Sonderaktion Krakau


Sonderaktion Krakau w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Sala 56, w której aresztowano profesorów podczas „Sonderaktion Krakau” Tablica pamiątkowa we Wrocławiu

Sonderaktion Krakauniemiecka akcja pacyfikacyjna skierowana przeciwko polskiemu środowisku naukowemu, przeprowadzona 6 listopada 1939 w Krakowie. Polegała na aresztowaniu przez Niemców 184 osób, głównie profesorów i wykładowców Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także Akademii Górniczej. Większość została następnie uwięziona do 8 lutego 1940 w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen. Część była więziona jeszcze po tej dacie; przynajmniej 20 osób zmarło na skutek ciężkich warunków obozowych lub zostało zamordowanych.

W polskiej literaturze historycznej określenie Sonderaktion Krakau (z niem. „akcja specjalna Kraków”) zaczęło funkcjonować w latach 60. XX wieku. Kryptonim taki nie występuje w jakimkolwiek oficjalnym dokumencie nazistowskim. Według relacji Jana Gwiazdomorskiego, kryptonim ten został podany uwięzionym w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausem jako wyjaśnienie, jakiego mieli udzielać na pytania o przyczyny uwięzienia[1]. Na kartach uwięzienia uczonych jako powód wpisywano „akcję przeciwko profesorom uniwersyteckim” (niem. Aktion gegen Univ. Professoren)[2]. Była to akcja realizowana przez Einsatzgruppe I – grupę operacyjną Sicherheitspolizei.

Spis treści

Przebieg akcji | edytuj kod

Wkrótce po rozpoczęciu okupacji niemieckiej ziem polskich, 19 października 1939 senat Uniwersytetu Jagiellońskiego postanowił wobec zakończenia działań wojennych otworzyć uniwersytet w roku akademickim 1939/40 i do 4 listopada 1939 przyjmować wpisy chętnych[3]. O decyzji tej powiadomiono niemieckie władze okupacyjne, które nie wyrażały oficjalnie sprzeciwu[3]. 4 listopada odbyło się nabożeństwo inauguracyjne w kościele św. Anny[3]. Rozpoczęcie roku akademickiego planowano na 6 listopada, następnie przełożono je na 13 listopada 1939 z uwagi na chęć uniknięcia ewentualnych demonstracji w Święto Niepodległości 11 listopada[3].

Rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego profesor Tadeusz Lehr-Spławiński na mającym miejsce 3 listopada 1939 spotkaniu z dowódcą 2. oddziału operacyjnego I grupy operacyjnej (Einsatzkommando 2/I) SS-Sturmbannführerem Brunonem Müllerem[4] otrzymał polecenie zarządzenia na 6 listopada ogólnego zebrania wykładowców do wysłuchania odczytu o niemieckim punkcie widzenia na sprawy nauki i szkoły wyższe[3].

Zebranie odbyło się w sali wykładowej nr 66 im. Mikołaja Kopernika (obecnie sala nr 56 im. J. Szujskiego) Collegium Novum o godz. 12[5]. Większość wykładowców zdecydowała się przybyć, żeby nie demonstrować niechętnego stosunku wobec władz okupacyjnych; niektórzy nawet w tym celu musieli przedostać się przez kordon niemieckiej policji, która w międzyczasie otoczyła gmach i nikogo nie przepuszczała[6]. Przybyły na zebranie w asyście policji Müller zamiast wyjaśnień wygłosił krótkie oświadczenie:

Pomimo takiej groźby profesor Stanisław Estreicher próbował wypowiedzieć się, ale nie został dopuszczony do głosu, a rektora Lehr-Spławińskiego uciszono stwierdzeniem, że to on będzie aresztowany jako pierwszy. Aresztowanych traktowano obcesowo: popychano, potrącano kolbami karabinów, niektórych bito[7]. Oprócz zgromadzonych wykładowców UJ, aresztowano także część innych osób przypadkowo napotkanych przez Niemców w gmachu uniwersytetu, a także profesorów Akademii Górniczej odbywających tam zebranie, mimo, że Akademia Górnicza nie miała zostać otwarta, a jej gmach został zajęty przez Niemców[7]. Zgodnie z zapowiedzią zwolniono do domu dwie kobiety – obecne na sali: profesor Helenę Willman-Grabowską i profesor Jadwigę Wołoszyńską. Po opuszczeniu terenu uniwersytetu powiadomiły one rodziny zebranych o dokonanych aresztowaniach.

Łącznie w ramach akcji aresztowano na uczelni 183 osoby[7], w tym z:

Ponadto aresztowano w tej liczbie 6 przypadkowych osób. Byli to: inż. elektryk Kazimierz Pazdro, dr filozofii Ludwik Ręgorowicz (były naczelnik wydziału Ministerstwa Oświaty[7]), mgr praw Zygmunt Antoni Starachowicz, mgr filozofii Jan Stępień[a], emerytowany sędzia Adam Zechenter oraz nieznany z imienia Jachimowicz, przypadkowy przechodzień [9].

Równocześnie z naukowcami został aresztowany po południu w domu prezydent Krakowa Stanisław Klimecki, który następnie dzielił losy aresztowanych aż do zwolnienia z obozu 8 lutego 1940[10].

Osadzono ich najpierw w więzieniu na Montelupich, rano nastąpiła zmiana miejsca zakwaterowania. Około dziewiątej załadowano transport i przeniesiono aresztowanych do koszar 20 Pułku Piechoty na ulicy Mazowieckiej (obecnie koszary 16 Batalionu Powietrznodesantowego przy ulicy Wrocławskiej)[11]. W tym czasie zwolniono 11 osób, w tym Fryderyka Zolla. Pozostali zostali natomiast 9 listopada 1939 wywiezieni do więzienia we Wrocławiu, a stamtąd 28 listopada 1939, do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen[12].

Osadzenie w obozie koncentracyjnym | edytuj kod

W obozie koncentracyjnym aresztowani zostali przydzieleni do bloków 45 i 46[13]. Główną formą udręczenia fizycznego więźniów w obozie były odbywające się trzy razy dziennie apele pod gołym niebem, na mrozie i śniegu, przy braku ciepłej odzieży i niewystarczającym wyżywieniu[14]. Zimno panowało również w barakach. Więźniowie poddawani byli poniżającemu traktowaniu, mogli być bici bez powodów lub zmuszani do wyczerpującego wysiłku fizycznego przez esesmanów[14]. Więźniowie nie kierowani do pracy przymusowej (do których zaliczała się grupa krakowskich naukowców), przez część pobytu w obozie musieli stać w swoich barakach w godzinach pracy[15]. Zimno i niedożywienie sprzyjały chorobom, zwłaszcza objawiającym się biegunką, przy iluzorycznej opiece medycznej[16]. Wśród zatrzymanych byli też wiekowi, schorowani i emerytowani naukowcy, co w warunkach obozu koncentracyjnego doprowadzało do znacznego pogorszenia stanu zdrowia i przyśpieszonej śmierci. Pierwszą ofiarą śmiertelną akcji był profesor Akademii Górniczej Antoni Meyer, który zmarł 24 grudnia 1939[16]. Cztery dni później zmarł były rektor UJ Stanisław Estreicher. W następnych tygodniach zmarli: lektor jęz. rosyjskiego Stefan Bednarski, geograf Jerzy Smoleński, emerytowany profesor Tadeusz Garbowski, zoologowie Michał Siedlecki i Feliks Rogoziński, anatom Kazimierz Kostanecki, historyk literatury Ignacy Chrzanowski, inżynierowie Adam Różański i Władysław Takliński, matematyk Antoni Hoborski (po formalnym zwolnieniu)[17].

Po międzynarodowych protestach (w tym przede wszystkim osobistej interwencji Benito Mussoliniego u Hitlera), 101 uwięzionych zostało 8 lutego 1940 zwolnionych. Niektórzy z nich wycieńczeni warunkami obozowymi lub z powodu znacznego pogorszenia stanu zdrowia zmarli jednak w ciągu kilku tygodni po zwolnieniu (jak Antoni Wilk, Jan Nowak, Stefan Kołaczkowski, Jan Włodek, Franciszek Bossowski[18]). Kilka osób zwolniono z Sachsenhausen do jesieni 1940 roku[18]. Młodszych naukowców (urodzonych w 1900 roku lub później) 4 marca wywieziono do obozu koncentracyjnego Dachau, skąd również większość zwolniono do końca 1940 roku, a ostatniego Kazimierza Piwarskiego pod koniec 1941 roku[18][19]. Niektórzy z naukowców zostali zamordowani jako Żydzi (Leon Sternbach, Wiktor Ormicki, Joachim Metallmann)[18].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ofiary Sonderaktion Krakau.


Zobacz też | edytuj kod

Uwagi | edytuj kod

  1. Według Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 272, nauczyciel gimnazjalny Stanisław Stępień.

Przypisy | edytuj kod

  1. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 147.
  2. Według wypowiedzi doktora habilitowanego Krzysztofa Stopki, dyrektora Archiwum UJ, w wywiadzie Nie zapomnijcie tej śmierci, opublikowanym w Gazecie Wyborczej 1 grudnia 2009, str. 21.
  3. a b c d e Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 11-14.
  4. Henryk Pierzchała. Eksterminacja profesorów Akademii Górniczej w hitlerowskiej „Sonderaktion Krakau”. „Biuletyn Informacyjny Pracowników AGH”. 159, listopad 2006 (pol.). 
  5. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 15-16.
  6. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 15-16, 22-23.
  7. a b c d e f Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 18-21.
  8. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 21-22.
  9. Alma Mater nr specjalny 188/2016 Lista aresztowanych s.8
  10. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 26, 250.
  11. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 24-28.
  12. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 35-42, 70-78.
  13. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 93.
  14. a b Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 134-145.
  15. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 168-169.
  16. a b Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 200-204.
  17. Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 211-216, 224, 245.
  18. a b c d Gwiazdomorski 1975 ↓, s. 252-253.
  19. Relacja profesora Kazimierza Piwarskiego; oryginał w Archiwum PAN, oddział w Krakowie, sygn. K. III-24, j. 161 (publikacja w: patrz bibliografia).

Bibliografia | edytuj kod

  • Jochen August: Sonderaktion Krakau. Die Verhaftung der Krakauer Wissenschaftler am 6. November 1939, Hamburger Edition, HIS Verlagsgesellschaft GmbH, Hamburg, 1997.
  • Maria Wardzyńska: Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, Instytut Pamięci Narodowej, 2009, ​ISBN 978-83-7629-063-8​.
  • Jan Gwiazdomorski: Wspomnienia z Sachsenhausen. Dzieje uwięzienia profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego, 6 XI 1939 – 9 II 1940. Wyd. IV. Kraków: Wyd. Literackie, 1975.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Sonderaktion Krakau" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy