Stanisław Bareja


Stanisław Bareja w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Replika Misia z filmu Miś, postawiona w 2011 na warszawskim Bemowie Blok przy ulicy Grzegorzewskiej 3 na Ursynowie, przy którym kręcono zdjęcia do serialu Alternatywy 4 Tablica nagrobkowa Stanisława Barei na Cmentarzu Czerniakowskim w Warszawie Grób rodzinny Chmielarzy i Barejów na cmentarzu Czerniakowskim w Warszawie, w którym jest pochowany Stanisław Bareja

Stanisław Sylwester Bareja (ur. 5 grudnia 1929 w Warszawie, zm. 14 czerwca 1987 w Essen) – polski reżyser, scenarzysta filmowy i aktor.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość i wykształcenie | edytuj kod

Stanisław Bareja urodził się w Warszawie jako pierwsze z trójki dzieci[1] Sylwestra Kazimierza (1902–1983) i Stanisławy z Chmielarzów (1910–2001)[2]. Ojciec, podobnie jak dziadek ze strony ojca, prowadził firmę wędliniarską na warszawskim Mokotowie[3]. Po wojnie, w 1946 roku, rodzina Barejów przeprowadziła się do Jeleniej Góry, gdzie ojciec najpierw założył własny zakład wędliniarski, a później, z powodu zwalczania przez państwo prywatnej przedsiębiorczości, trafił do Państwowych Zakładów Przetwórstwa Mięsnego jako kierownik „kolumny uboju”[4]. Wątki dotyczące mięsa, a szczególnie wędlin, często pojawiają się w filmach Barei[5], przykładowo w Misiu będące rekwizytem parówki przygotowane zostały według przedwojennych przepisów[6].

Po wojnie, w czasie pobytu w Warszawie, Stanisław Bareja ukończył Gimnazjum im. Tadeusza Reytana[7]. Od 1947 roku mieszkał w Jeleniej Górze[8], gdzie uczęszczał do I Liceum Ogólnokształcącego im. Stefana Żeromskiego, które ukończył w 1949 roku. W tym czasie prowadził dziennik, w którym zapisywał tytuły przeczytanych książek oraz obejrzanych spektakli i filmów, przy których dopisywał czasami własne oceny[9]. W roku ukończenia liceum podjął studia w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi na Wydziale Reżyserii. Na studiach należał do nieformalnej grupy przyjaciół określanej „Kolektywem”, do której należeli również Jan Łomnicki, Janusz Weychert, Janusz Morgenstern, Lech Lorentowicz i Kazimierz Kutz. W „Kolektywie” dzielili się ze sobą literaturą, w tym niedostępną w oficjalnym obiegu, i wspólnie oglądali filmy, które nie były dostępne w kinach[10]. Studia ukończył w 1954, lecz nie złożył egzaminu końcowego. Zaraz po studiach był asystentem reżysera Jana Rybkowskiego, grywał epizodyczne role w filmach i tworzył także krótkie filmy reklamowe. Na planie filmu Rybkowskiego Godziny nadziei poznał kilku aktorów, którzy później grali w jego filmach – Bronisława Pawlika, Mieczysława Czechowicza, Cezarego Julskiego i Jana Kobuszewskiego[11].

W 1958 przedstawił jako film dyplomowy etiudę pod tytułem Gorejące czapki, jednak film ten nie został przyjęty, wskutek czego Barei nie zaliczono pracy dyplomowej. Film był zrealizowany w Zespole Filmowym „Rytm” pod opieką Rybkowskiego, a jego odrzucenie wynikało z treści, a nie walorów artystycznych. Bareja w etiudzie przedstawił satyrę na relacje między urzędnikiem Ministerstwa Bezpieczeństwa i kierownictwem jednej ze spółdzielni spożywców[12]. Tytuł magistra sztuki uzyskał 24 kwietnia 1974 po przedstawieniu nakręconego w 1960 roku filmu dyplomowego Mąż swojej żony i złożeniu egzaminu magisterskiego z wynikiem dobrym. Promotorem liczącej 17 stron pracy dyplomowej pod tytułem Zagadnienia realizacji filmów z ukrytej kamery, stanowiących część telewizyjnych programów rozrywkowych był Janusz Morgenstern[13].

Twórczość filmowa | edytuj kod

Mąż swojej żony był debiutem reżyserskim Barei. Komedia ta miała oficjalną premierę 4 kwietnia 1961[14]. Bareja tworzył przede wszystkim komedie, poza tym kryminały i komedie z elementami kryminału. Poza debiutem jego komediowy styl był do śmierci reżysera krytykowany, jednak jego filmy były jednymi z najpopularniejszych w Polsce. Mąż swojej żony zajął trzecie miejsce pod względem oglądalności w roku 1961[15], Poszukiwany, poszukiwana piąte miejsce w roku 1973[16], podobnie Miś zajął piąte miejsce w 1981 roku[17]. Żona dla Australijczyka w 1965 roku zajmowała 17 miejsce pod względem największych „wpływów dewizowych” spośród polskich filmów wyprodukowanych po wojnie[18], ale jedynym wyróżnionym za życia Barei filmem był Poszukiwany, poszukiwana, który zdobył nagrodę na festiwalu Queens Council of the Arts odbywającym się w Nowym Jorku[19]. Był również twórcą i współtwórcą kilku seriali telewizyjnych. Zaczynał od tworzenia scenariuszy do pierwszego polskiego serialu Barbara i Jan[20], po którym w latach 1965–1966 reżyserował serial kryminalny Kapitan Sowa na tropie[21]. Wzorem Alfreda Hitchcocka[22], pojawiał się w swoich filmach, grając epizodyczne role.

Jego żona, Hanna Kotkowska-Bareja, absolwentka historii sztuki, opowiedziała mu historię ze swojego miejsca pracy, co przyczyniło się do powstania filmu Poszukiwany, poszukiwana[23]. Była to jego pierwsza komedia, w której zerwał zarówno z przedwojenną stylistyką, jak i pierwsza, dla której scenariusz tworzył sam lub pod wpływem zaprzyjaźnionych artystów dostrzegających absurdy rzeczywistości PRL. Wpływ na Bareję od początku lat 70. mieli Jacek Fedorowicz, Jerzy Dobrowolski i Stanisław Tym[24]. Z Fedorowiczem scenariusze do filmów i programów telewizyjnych tworzył już w latach 60., ale 10 z nich nie doczekało się realizacji[25].

Działalność opozycyjna | edytuj kod

Bareja od lat 70. angażował się w działalność środowiska konspiracyjnej opozycji. W 1977 roku do działań poza krytyką ustroju w filmach przyczynił się Stanisław Tym, który w Paryżu w wydawnictwie „Kultura” otrzymał ponad 100 książek. Razem, wracając z planu filmowego Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz, przemycili je do Polski w zasobniku na transport materiałów filmowych[26]. W tym samym roku Bareja związał się z KOR-em[27]. Po wypadku samochodowym w lipcu 1980 zmienił plany i zamiast do Grecji pojechał na Węgry. Przed powrotem odwiedził Wiedeń, gdzie przez 4 dni uczył się obsługiwania powielacza przeznaczonego dla Niezależnej Oficyny Wydawniczej NOWA, który wwiózł do Polski na dachu fiata 126p[28]. Przez dziesięć lat w piwnicy jego domu Tomasz Michalak wykonywał matryce dla NOWEJ, a także do trzech pierwszych numerów „Tygodnika Mazowsze[29][30]. W jego mieszkaniu w 1982 roku kilkakrotnie odbywały się spotkania Regionalnego Komitetu Wykonawczego NSZZ „Solidarność” Region Mazowsze. Pomagał będącemu na tych spotkaniach najdłużej ukrywającemu się opozycjoniście PRL Zbigniewowi Bujakowi[31] oraz Zbigniewowi Romaszewskiemu, obu sugerując zmianę wyglądu[32].

Śmierć | edytuj kod

Stanisław Bareja od początku czerwca 1987 przebywał na stypendium przy Muzeum Folkwang w Essen. 11 czerwca rano wystąpił u niego udar mózgu spowodowany wylewem krwi[33], który był przyczyną zgonu[34]. 14 czerwca zmarł w miejskim szpitalu St. Josef Krankenhaus Essen-Werden. Urna z jego prochami została złożona na cmentarzu Czerniakowskim w Warszawie[35].

Filmografia | edytuj kod

W czasie studiów Bareja nakręcił etiudy Drugie sumienie (1953), Gorejące czapki oraz współpracował z Januszem Weychertem przy realizacji etiudy Worek węgla[36]. Według Weycherta w czasie studiów stworzył też kilkanaście niezrealizowanych scenariuszy[37]. Tworzył także scenariusze do filmów dokumentalnych dla Muzeum Folkwang w Essen[38].

Reżyser | edytuj kod

Źródło[39].

Scenarzysta | edytuj kod

Źródło[39].

Scenariusze niezrealizowane | edytuj kod

  • Czy to jest miłość (1963, razem z Zofią Bystrzycką)
  • Dama do bicia (ok. 1965, razem z Jerzym Skolimowskim)
  • XYZ (1966, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Nasz człowiek w Warszawie (1967, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Żaba w śmietanie (1969-1970, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Napad (1971, razem z Ryszardem Berem)
  • Tu Telewizja Warszawa w programie 5 (1972, razem z Jackiem Fedorowiczem, scenariusz programu rozrywkowego)
  • Idziemy w Polskę...! (1973, razem z Jackiem Fedorowiczem, scenariusz programu typu ukryta kamera)
  • p.o. kapitana (1973, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Zagubiona przesyłka (ok. 1974, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Tor przeszkód – opowieść z życia wyższych sfer (ok. 1974, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Obywatel Monte Christo (1975, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Trójka do bicia (1977, razem z Jackiem Fedorowiczem)
  • Joker (1978, razem ze Stanisławem Tymem)
  • Złoto z nieba (1981)
  • Kilometr za horyzontem (1987)

Źródła[41][25].

Role aktorskie | edytuj kod

Źródło[42].

Współpraca z aktorami | edytuj kod

Specyfika filmów Barei wynikała z dobrej współpracy reżysera z aktorami, w tym także z wieloma postaciami przewijającymi się w epizodycznych scenkach na drugim planie. Oto lista aktorów pojawiających się często w jego najważniejszych produkcjach i będących niejako „aktorami Barei”:

Ocena dorobku artystycznego | edytuj kod

Od końca lat 60. wykorzystywane było w krytyce twórczości Barei pojęcie „bareizmu” wypowiedziane po raz pierwszy w roku 1968 lub 1969 przez Kazimierza Kutza na zebraniu Stowarzyszenia Filmowców Polskich, które miało być wówczas użyte jako synonim filmu, który odnosi sukces komercyjny, ale przeznaczony jest dla niewybrednej widowni[43]. Kutz, próbując konkurować z Bareją w tworzeniu komedii, już wcześniej krytykował filmy reżysera Mąż swojej żony, które jego zdaniem były tworzone „pod publiczkę”. Podczas gdy filmy Barei przyciągały sporą publiczność do kin, filmy Kutza były krytykowane[44]. Za pomocą tego złośliwego określenia władze i środowisko filmowe atakowały później Bareję, zarzucając jego twórczości niską jakość, „antysocjalistyczną wymowę, kłamstwa, brudną propagandę i nienawiść do klasy robotniczej”[45][46], a termin „bareizm” stał się synonimem kiczu w polskiej kinematografii[43]. Skutkiem tego była niechęć reżyserów do obsadzania w swoich filmach aktorów, którzy wcześniej grali u Barei[47]. W odwecie w scenariuszu (niezrealizowanego filmu) Złoto z nieba z 1981 roku znalazł się dialog, którego fragment brzmi:

Pan podał inne nazwisko w samolocie, a teraz okazuje się, że w dodatku pisze się pan przez „te”, „zet”?
Dawniej pisaliśmy się Kloc przez „ce”, ale potem mój brat został reżyserem i zmienił pisownię na Klotz!

Było to nawiązanie do zmiany nazwiska przez Kutza[48]. Postać Kazimierza Klotza pojawia się także w niezrealizowanym scenariuszu „Kilometr za horyzontem”, który był rozbudowaną wersją „Złota z nieba”[49], a w jednym z odcinków Zmienników według scenopisu epizodycznym bohaterem jest Sebastian Kloc[50]. W podobny sposób Bareja potraktował Bohdana Porębę i założone przez niego współzałożyciela Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald” w serialu Zmiennicy oraz w filmie Poszukiwany, poszukiwana[51][52].

Z czasem pojęcie „bareizmy” zaczęło być stosowane jako ogólna nazwa absurdalnych wypowiedzi, haseł, napisów, obwieszczeń i innych tego typu sformułowań budowanych niezręcznie, na bazie nowomowy i języka urzędowego[53]. Pod wpływem ostrej krytyki Bareja zdystansował się od swej twórczości z lat 60.[54]

Styl filmowy | edytuj kod

Konrad Klejsa zauważył, że twórczość filmowa Barei jest konsekwentnie utrzymana w konwencji kina gatunkowego. Przykładowo Dotknięcie nocy stylizowane jest na kino noir, natomiast Żona dla Australijczyka oraz Przygoda z piosenką imitują odpowiednio filmy Busby’ego Berkeleya oraz Stanleya Donena. Jednakże Bareja specjalizował się przede wszystkim w komediach, silnie osadzonych w kulturze kabaretu epoki PRL[55]. Często reżyser uciekał się do slapsticku oraz burleski filmowej, a wielki wpływ na jego twórczość (zwłaszcza z lat 60.) wywarł René Clair[56].

O ile filmy fabularne Barei z lat 60. i I połowy lat 70. były staranne i realizowane wedle modelu kina przedwojennego, o tyle w późniejszym okresie spotykały się z zarzutem słabości warsztatowej; błędy montażowe w produkcjach z lat 70. i 80. wynikały z niskiego budżetu, cenzorskich cięć, a także ze świadomego zabiegu reżysera[57]. Bareja ograniczał do minimum powtarzanie ujęć, a poza tym unikał upiększania rzeczywistości, co miało miejsce we wcześniejszych jego produkcjach i było zarzutem stawianym mu zwłaszcza po realizacji Żony dla Australijczyka[58][59].

Wbrew nieprzychylnej interpretacji wczesnych filmów Barei, Klejsa wskazuje, że już pierwsze komedie reżysera dekonstruowały do pewnego stopnia swój propagandowy wydźwięk. Świadczyć może o tym parodystyczna piosenka o meblościance z Małżeństwa z rozsądku, która jednocześnie promuje wytwór rodzimego przemysłu meblowego i go ośmiesza: „Wszak wiadomo, że te rzeczy się rozlecą”[60]. W komediach z późnych lat 70. i 80. podprogowe przesłanie zostaje wszak zastąpione bezpośrednią demaskacją propagandy komunistycznej[61], a reżyser ukazuje różne formy kombinatorstwa w postaci „prywatnej inicjatywy”[62].

Nagrody i odznaczenia | edytuj kod

Upamiętnienie | edytuj kod

Gwiazda Stanisława Barei znajdująca się w Łódzkiej Alei Sław. Odsłonięta 6 października 2011 roku

Począwszy od 2005 roku ulica w Warszawie łącząca ul. Światowida z Odkrytą (okolice pętli Nowodwory) nosi imię Stanisława Barei. O takie upamiętnienie reżysera zabiegali mieszkańcy Nowodworów z pomocą „Życia Warszawy”.

Od 2012 imię Stanisława Barei nosi tzw. mała obwodnica w Kutnie[67].

W Krakowie imię Barei nosi charakterystyczne rondo w kształcie elipsy[68] (niebędące rondem ani w myśl inżynierii drogowej, ani też przepisów prawa o ruchu drogowym).

W Katowicach jego imieniem nazwano skwer przed centrum rozrywki Punkt44 z Cinema City przy ul. Gliwickiej 44 w dzielnicy Załęże[69].

12 listopada 2008 został ogłoszony najlepszym reżyserem komediowym stulecia na gali Złotych Kaczek, przyznawanych przez miesięcznik „Film[70].

6 października 2011 roku w Łódzkiej Alei Sław odsłonięto gwiazdę poświęconą Barei. W odsłonięciu uczestniczył między innymi jego syn Jan[71].

Przypisy | edytuj kod

  1. Replewicz 2009 ↓, s. 12.
  2. Chłopak z Mokotowa. Opoka. [dostęp 2016-06-23].
  3. Replewicz 2009 ↓, s. 11.
  4. Replewicz 2009 ↓, s. 19.
  5. Replewicz 2009 ↓, s. 74.
  6. Replewicz 2009 ↓, s. 230–231.
  7. Maciej Łuczak: Krótki kurs PRL według Barei. Warszawa: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, 2016, s. 47. ISBN 978-83-64091-76-6.
  8. Bareja Stanisław. jbc.jelenia-gora.pl. [dostęp 2021-02-11].
  9. Replewicz 2009 ↓, s. 19–23.
  10. Replewicz 2009 ↓, s. 33–36.
  11. Replewicz 2009 ↓, s. 38–39.
  12. Replewicz 2009 ↓, s. 41–45.
  13. Replewicz 2009 ↓, s. 161.
  14. Replewicz 2009 ↓, s. 58.
  15. Replewicz 2009 ↓, s. 59.
  16. Replewicz 2009 ↓, s. 150.
  17. Replewicz 2009 ↓, s. 244.
  18. Replewicz 2009 ↓, s. 85.
  19. a b Replewicz 2009 ↓, s. 152.
  20. a b Replewicz 2009 ↓, s. 89.
  21. Replewicz 2009 ↓, s. 93–97.
  22. Replewicz 2009 ↓, s. 93.
  23. Replewicz 2009 ↓, s. 139.
  24. Replewicz 2009 ↓, s. 129–132.
  25. a b Replewicz 2009 ↓, s. 428–429.
  26. Replewicz 2009 ↓, s. 337.
  27. Replewicz 2009 ↓, s. 338.
  28. Replewicz 2009 ↓, s. 239–240.
  29. Replewicz 2009 ↓, s. 339.
  30. Replewicz 2009 ↓, s. 357.
  31. Staniwsław Bareja. Nieznany opozycjonista. historiapolskixx.wordpress.com. [dostęp 2021-06-13].
  32. Replewicz 2009 ↓, s. 355–356.
  33. Replewicz 2009 ↓, s. 361.
  34. Żona Barei dla tvp.info: leżał na tapczanie i pisał scenariusze. tvp.info. [dostęp 2016-12-02].
  35. Replewicz 2009 ↓, s. 361–362.
  36. Replewicz 2009 ↓, s. 38–41.
  37. Replewicz 2009 ↓, s. 365.
  38. Replewicz 2009 ↓, s. 361–365.
  39. a b Replewicz 2009 ↓, s. 405–421.
  40. Replewicz 2009 ↓, s. 171.
  41. Replewicz 2009 ↓, s. 366–402.
  42. Replewicz 2009 ↓, s. 407–424.
  43. a b Replewicz 2009 ↓, s. 123.
  44. Replewicz 2009 ↓, s. 122–123.
  45. Przemysław Szubartowicz: Lud się śmieje, a król nie. Wywiad ze Stanisławem Tymem. film.onet.pl. [dostęp 2021-05-11].
  46. Tomasz Przybyłkiewicz: Miś. Recenzja. film.onet.pl. [dostęp 2021-05-11].
  47. Replewicz 2009 ↓, s. 124.
  48. Maciej Łuczak, „Miś, czyli rzecz o Stanisławie Barei”, ​ISBN 83-7255-888-4​, Warszawa 2001.
  49. Replewicz 2009 ↓, s. 397–398.
  50. Replewicz 2009 ↓, s. 294.
  51. Replewicz 2009 ↓, s. 300.
  52. Filmografia Stanisława Barei – lata 1972–1975. film.org.pl. [dostęp 2021-05-11].
  53. inPRL: Bareizmy. inprl.pl. [dostęp 2021-05-11].
  54. Replewicz 2009 ↓, s. 129.
  55. Klejsa 2007 ↓, s. 81.
  56. Klejsa 2007 ↓, s. 82.
  57. Klejsa 2007 ↓, s. 84–85.
  58. Replewicz 2009 ↓, s. 329.
  59. Replewicz 2009 ↓, s. 85–86.
  60. Klejsa 2007 ↓, s. 95.
  61. Klejsa 2007 ↓, s. 98–99.
  62. Klejsa 2007 ↓, s. 104–105.
  63. a b Stanisław Bareja. filmpolski.pl, 19 kwietnia 2018. [dostęp 2018-04-22].
  64. Złote Kaczki 2008. filmweb.pl. [dostęp 2018-04-22].
  65. bwl, asl: Złota Kaczka dla „Lejdis”. tvp.info, 12 listopada 2008. [dostęp 2018-04-22].
  66. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 września 2006 r. o nadaniu orderów (M.P. z 2006 r. nr 84, poz. 848).
  67. Ulica Stanisława Barei w Kutnie uroczyście otwarta. Wstęgę przeciął Stanisław Tym. kutno.naszemiasto.pl. [dostęp 2015-12-27].
  68. Rondo Stanisława Barei, 31-416 Kraków. google.com. [dostęp 2021-05-11].
  69. Skwer Stanisława Barei. katowice.eu. [dostęp 2021-05-11].
  70. Złote Kaczki: triumf polskich komedii. Onet.pl, 12 listopada 2010. [dostęp 2010-06-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-11-02)].
  71. Oto syn Barei. Słynny chłopiec z „Misia”.. fakt.pl, 8 października 2011. [dostęp 2012-06-24].

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Filmy w reżyserii Stanisława Barei

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Stanisław Bareja" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy