Stanisław Mikołajczyk


Stanisław Mikołajczyk w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Wizyta w Poznaniu (1945) Tablica pamiątkowa na pl. Armii Krajowej w Szczecinie Tablica upamiętniająca Stanisława Mikołajczyka na budynku przy ul. Grunwaldzkiej 12-16 w Sopocie Grób Mikołajczyka na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu

Stanisław Mikołajczyk (ur. 18 lipca 1901[1] w Dorsten-Holsterhausen, zm. 13 grudnia 1966 w Waszyngtonie) – polski polityk, przywódca Polskiego Stronnictwa Ludowego, poseł na Sejm II RP (III kadencji), w latach 1943–1944 premier rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie, członek Komitetu dla Spraw Kraju od stycznia 1940 roku[2], po II wojnie światowej poseł do Krajowej Rady Narodowej i na Sejm Ustawodawczy, wicepremier i minister rolnictwa w Tymczasowym Rządzie Jedności Narodowej, członek Centralnej Komisji Porozumiewawczej Stronnictw Demokratycznych w 1946 roku[3].

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość | edytuj kod

Urodził się 1901 w Dorsten-Holsterhausen w rodzinie emigrantów z powiatu pleszewskiego, górnika Stanisława i Zofii z domu Parysek[4]. Ukończył cztery klasy szkoły powszechnej[5] w Niemczech, kurs Szkoły Rolniczej w Swarzędzu oraz kurs Uniwersytetu Ludowego w Dalkach koło Gniezna. W latach 1918–1920 uczestnik powstania wielkopolskiego i wojny polsko-bolszewickiej. Był absolwentem Uniwersytetu Ludowego w Dalkach[6].

Międzywojenna działalność polityczna | edytuj kod

W latach 1920–1931 działał w PSL „Piast”, a od 1931 w Stronnictwie Ludowym. W 1927 był współzałożycielem Związku Młodzieży Wiejskiej w Poznaniu, którego został wiceprezesem, od 1928 do 1930 był prezesem, a następnie został prezesem honorowym. W latach 1930–1935 poseł na Sejm RP. W sierpniu 1937 kierował strajkiem chłopskim. Zabicie podczas strajku 41 chłopów wywołało w nim nienawiść do sanacji[7]. Skazany na cztery miesiące więzienia[5].

II wojna światowa | edytuj kod

Uczestnik wojny obronnej we wrześniu 1939, po agresji ZSRR na Polskę na uchodźstwie we Francji i Wielkiej Brytanii. Od 1939 wiceprzewodniczący Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej (substytutu Sejmu na uchodźstwie). Zdecydowany przeciwnik wejścia do rządu w Londynie przedstawicieli ugrupowań sanacyjnych („Nas dzieli krew rozstrzelanych chłopów”). Z tego powodu domagał się też od gen. Sikorskiego usunięcia ze stanowiska dowódcy AK gen. „Grota” Roweckiego jako przedwojennego oficera[8]. Wicepremier (1940–1943) oraz minister spraw wewnętrznych (jako ten ostatni próbował podporządkować sobie działającą w kraju ZWZ co spotkało się ze sprzeciwem gen. Sikorskiego)[9].

Od lipca 1943 (po śmierci gen. Władysława Sikorskiego) do listopada 1944 premier rządu RP na uchodźstwie. Bezskutecznie usiłował uzyskać porozumienie z ZSRR dotyczące polskiej granicy wschodniej i z PKWN odnośnie politycznej przyszłości kraju (nie zdając sobie sprawy, że decyzje ws. granicy wschodniej i tzw. rekompensaty terytorialnej zapadły już na spotkaniu tzw. wielkiej trójki podczas konferencji teherańskiej w 1943, bez wiedzy rządu polskiego).

W sierpniu 1944 przedstawiciele PKWN zaproponowali Mikołajczykowi stanowisko premiera w przyszłym rządzie jedności narodowej za cenę odrzucenia Konstytucji kwietniowej jako podstawy formowania nowych władz i ofiarowali przedstawicielom rządu na uchodźstwie 4 teki w nowym gabinecie[10].

Zgodnie z propozycją Mikołajczyka przedstawioną 18 sierpnia na posiedzeniu Rady Ministrów miał on się udać do Warszawy natychmiast po uwolnieniu jej od Niemców, aby tam dokonać przebudowy rządu w porozumieniu z Radą Jedności Narodowej i kierowaną przez komunistów Krajową Radą Narodową. W skład rządu obok przedstawicieli czterech stronnictw emigracyjnych weszliby także reprezentanci komunistów z PPR. Zasadniczym zadaniem nowego rządu byłoby przygotowanie wyborów do Sejmu, który miał uchwalić nową konstytucję i wybrać prezydenta RP. Pomysłom premiera sprzeciwili się przedstawiciele PPS którzy uznali, że jest to droga do pełnej kapitulacji wobec ZSRR. Negatywnie o pomysłach Mikołajczyka wypowiedział się również prezydent Raczkiewicz. W depeszy do Naczelnego Wodza bardzo ostro plan Mikołajczyka skrytykowało dowództwo AK określając go jako całkowitą kapitulację. Generał Komorowski uznał, że jest to zejście z platformy niepodległościowej.

30 sierpnia przewodniczący Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej Stanisław Grabski spotkał się z ambasadorem radzieckim przy rządach uchodźczych Wiktorem Lebiediew i przekazał dyplomacie ustne wyjaśnienia Mikołajczyka, który swój program rekonstrukcji rządu traktował jako ofertę przetargową i deklarował gotowość dania PKWN więcej niż 20% miejsc w rządzie, pozostawienia baz radzieckich w Polsce dla łączności z terenami okupacji w Niemczech oraz uzgodnienia przyszłej Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z władzami z ZSRR i PKWN. Te ustne wyjaśnienia znane były tylko Mikołajczykowi, Romeowi i Grabskiemu. Memorandum rządowe zostało przez władze radzieckie zignorowane i przekazane do rozpatrzenia PKWN. Nie zniechęciło to polskiego premiera do szukania nadal porozumienia z Moskwą.

Na pojawiające się w tym okresie żądania dymisji Mikołajczyka zareagował brutalnie Churchill stwierdzając, że do Moskwy Mikołajczyk „poleciał za naszą z gorącą zachętą, a my nie mamy zwyczaju porzucania ludzi którzy słuchali naszej rady. Napad na Mikołajczyka uznam za atak na rząd Jego Królewskiej Mości, który zniszczy ostatnią szansę porozumienia”.

14 września Naczelny Wódz generał Sosnkowski poinformował dowódcę II Korpusu gen. Andersa o planach Mikołajczyka odrzucenia Konstytucji z 1935 roku i powołania wspólnego rządu PKWN i utworzenia wspólnych Sił Zbrojnych z gen. Berlingiem. Gdyby doszło do wyjazdu Mikołajczyka do Polski Naczelny Wódz zapowiadał w imieniu Sił Zbrojnych wypowiedzenie posłuszeństwa rządowi Mikołajczyka jako rządowi kapitulacji. Mikołajczyk zażądał od prezydenta usunięcia Generała Sosnkowskiego ze stanowiska Naczelnego Wodza. Prezydent zwolnił generała Sosnkowskiego ze stanowiska Naczelnego Wodza i na jego miejsce powołał generała Bora – Komorowskiego, który miał lada dzień trafić do niemieckiej niewoli. W ten sposób Mikołajczyk zrealizował swój cel który wyraźnie określił już wcześniej obejmując urząd premiera, czyli bezpośrednie podporządkowanie wojska a zwłaszcza Armii Krajowej rządowi i premierowi[11].

O porozumieniu teherańskim dowiedział się podczas konferencji w Moskwie w październiku 1944 z ust Mołotowa w obecności nie tylko Józefa Stalina, ale także, również wtedy przebywającego w Moskwie, brytyjskiego premiera Winstona Churchilla. Wobec odmowy przyjęcia przez rząd ultymatywnych warunków sowieckich, co do oparcia granicy polsko-radzieckiej na linii Curzona, jednoczesnej dymisji Naczelnego Wodza Kazimierza Sosnkowskiego i prezydenta RP Władysława Raczkiewicza i podważenia legitymizacji Rządu RP na uchodźstwie, których przyjęcie uważał za konieczne, 24 listopada 1944 złożył dymisję z funkcji premiera, do dymisji podali się również ministrowie Stronnictwa Ludowego.

Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej | edytuj kod

W czerwcu 1945 uczestnik konferencji moskiewskiej w sprawie utworzenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, powrócił do Polski. Po konferencji jałtańskiej przystąpił do TRJN jako wicepremier i minister rolnictwa, stając się wkrótce ośrodkiem opozycji wobec komunistów i lewego skrzydła socjalistów. W latach 1945-47 przywódca Polskiego Stronnictwa Ludowego w kraju i poseł do KRN.

W listopadzie 1945 w czasie zjazdu Polskiego Stronnictwa Ludowego Stanisław Mikołajczyk potępił bratobójcze mordy dokonywane przez Narodowe Siły Zbrojne i nieprzejednaną postawę emigracji[12].

W sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego (1947) Polskie Stronnictwo Ludowe otrzymało ułamek mandatów, w porównaniu do faktycznej liczby głosów oddanych na swoją listę[potrzebny przypis]. Sam Stanisław Mikołajczyk został wybrany na posła na Sejm Ustawodawczy z okręgu warszawskiego[13]. Został prezesem klubu PSL.

Emigracja | edytuj kod

Po pokazowym procesie politycznym Zygmunta Augustyńskiego, red. nacz. „Gazety Ludowej”, organu prasowego PSL, zakończonym skazaniem go na 15 lat więzienia, Mikołajczyk zagrożony aresztowaniem i ostrzeżony przez Bolesława Drobnera o oczekującym uchyleniu immunitetu parlamentarnego, aresztowaniu i grożącej karze śmierci, 17 października 1947 zwrócił się do ambasady Stanów Zjednoczonych o pomoc w ewakuacji za granicę. 20 października 1947 za pośrednictwem urzędników ambasady został dowieziony do Gdyni i przemycony na pokład statku Baltavia, na którego pokładzie opuścił polskie wody terytorialne, udając się następnie do USA[14].

Po ucieczce na Zachód Stanisław Mikołajczyk został uchwałą Rady Ministrów z dnia 21 listopada 1947 pozbawiony obywatelstwa polskiego[15]. Przywrócono mu je pośmiertnie 15 marca 1989[16], zaś 15 sierpnia 2012 w życie weszła nowa ustawa o obywatelstwie polskim, która uznała uchwałę Rady Ministrów z dnia 21 listopada 1947 za nieważną[17].

Istnieją też spekulacje, jakoby UB, nie chcąc „likwidować” Stanisława Mikołajczyka, celowo stworzył wokół niego atmosferę, która spowodowała u niego przekonanie o zagrożeniu życia i konieczności ucieczki. UB w ten sposób „w białych rękawiczkach” pozbył się niewygodnego polityka i mógł go przedstawiać jako zdrajcę i tchórza.

Nie został przywódcą emigracji, w kilka lat po przybyciu na Zachód rozszedł się nawet z dotychczasowymi współpracownikami, pozostając w izolacji politycznej[18].

Upamiętnienie | edytuj kod

W 2000 jego prochy zostały sprowadzone do Polski. Został pochowany na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu[19]. Przed Wielkopolskim Urzędem Wojewódzkim w Poznaniu znajduje się pomnik Stanisława Mikołajczyka.

Postanowieniem prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego z 1 czerwca 2000 „w uznaniu wybitnych zasług dla niepodległości i suwerenności Rzeczypospolitej Polskiej” został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski[20].

Spektakl telewizyjny z 2008 O prawo głosu w reżyserii Janusza Petelskiego opowiada historię Stanisława Mikołajczyka[21].

29 czerwca 1989 w Warszawie na terenie obecnej dzielnicy Praga-Południe jednej z ulic na terenie osiedla Gocław zostało nadanie imię Stanisława Mikołajczyka[22].

Życie prywatne | edytuj kod

Żonaty z Cecylią z domu Ignasiak (1901–51), miał syna Mariana[4]. Ojciec chrzestny dziennikarki Wandy Nadobnik, córki Kazimierza Nadobnika (1913-81)[23].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Janusz Gmitruk: Stanisław Mikołajczyk 1901–1966: materiały z konferencji naukowej. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, 1998, s. 4. ISBN 978-83-87838-08-9.
  2. Lidia Barbara Paszkiewicz, Komitet dla Spraw Kraju. Zarys działalności Adama Ciołkosza w latach 1940–1942, w: Archiwum Emigracji. Studia – Szkice – Dokumenty, Toruń, R. 2010, Zeszyt 1–2 (12–13), s. 159.
  3. Wolna Polska, nr 13 (149) Moskwa 8 kwietnia 1946 roku, s. 1.
  4. a b Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski (red.): Wielkopolski Słownik Biograficzny. Warszawa-Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981, s. 483. ISBN 83-01-02722-3.
  5. a b EugeniuszE. Duraczyński EugeniuszE., Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986, s. 17, ISBN 83-06-01406-5, OCLC 830222429 .
  6. Informacja dra Janusza Gmitruka, dyrektora Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie (list do H. Musielaka z 29 stycznia 2001). Uniwersytet Ludowy w Dalkach koło Gniezna założył ks. Antoni Ludwiczak w 1921.
  7. Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji”, Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 167.
  8. Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji”, Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 168.
  9. Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji”, Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 176.
  10. Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji”, Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 387.
  11. Andrzej Leon Sowa „Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji”, Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 596–602.
  12. Andrzej Albert: Najnowsza historia Polski 1914–1993. Warszawa 1995, t. 2, s. 42.
  13. M.P. z 1947 r. nr 10, poz. 19.
  14. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 818–824.
  15. Uchwałą Rady Ministrów z dnia 21 listopada 1947 r. o pozbawieniu Stanisława Mikołajczyka obywatelstwa polskiego, która została uznana za nieważną przez art. 65 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2018 r. poz. 1829).
  16. Aleksander Kochański: Polska 1944–1991. Informator historyczny, Tom III, część 1, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, s. 861.
  17. Dz.U. z 2018 r. poz. 1829.
  18. Marek Łatyński: Nie paść na kolana. Szkice o opozycji lat czterdziestych, wyd. II rozszerzone, Wrocław 2002, Wyd. Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum, ​ISBN 83-7095-056-6​, s. 826–827.
  19. Stanisław Mikołajczyk – miejsce pochówku [dostęp z dnia: 2016-03-29].
  20. M.P. z 2000 r. nr 25, poz. 521.
  21. O prawo głosu. filmpolski.pl. [dostęp 2015-06-10].
  22. Uchwała nr 57 Rady Narodowej Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 29 czerwca 1989 r. w sprawie nadania i zmiany nazw ulic, „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy”, Warszawa, dnia 20 czerwca 1989 r., nr 6, poz. 32, s. 1.
  23. Kazimierz Kruszka: Zasłużeni polscy statystycy (pol.). 2013-10-29. s. 23. [dostęp 2016-12-27].

Literatura | edytuj kod

  • Stanislaw Mikolajczyk: The Rape of Poland: The Pattern of Soviet Aggression. Sampson Low, Martson & Co., LTD., London 1948. ([1])
  • Stanislaw Mikolajczyk: Le viol de la Pologne. Un modèle d’agression soviétique. Mémoires. Paris, Éditions Plon, 1949.
  • Stanisław Mikołajczyk: Gwałt na Polsce, Warszawa 1983. Wyd. „CDN” (drugi obieg).
  • Roman Buczek: Stanisław Mikołajczyk. Century Publ. Co., Toronto 1996.
  • Janusz Gmitruk: Stanisław Mikołajczyk: trudny powrót. Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, Warszawa 2002, ​ISBN 83-87838-59-4​.
  • Andrzej Paczkowski: Stanisław Mikołajczyk, czyli klęska realisty. Agencja Omnipress, Warszawa 1991, ​ISBN 83-85028-82-X​.
  • Augustyński Zygmunt, Bartoszewski Władysław, Dziennikarstwo i Polityka, Fundacja DEMOS, Kraków 2009, ​ISBN 978-83-928122-1-0​.
  • Profil na stronie Biblioteki Sejmowej

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Stanisław Mikołajczyk" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy