Spółgłoska zębowa


Spółgłoska zębowa w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Spółgłoski zębowe (przedniojęzykowo-zębowe) – rodzaj spółgłosek wyróżniony ze względu na miejsce artykulacji, które znajduje się przy górnych zębach – siekaczach, u ich szczytu, tuż za ich tylną ścianą lub u ich nasady na granicy z dziąsłami[1].

W międzynarodowej transkrypcji fonetycznej artykulację zębową (apikalno-dentalną) oznacza się symbolem ◌̪ (numer Unikod U+032A) np. , . W praktyce zarówno w transkrypcji fonologicznej jako i fonetycznej, o ile cecha ta nie kontrastuje z artykulacją (za)dziąsłową, znak ten jest pomijany. Praktyka taka jest powszechnie stosowana w przypadku języka polskiego i języków romańskich.

Spis treści

Artykulacja | edytuj kod

Ruchomymi narządami artykulacji, które wchodzą w rachubę przy tworzeniu spółgłosek zębowych są[2]:

Dokładne ułożenie czubka języka i części bezpośrednio za nim położonej ma duże znaczenie przy artykułowaniu głosek przedniojęzykowych. W konteksie spółgłosek zębowych mówi się często o artykulacji apikalnej i laminalnej.

W przypadku spółgłosek θ ð szczelina tworzy się za siekaczami przy samym szczycie siekaczy z czubkiem języka uniesionym ku górze lub lekko wysunięty między zęby. Ostatnią z wymienionych artykulacji określa się mianem międzyzębowej[3].

Przy artykulacji spółgłosek , , ze zwarciem utworzonym przy tylnej ścianie zębów czubek języka może być wzniesiony do góry lub częściej lekko skierowanym w dół. Podobnie ma się rzecz ze szczeliną w przypadku , , choć może być to mniej widoczne. Wymienione spółgłoski mogą być też wymawiane z czubkiem wzniesionym do nasady zębów, mówi się wtedy o artykulacji zazębowej (postdentalnej, denti-alweolarnej). Oprócz wymienionej typów artykulacji powyższe spółgłoski mają też warianty dziąsłowe i zadziąsłowe.

Stosunkowo rzadko spotyka się zębową (apiko-dentalną) artykulację spółgłosek bocznych i drżących: , i ɾ̪. Na przykład rosyjskie л twarde (ł) oznacza ɫ̪. Jest to też polskie tak zwane ł sceniczne.

Porównania międzyjęzykowe wykazują duże zróżnicowanie w obrębie głosek zębowych. Jednak użytkownicy danego języka wykorzystują tylko zwykle niektóre typy artykulacji.

Przykłady w języku polskim | edytuj kod

W języku polskim funkcjonuje 7 głosek zębowych (laminalno-dentalnych)[4]:

  • jak t w słowie tama
  • jak d w słowie dama
  • ʦ̪ jak c w słowie wiece
  • ʣ̪ jak dz w słowie miedze
  • jak s w słowie sama
  • jak z w słowie zebra
  • jak n w słowie noc

Istnieją warianty „zmiękczone” (palatalne), np. tʲ w kotik, dʲ w dinozaur, sʲ w sinus, zʲ w rozindyczyć i ʦʲ w cirrus.

W języku polskim spółgłoski miękkie przedniojęzykowe przeszły (we wczesnym średniowieczu) w spółgłoski średniojęzykowe.

W innych językach | edytuj kod

Terminologia | edytuj kod

Spółgłoski zębowe to inaczej spółgłoski dentalne (łac. dens, dentis – 'ząb'). Różne typy artykulacji zębowej opisuje się jako predentalne, interdentalne, apiko-dentalne, lamino-dentalne, denti-alweolarne, postdentalne. Spółgłoski szczelinowe i zwarto-szczelinowe zębowe (ale nie międzyzębowe) określa się jako syczące.

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Nagórko 2007 ↓, s. 44 i nast..
  2. Gimson 2008 ↓, s. 27.
  3. Gimson 2008 ↓, s. 194.
  4. Bąk 1977 ↓, s. 83 i nast..
  5. International Phonetic Association 1999 ↓, s. 41.
  6. International Phonetic Association 1999 ↓, s. 51.

Bibliografia | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Spółgłoska zębowa" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy