześniejszych[25][30]. 22 sierpnia 2019 dostarczono pierwszy tramwaj z tej transzy[101], a w maju 2020 rozpoczął kursowanie po mieście[102].

Lipsk | edytuj kod

XL w Lipsku

26 marca 2015 podpisano umowę ramową z Leipziger Verkehrsbetriebe na dostawę 41 tramwajów do Lipska. Dostawę zaplanowano w czterech transzach, w ramach pierwszej z nich Solaris ma dostarczyć 5 tramwajów[22]. W 1. kwartale 2016 roku podpisano umowę na dostawę wagonów z drugiej transzy składającej się z 9 wagonów[23]. 21 grudnia do Lipska dotarł pierwszy tramwaj, ze względu na swoje rozmiary otrzymał przydomek XL[59]. 11 lutego podczas targów Haus-Garten-Freizeit jeden z tramwajów został zaprezentowany[103]. 13 lipca odbył się pierwszy przejazd z pasażerami, a dzień później pierwszy kurs liniowy na linii nr 4[104]. 22 września 2017 podpisano umowę na dostawę 3. transzy tramwajów składającej się z 9 sztuk, dostarczonych do Lipska było wówczas 5 pojazdów z łącznie zamówionych 23[16]. Pod koniec 2017 roku w ruchu było 7 tramwajów[105]. 20 grudnia 2018 podpisano umowę rozszerzającą zamówienie ramowe z 41 do 61 sztuk[24]. Do grudnia 2018 dostarczono łącznie 17 tramwajów [106].

Nagrody i wyróżnienia | edytuj kod

  • 2011 – nagroda im. inżyniera Ernesta Malinowskiego na targach Trako w Gdańsku[107],
  • 2011 – nagroda im. profesora Jana Podoskiego (Izba Gospodarcza Komunikacji Miejskiej)[107],
  • 2011 – wyróżnienie w kategorii motoryzacja i transport publiczny na targach arena DESING w Poznaniu[107],
  • 2013 – nagroda im. prof. Jana Podoskiego na targach Trako w Gdańsku[108],
  • 2013 – medal Prezesa Stowarzyszenia Elektryków Polskich na targach Trako w Gdańsku[108],
  • 2015 – nagroda Red Dot za design Tramino dla Brunszwiku[109],
  • 2017 – nagroda im. inżyniera Ernesta Malinowskiego na targach Trako w Gdańsku za Tramino Lipsk[110].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Solaris otworzył drugą w mieście fabrykę: Tramino powstają przy Brodowskiej (pol.). Gazeta Średzka, 2012-01-01. [dostęp 2012-06-07].
  2. a b c d e f Tomasz Gieżyński. Solaris Tramino – nowa siła na tramwajowym rynku. „Świat kolei”. 12/2009, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962
  3. Michał Szczudlik: Solaris i Autosan razem. logistyka.pb.pl, 2009-11-20. [dostęp 2014-01-01].
  4. Tam, gdzie powstają tramwaje Tramino. [dostęp 21 grudnia 2010].
  5. Karol Wach: Szczecin wybrał Solarisa. InfoTram, 11 marca 2009. [dostęp 3 kwietnia 2009].
  6. Karol Wach: W Szczecinie jednak PESA. InfoTram, 29 lipca 2009. [dostęp 30 sierpnia 2009].
  7. TRAKO 2009: Debiut Tramino Solarisa. Rynek Kolejowy, 14 października 2009. [dostęp 14 października 2009].
  8. Arkadiusz Lubka. InnoTrans 2010. „Świat Kolei”. 10/2010, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962
  9. Paweł Terczyński. Międzynarodowe Targi Kolejowe TRAKO 2011. „Świat Kolei”. 11/2011, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962
  10. Dariusz Kalinowski, Ryszard Rusak. Targi InnoTrans 2012. „Świat Kolei”. 10/2012, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962
  11. a b Solaris Tramino Jena – pierwszy hit Trako (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-09-24. [dostęp 2013-09-24].
  12. a b c Dariusz Kalinowski. Targi InnoTrans 2014. „Świat Kolei”. 11/2014, s. 12-17. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962
  13. Roman Czubiński: Solaris: Dziś Tramino dla Olsztyna, jutro dla Lipska. transport-publiczny.pl, 2015-09-22. [dostęp 2015-09-22].
  14. Tramino Olsztyn w Berlinie. infotram.pl, 2016-09-21. [dostęp 2016-09-25].
  15. a b c Witold Urbanowicz: Solaris pokazuje wnętrze tramwaju dla Lipska. Oświetlenie zależne od pory roku (pol.). transport-publiczny.pl, 2016-09-22. [dostęp 2016-09-25].
  16. a b c Solaris Tram z umową na kolejne Tramino dla Lipska. infotram.pl, 2017-09-25. [dostęp 2017-09-25].
  17. a b Dalszych pięć Tramino dla Poznania. infotram.pl, 2011-01-04. [dostęp 2013-04-23].
  18. a b Solaris dostarczy tramwaje do Niemiec. infotram.pl, 2011-07-13. [dostęp 2013-04-23].
  19. a b c Der Solaris Tramino Braunschweig (niem.). braunschweiger-verkehrs-ag.de [web.archive.org]. [dostęp 2014-02-02].
  20. a b c Solaris: Olsztyn wybiera Solarisy Tramino (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2012-09-21. [dostęp 2012-09-21].Sprawdź autora:1.
  21. a b Solaris Tramino jadą do Brunszwiku (pol.). kurier-kolejowy.pl, 2013-05-21. [dostęp 2013-05-21].
  22. a b c Witold Urbanowicz: Solaris z umową na 41 tramwajów dla Lipska. 2015-03-26. s. www.transport-publiczny.pl. [dostęp 2015-03-26].
  23. a b Solaris optymistycznie patrzy w przyszłość. infotram.pl, 2016-03-01. [dostęp 2016-03-02].
  24. a b Solaris z umową na dodatkowe 20 tramwajów do Lipska (pol.). transport-publiczny.pl, 2018-12-28. [dostęp 2018-12-28].
  25. a b [DE Stadler and Solaris: Second batch of Tramino trams for Braunschweig]. railcolornews.com, 2017-07-01. [dostęp 2017-08-17].
  26. J. Kołodziej. Poznański tramwaj w Krakowie. „Świat Kolei”. 4/2015, s. 8. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962
  27. Tramino w Krakowie (pol.). infotram.pl, 2015-02-19. [dostęp 2015-02-19].
  28. a b Jakub Dybalski: Kraków. Testy Tramino od Solarisa zakończone. Wraca do Poznania. transport-publiczny.pl, 2015-09-03. [dostęp 2015-09-15].
  29. Frankfurt (O) testuje Tramino. infotram.pl, 2016-09-26. [dostęp 2016-09-27].
  30. a b c Solaris Tram z pierwszym zamówieniem. Tramwaje dla Brunszwiku (pol.). transport-publiczny.pl, 2017-07-06. [dostęp 2017-08-17].
  31. Umowa na tramwaje dla Krakowa podpisana. infotram.pl, 2018-01-16. [dostęp 2018-01-18].
  32. Kraków: Lajkonik z homologacją. Odbiory na końcowym etapie, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-04-29]  (pol.).
  33. Stadler wykupił Solaris Tram (pol.). transport-publiczny.pl, 2018-11-20. [dostęp 2018-11-20].
  34. Stadler Polska z zamówieniami na ponad 100 tramwajów. W tym Lipsk od Solarisa (pol.). transport-publiczny.pl, 2019-02-02. [dostęp 2019-02-24].
  35. Krótkie tramwaje przegubowe produkcji AD Tranz. infotram.pl, 2009-12-08. [dostęp 2013-12-22].
  36. a b c d e f g h Tramino. solarisbus.com. [dostęp 2013-12-22].
  37. a b c Press Release InnoTrans 2010 (pol.). solarisbus.pl, 2013-09-21. [dostęp 2013-12-22].
  38. a b c Premiera Tramino w Poznaniu. infotram.pl, 2010-05-25. [dostęp 2013-12-27].
  39. a b Wybierz tramwaj, który Twoim zdaniem prezentuje się najlepiej!. infotram.pl, 2010-06-01. [dostęp 2014-02-01].
  40. a b Press Release InnoTrans 2012 (pol.). solarisbus.pl. [dostęp 2013-12-22].
  41. Prospekt S109j
  42. InnoTrans: Światowa premiera Tramino Brunszwik, Solaris liczy na kolejne kontrakty (pol.). infotram.pl, 2014-09-23. [dostęp 2014-09-23].
  43. Der Tramino (niem.). verkehr-bs.de. [dostęp 2014-10-06].
  44. Parametry techniczne oferowanego tramwaju. 2011-12-05. [dostęp 2013-04-22].
  45. Odpowiedzi na pytania 12.12.2013 r. – zmiana terminu składania ofert, s. 2 .
  46. greg: Gotowy tramwaj dla Olsztyna czeka na wyjazd. olsztyn.gazeta.pl, 2015-06-08. [dostęp 2015-06-08].
  47. a b Martyn Janduła: Pierwszy tramwaj w drodze do Olsztyna. transport-publiczny.pl, 2015-06-11. [dostęp 2015-06-11].
  48. Tramwaj oficjalnie otwarty (pol.). tramwaje.olsztyn.eu, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-19].
  49. Tramwaje, www.solarisbus.com [dostęp 2020-05-08]  (pol.).
  50. Arkadiusz Lubka. Niskopodłogowy tramwaj Solaris Tramino S105p. „Technika transportu szynowego”. 10/2006, s. 30-41. Emi-press Wydawnictwa Techniczne i Naukowe (pol.). 
  51. a b c Pierwszy polski tramwaj dla Niemiec zaprezentowany w Jenie (pol.). transport-publiczny.pl, 2013-11-12. [dostęp 2013-12-30].
  52. a b c Pierwszy Tramino dojechał do Jeny (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2013-07-22. [dostęp 2013-07-22].
  53. Tramino Traminu nie jest równe. infotram.pl, 2013-12-03. [dostęp 2014-01-01].
  54. Solaris: Tramino Jena to zupełnie inna koncepcja pojazdu (pol.). transport-publiczny.pl, 2013-12-15. [dostęp 2013-12-17].
  55. Niedługo wyruszy pierwsze Tramino dla Brunszwiku (pol.). transport-publiczny.pl, 2014-07-07. [dostęp 2014-07-11].
  56. Martyn Janduła: Pierwsze Tramino Olsztyn już (prawie) gotowe. 2015-05-19. s. www.transport-publiczny.pl. [dostęp 2015-05-19].
  57. Pierwsze Tramino dla Olsztyna już w maju. transport-publiczny.pl, 2015-03-30. [dostęp 2015-03-31].
  58. Witold Urbanowicz: Czego nie ma w innych tramwajach, a jest w olsztyńskim Tramino. transport-publiczny.pl, 2015-09-18. [dostęp 2015-09-22].
  59. a b Witold Urbanowicz: Pierwszy tramwaj Solarisa w Lipsku. Na razie opakowany (pol.). transport-publiczny.pl, 2016-12-22. [dostęp 2016-12-22].
  60. a b Tomasz Gieżyński. Tramwaje z Solarisa. „Świat kolei”. 12/2009, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962
  61. stv: Solaris Tramino w Poznaniu. poznan.naszemiasto.pl, 2009-11-21. [dostęp 2016-02-09].
  62. Tramino na jazdach próbnych. infotram.pl, 2010-03-24. [dostęp 2013-12-27].
  63. Tramino dopuszczony do ruchu ulicznego. infotram.pl, 2010-05-18. [dostęp 2013-12-27].
  64. Tramino z pasażerami – jazda premierowa. infotram.pl, 2010-11-30. [dostęp 2013-12-27].
  65. a b Tramino już liniowo!. infotram.pl, 2011-01-31. [dostęp 2013-12-27].
  66. Pierwsze Tramino ponownie w Poznaniu. infotram.pl, 2016-08-03. [dostęp 2016-08-08].
  67. Solaris: Najstarszy tramwaj Tramino na sprzedaż?, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-02-02]  (pol.).
  68. KaT: Pierwszy Tramino w barwach MPK już w Poznaniu. epoznan.pl. [dostęp 2011-04-24].
  69. Pierwszy w pełni poznański Solaris Tramino. infotram.pl, 2011-05-24. [dostęp 2013-04-23].
  70. Poznań: Tramino na linii. infotram.pl, 2011-08-11. [dostęp 2013-04-23].
  71. Poznań: Drugi Tramino już na Trasie. infotram.pl, 2011-08-29. [dostęp 2013-04-23].
  72. Rynek pojazdów szynowych dla miejskich przewozów pasażerskich w 2011 roku. infotram.pl, 2012-01-31. [dostęp 2013-04-23].
  73. KaT: Poznań: oficjalnie zakończono dostawy Solarisów Tramino. epoznan.pl, 2012-05-28. [dostęp 2011-04-24].
  74. Witold Urbanowicz: MPK Poznań z dodatkowym szkieletem Tramino. Na czarną godzinę (pol.). transport-publiczny.pl, 2017-02-23. [dostęp 2017-02-25].
  75. a b Ruszył projekt Tramino Brunszwik (pol.). infotram.pl, 2013-12-16. [dostęp 2013-12-17].
  76. Martyn Janduła: Pierwsze Tramino Olsztyn gotowe. 2015-05-29. s. www.transport-publiczny.pl. [dostęp 2015-05-29].
  77. Witold Urbanowicz: Testy olsztyńskiego Tramino w Poznaniu zakończone sukcesem. transport-publiczny.pl, 2015-07-24. [dostęp 2015-07-25].
  78. Martyn Janduła: Już jest! Pierwsze Tramino w Olsztynie (pol.). transport-publiczny.pl, 2015-06-12. [dostęp 2015-06-12].
  79. Witold Urbanowicz: Najszerszy tramwaj w Polsce – Tramino Olsztyn – zaprezentowany. transport-publiczny.pl, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-21].
  80. Martyn Janduła: Drugi Tramino na szynach w Olsztynie (zdjęcia z wkolejania). transport-publiczny.pl, 2015-06-25. [dostęp 2015-06-27].
  81. Pierwszy tramwaj już jeździł w Olsztynie. Testy bez rozgłosu. transport-publiczny.pl, 2015-08-27. [dostęp 2015-09-15].
  82. Martyn Janduła: Olsztyn z kompletem Tramino. transport-publiczny.pl, 2015-10-06. [dostęp 2015-10-06].
  83. Dariusz Kalinowski. Tabor szynowy na targach Trako 2015. „Świat Kolei”. 10/2015, s. 12-19. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962 (pol.). 
  84. Martyn Janduła: Olsztyn: Pierwszy tramwaj na ulicach Olsztyna. Pierwsze wnioski. transport-publiczny.pl, 2015-11-20. [dostęp 2015-12-03].
  85. Martyn Janduła: Zakończył się pierwszy etap testów Tramino w Olsztynie. Było 70 km/h. transport-publiczny.pl, 2015-11-27. [dostęp 2015-12-03].
  86. Rusza przebudowa olsztyńskich peronów tramwajowych. infotram.pl, 2015-11-30. [dostęp 2015-12-04].
  87. Martyn Janduła: Olsztyn podaje oficjalną datę startu tramwajów. transport-publiczny.pl, 2015-12-03. [dostęp 2015-12-04].
  88. Pierwsi pasażerowie pojechali olsztyńskimi Tramino. infotram.pl, 2015-12-07. [dostęp 2015-12-09].
  89. Martyn Janduła: Ruszyły tramwaje w Olsztynie. transport-publiczny.pl, 2015-12-19. [dostęp 2015-12-21].
  90. Martyn Janduła: Ruszyła druga linia olsztyńskiego tramwaju (pol.). transport-publiczny.pl, 2015-12-27. [dostęp 2015-12-28].
  91. Olsztyn: Prawie połowa tramwajów uziemiona. Powodem awarie (pol.). transport-publiczny.pl, 2018-09-28. [dostęp 2018-09-29].
  92. Olsztyńskie Tramino wracają do ruchu (pol.). transport-publiczny.pl, 2019-02-05. [dostęp 2019-03-03].
  93. Neue Straßenbahnen: Der Jenaer Nahverkehr nimmt ab 2014 fünf neue Bahnen in Betrieb (niem.). jenatv.de, 2013-09-03. [dostęp 2013-09-04].
  94. Solaris zaprezentował Tramino w Jenie (pol.). kurier-kolejowy.pl, 2013-11-13. [dostęp 2013-11-13].
  95. Tramino Jena już wozi pasażerów. infotram.pl, 2014-01-15. [dostęp 2014-01-24].
  96. Tramino Brunszwik nabiera kształtów (pol.). infotram.pl, 2014-04-08. [dostęp 2014-04-08].
  97. Już dwa Tramino w Brunsziwku (pol.). infotram.pl, 2014-08-05. [dostęp 2014-08-05].
  98. Busse und Trams als Braunschweiger Botschafter. s. www.verkehr-bs.de. [dostęp 2015-03-30].
  99. Dwa pierwsze Tramino wożą pasażerów w Brunszwiku. 2015-04-15. s. rynek-kolejowy.pl. [dostęp 2015-04-17].
  100. Dwa zadania tramwajowe Solarisa w 2016 roku. infotram.pl, 2016-02-16. [dostęp 2016-02-16].
  101. Pierwsze Tramino II już w Brunszwiku, infotram.pl [dostęp 2020-05-31]  (pol.).
  102. Tramino II rusza na trasę w Brunszwiku, infotram.pl [dostęp 2020-05-31]  (pol.).
  103. Premiere für Leipzigs XL-Straßenbahn zur Haus-Garten-Freizeit. infotram.pl, 2017-02-11. [dostęp 2017-02-12].
  104. Tramino Lipsk już wozi pasażerów. infotram.pl, 2017-07-14. [dostęp 2017-07-17].
  105. Siedem Tramino jeździ po Lipsku. infotram.pl, 2018-01-11. [dostęp 2018-01-12].
  106. LVB setzen weiter auf Solaris-Straßenbahnen, www.lvz.de [dostęp 2018-12-31]  (niem.).
  107. a b c Tramino nagrodzony i dyspozycyjny na 99,5%. infotram.pl, 2013-03-08. [dostęp 2013-04-23].
  108. a b Targowe nagrody na TRAKO 2013. kurier-kolejowy.pl, 2013-09-26. [dostęp 2013-10-08].
  109. Tramino Braunschweig nagrodzone w konkurise Red Dot Award 2015 (pol.). infotram.pl, 2015-07-01. [dostęp 2015-07-03].
  110. Tramino nagrodzone na Trako. infotram.pl, 2017-09-27. [dostęp 2017-10-01].
Na podstawie artykułu: "Solaris Tramino" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy