Stanisław Stomma


Stanisław Stomma w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Stanisław Stomma (ur. 18 stycznia 1908 w Szacunach koło Kiejdan, zm. 21 lipca 2005 w Warszawie) – polski prawnik, doktor habilitowany nauk prawnych, specjalista w zakresie prawa karnego, nauczyciel akademicki, publicysta, działacz katolicki i polityk. W latach 1957–1976 z ramienia „Znaku” poseł na Sejm PRL (II, III, IV, V i VI kadencji), od 1981 do 1984 przewodniczący Prymasowskiej Rady Społecznej, w latach 1989–1991 senator I kadencji, marszałek senior Senatu I kadencji. Kawaler Orderu Orła Białego.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Młodość | edytuj kod

Był synem Ludwika (1859–1910) i Jadwigi z domu Jasieńskiej (1875–1944), miał trzy siostry: Helenę (1901–1972), Zofię (1903–1981) i Anielę (1905–1989)[1]. Urodził się w rodzinie ziemiańskiej[2], w rodzinnym dworze w Szacunach, które po odzyskaniu przez Polskę niepodległości znalazły się w granicach Litwy[3]. Był uczniem Gimnazjum im. Króla Zygmunta Augusta w Wilnie (1922–1928[2]), wstąpił w trakcie nauki w tej szkole do Sodalicji Mariańskiej oraz organizacji „PET”[4]; następnie studiował prawo na Uniwersytecie Stefana Batorego. Od 1928 był działaczem wileńskiego oddziału Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”, w roku akademickim 1929/1930 został jego prezesem[5][6]. W 1931 debiutował jako publicysta na łamach dziennika „Słowo[7].

Pracę magisterską napisaną pod kierunkiem Stefana Glasera obronił w 1932[8]. Po ukończeniu studiów był pozaetatowym (tzw. niewynagradzanym) aplikantem sądowym, równocześnie pracując w rektoracie macierzystego uniwersytetu jako referent do spraw studenckich. W latach 1933–1936 był także sekretarzem Mariana Zdziechowskiego[9]. Pod koniec 1936 został na krótko członkiem redakcji pisma „Kurier Wileński”, w 1937 kierował dwutygodnikiem „Pax”[10]. W 1937 obronił pracę doktorską pt. Wina i związek przyczynowy w rozwoju prawa karnego, napisaną pod kierunkiem Bronisława Wróblewskiego[8]. W latach 1937–1938 współpracował z dziennikiem „Głos Narodu”; przez pół roku (do października 1937) był członkiem redakcji tego pisma, mieszkał wówczas w Krakowie[11]. W swojej publicystyce w latach 30. zajmował się myślą chrześcijańską, myślą narodową oraz zagadnieniem totalitaryzmu, postulował tzw. nacjonalizm chrześcijański, w ramach którego życie społeczne miało być budowane w oparciu o wspólnotę narodową, ale przy uznaniu absolutnego prymatu etyki katolickiej[12]. W 1938 uzyskał stanowisko starszego asystenta wolontariusza w Zakładzie Prawa Karnego Uniwersytetu Stefana Batorego (kierowanym przez Bronisława Wróblewskiego), ale od razu (w czerwcu 1938) wyjechał na roczne stypendium do Paryża[13].

II wojna światowa | edytuj kod

Latem 1939 wrócił do Polski, po wybuchu II wojny światowej nie został zmobilizowany w związku z kategorią zdrowia „C”[14]. We wrześniu 1939 zastąpił Józefa Święcickiego na stanowisku redaktora naczelnego „Kuriera Wileńskiego”, ale po wkroczeniu wojsk sowieckich do Polski wyjechał razem ze swoim przyjacielem Antonim Gołubiewem do Rygi[14]. Po wkroczeniu Armii Czerwonej na Łotwę powrócił na Litwę, gdzie ukrywał się na prowincji. Do Wilna powrócił po wkroczeniu wojsk niemieckich w czerwcu 1941[15]. W 1941 został członkiem redakcji konspiracyjnego pisma „Dla Polski” wydawanego przez księdza Józefa Wojtukiewicza, uczestniczył także w tajnym nauczaniu (jego uczniami byli m.in. Henryk Gulbinowicz i Józefa Hennelowa)[16]. W lipcu 1944 uciekł z Wilna z uwagi na zbliżającą się Armię Czerwoną. W sierpniu 1944 znalazł się w Laskach, zgłosił się wówczas do konspiracji, znalazł się na krótko w szeregach Zgrupowania Stołpeckiego Armii Krajowej[17]. W październiku 1944 wyjechał do Krakowa, tam został pracownikiem Rady Głównej Opiekuńczej. Od grudnia 1944 do maja 1945 był klerykiem Wyższego Seminarium Duchownego Archidiecezji Krakowskiej[18].

Lata 1946–1956 | edytuj kod

Po opuszczeniu seminarium został bliskim współpracownikiem, a następnie członkiem zespołu „Tygodnika Powszechnego”; był wówczas orędownikiem poszukiwania kompromisu z władzami komunistycznymi i liczenia się z realiami politycznymi[19]. Współpracował także krótko z pismem „Dziś i Jutro[20]. Jesienią 1946 został razem z Hanną Malewską redaktorem naczelnym pisma „Znak”, ale de facto od 1947 pismem kierowała Hanna Malewska (Stanisław Stomma pozostał w nim jednym z głównych publicystów)[21]. Od 1947 uczestniczył w spotkaniach krakowskiego Klubu Logofagów[22].

We wrześniu 1946 był sygnatariuszem memoriału intelektualistów katolickich do Episkopatu Polski, w którym apelowano o wsparcie powstania partii politycznej, która reprezentowałaby polskich katolików[23]. W listopadzie tegoż roku podpisał deklarację 37 pisarzy katolickich, którzy poparli inicjatywę powołania katolickiej organizacji politycznej, uczestniczył także w próbie stworzenia za zgodą władz katolickiej reprezentacji parlamentarnej w związku z wyborami parlamentarnymi w 1947 (inicjatywę jako spóźnioną ze strony władz odrzucił ostatecznie Episkopat Polski)[24].

Jesienią 1946 opublikował na łamach trzeciego numeru „Znaku” artykuł zatytułowany Maksymalne i minimalne tendencje społeczne katolików, w którym poszukiwał możliwego do zaakceptowania kompromisu pomiędzy katolicyzmem a socjalizmem, przede wszystkim na płaszczyźnie reform systemu społecznego, uznając, że Kościół katolicki nie jest związany z określonym programem w tym przedmiocie. Podkreślał w nim także konieczność budowania silnych podstaw duchowych, kulturalnych i intelektualnych, dających katolicyzmowi możliwość rozwoju w dłuższej perspektywie. Wobec agresywnej polityki komunistycznej postulował cofnięcie się na pozycje „religijno-moralne”[25][26][27]. Jego propozycja spotkała się ze sprzeciwem znacznej części środowisk katolickich (polemizowali z nim m.in. Jan Piwowarczyk, Józef Marian Święcicki, Tadeusz Przeciszewski, Kazimierz Studentowicz, Jerzy Braun), zarzucano mu m.in. postawę kapitulacji[28][29]. Stanisław Stomma bronił jej następnie w artykule O pozornym maksymalizmie i urojonym defetyzmie, opublikowanym w „Tygodniku Powszechnym” z 20 kwietnia 1947. Poszukiwał innej drogi funkcjonowania środowisk katolickich w komunizmie niż konfrontacja lub ideologiczna kapitulacja[30].

Od 1 stycznia 1946 był pracownikiem Katedry Prawa Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego, w 1947 habilitował się na podstawie pracy Ocena socjologiczna niektórych pojęć nauki prawa karnego[31] (habilitacja formalnie została zatwierdzona przez resort szkolnictwa wyższego dopiero w 1957)[32]. Następnie bezskutecznie ubiegał się o zatrudnienie na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, a w październiku 1949 otrzymał wypowiedzenie na Uniwersytecie Jagiellońskim (postawiono mu wybór: praca na uczelni lub w piśmie katolickim), w wyniku czego przestał pracować na UJ z dniem 31 stycznia 1950[33].

W numerze „Tygodnika Powszechnego” z 10 grudnia 1950 wspólnie z Jerzym Turowiczem opublikował artykuł Katolicy w Polsce Ludowej, w której deklarował, że jakkolwiek dostrzega w socjalizmie wiele stron dodatnich, to ideał socjalistyczny nie jest jego ideałem, a odrębne stanowisko katolickie powinno być uszanowane[34]. W innym wspólnym artykule Eksperyment polski opublikowanym w „TP” z 3 lutego 1952 pozytywnie ustosunkował się do porozumienia Państwo-Kościół z 14 kwietnia 1950 i sugerował, że apolityczność katolików pociąga za sobą konieczność lojalności wobec państwa[35]. Wobec nasilającej się polityki antykościelnej oraz ingerencji cenzury w maju 1952 apelował razem z Jerzym Turowiczem i Jackiem Woźniakowskim o dalszą możliwość wydawania „Tygodnika Powszechnego”, deklarując możliwość poparcia niektórych aspektów polityki władz (m.in. w kwestiach gospodarczych, walki z nacjonalizmem i rewizjonizmem niemieckim, sojuszu z ZSRR), ale pod warunkiem zachowania autonomii w kwestiach niepolitycznych[36]. W tym okresie wraz z innymi redaktorami „TP” konsultował większość decyzji strategicznych z arcybiskupem Stefanem Wyszyńskim[37].

Po tym, jak w czerwcu 1953 dotychczasowy zespół redakcyjny został odsunięty od „Tygodnika Powszechnego”, przez około rok był bezrobotny, w 1954 został zatrudniony w Muzeum Narodowym w Krakowie, gdzie pracował m.in. jako kierownik biblioteki muzealnej. Otrzymał także zaliczkę na cykl esejów od Instytutu Wydawniczego „Pax”[38]. Pozostawał jednym z liderów środowiska byłej redakcji „TP”[39].

Lata 1956–1961 | edytuj kod

W październiku 1956 należał do grupy katolików świeckich, którzy ogłosili utworzenie Ogólnopolskiego Klubu Postępowej Inteligencji Katolickiej, którego celem było sformowanie „reprezentacji społecznej” środowisk katolickich[40][41]. Został wówczas przyjęty wraz z innymi liderami tego środowiska zarówno przez Stefana Wyszyńskiego, jak i przez Władysława Gomułkę[6]. W „Przeglądzie Kulturalnym” (numer z 25–31 października 1956) opublikował artykuł Dostęp do Polski współczesnej, w którym poparł zmierzające do wyeliminowania totalitaryzmu stalinowskiego reformy października 1956, wskazując przy tym, że integralność terytorialna Polski gwarantowana jest przez sojusz z ZSRR[42][43]. W listopadzie 1956 został ponownie zatrudniony na Wydziale Prawa UJ, jakkolwiek faktyczną pracę naukową utrudniała mu podjęta wkrótce działalność polityczna (w kolejnych latach miał tylko jednego doktoranta – Andrzeja Spotowskiego, który obronił pracę doktorską w 1970)[44]. Nigdy nie został uwzględniony wniosek o nadanie mu tytułu profesora[45].

W kolejnych latach głosił program tzw. neopozytywizmu, w ramach którego poszukiwał kompromisu z władzami PRL, który umożliwiałby swobodne działania środowisk katolickich (w tym działanie klubów inteligencji katolickiej i reprezentacji parlamentarnej oraz większą swobodę wypowiedzi) i pozwoliłby na ustępstwa władz wobec Kościoła katolickiego[46]. W związku z tym akceptował jako nieunikniony ze względów geopolitycznych sojusz z ZSRR oraz nie kwestionował faktycznej władzy PZPR[47]. Odrzucał w związku z tym tzw. romantyzm polityczny oraz, jak sam ją nazywał, „politykę prestiżową” odwołującą się do „wielkich haseł”[48]. Jego celem pozostawała jednak demokratyzacja systemu[49]. Domagał się, aby polski rząd był wyrazicielem rzeczywistych dążeń narodu, a w sferze ekonomii postulował zerwanie z doktrynerstwem i kontrolę społeczną nad gospodarką[50].

W 1957 został niezależnym kandydatem w wyborach do Sejmu (kandydował z okręgu nr 34 w Krakowie)[51], publicznie deklarował, że jego celem w Sejmie będzie walka o prawa ludzi wierzących i obrona interesu Kościoła katolickiego. Podkreślał też, że posłowie katoliccy mogą służyć marksistom głosem doradczym[52][50]. Według oficjalnych wyników w wyborach uzyskał ponad 249 tysiące głosów, wyprzedzając m.in. Józefa Cyrankiewicza[53]. W Sejmie został przewodniczącym koła posłów „Znak”, był także wiceprzewodniczącym Komisji Spraw Zagranicznych oraz członkiem Konwentu Seniorów[54][55]. W pierwszym wystąpieniu sejmowym podkreślił, że pomimo różnic natury ideologicznej oraz „przykrych doświadczeń przeszłości” posłowie katoliccy podzielają nadrzędne cele narodowe, w tym ideał Polski suwerennej i sprawiedliwej[56][50]. Już na początku 1958 dostrzegał odejście od polityki zapoczątkowanej w październiku 1956 (chociaż najważniejsze osiągnięcia tego okresu uważał za zachowane), wzywał publicznie do większego zaufania społeczeństwu i umożliwienia większego zaangażowania osób bezpartyjnych[57][58]. Początkowo podtrzymywał optymizm co do intencji PZPR, w związku z czym, pomimo pogarszającej się sytuacji Kościoła, z jednej strony namawiał kardynała Stefana Wyszyńskiego do podjęcia kolejnej próby porozumienia z władzami partyjnymi[59], z drugiej zaś, wraz z innymi posłami „Znaku”, wzywał rządzących do rezygnacji z szykanowania ludzi wierzących oraz akceptacji historycznej i społecznej roli Kościoła katolickiego[60][61][62].

Od 1957 nawiązywał kontakty ze środowiskami politycznymi w Niemczech Zachodnich[63], otwarcie formułując przy tym warunek nienaruszalności granic[64].

Od września 1958 był prezesem Klubu Inteligencji Katolickiej w Krakowie[53]; równocześnie pozostawał działaczem Klubu Inteligencji Katolickiej w Warszawie, m.in. w latach 1958–1962 był jego wiceprezesem[65]. W październiku 1958 towarzyszył Stefanowi Wyszyńskiemu w podróży do Rzymu w związku z konklawe po śmierci Piusa XII[66].

Jesienią 1959 zamieszkał na stałe w Warszawie[67].

Lata 1961–1976 | edytuj kod

W wyborach do Sejmu w 1961 uzyskał ponownie mandat poselski w Krakowie, uzyskując zgodnie z oficjalnymi danymi 302 tysiące głosów (ponownie uzyskał więcej głosów od Józefa Cyrankiewicza)[68][69]. Pozostał także przewodniczącym koła posłów „Znak”, był członkiem Komisji Spraw Zagranicznych i Komisji Wymiaru Sprawiedliwości[69]. W pierwszym przemówieniu sejmowym zawarł afirmację osiągnięć PRL, o dyskryminację wierzących oskarżając niższe szczeble administracji; podkreślił jednak nadzieję na wzrost demokracji w Polsce i bloku socjalistycznym[70]. Pomimo postępującego ochłodzenia w relacjach państwa z Kościołem katolickim poszukiwał w dalszym ciągu możliwości kompromisu, namawiając do tego bezskutecznie kardynała Stefana Wyszyńskiego. Sugerował postawę „społecznie konstruktywną” zamiast „wrogiej neutralności”[71]. Podkreślał też wagę pracy organicznej, w tym potrzebę rozwijania formacji duchowej i intelektualnej młodzieży[72].

Co najmniej od 1961 jego mieszkanie było podsłuchiwane przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa[73]. Władze PRL uważały go za reprezentanta tzw. prawicy KIK-owskiej, przy czym za kryterium przyjmowano stosunek do PZPR i wskazywano, że grupa ta uważa socjalizm za zło konieczne i działa na rzecz jego liberalizacji, oczekując osłabienia kierowniczej roli partii[74].

Był zafascynowany soborem watykańskim II[75], jednak okres posoborowy oceniał później krytycznie, wskazując na silny kryzys w Kościele katolickim wywołany m.in. tendencjami materialistycznymi i konsumpcjonizmem zacierającymi pierwiastek religijny[76].

W styczniu 1963 opublikował w „Tygodniku Powszechnym” krytyczny wobec tradycji powstańczej artykuł Z kurzem krwi bratniej, poświęcony powstaniu styczniowemu. Skrytykował w nim kult klęski i nieracjonalnej bohaterszczyzny. Został za to publicznie skrytykowany przez Stefana Wyszyńskiego[77]. W tym czasie jego pozycja w kręgach kościelnych stopniowo słabła[78]. Kolejny kryzys w relacjach z prymasem został wywołany kolportowaniem w październiku 1963 w Rzymie „opinii środowisk katolickich w Polsce” związanych z „Tygodnikiem Powszechnym”, miesięcznikami „Znak” i „Więź” oraz kołem posłów „Znak”, przygotowanej z udziałem Stanisława Stommy. W dokumencie tym za błąd uznano potępienie każdej formy państwa rządzonego przez komunistów. Dostrzegając ciągłe pogarszanie się sytuacji Kościoła katolickiego w Polsce, wskazywano, że relacje z władzami nie muszą się pogarszać. Postulowano w związku z tym konstruktywną postawę wobec zadań społecznych i gospodarczych. Najbardziej kontrowersyjnym punktem dokumentu był jednak postulat nawiązania stosunków dyplomatycznym Polski ze Stolicą Apostolską. Tekst ten Stefan Wyszyński uznał za akt nielojalności, a przeprosiny Stanisława Stommy przyjął dopiero w kwietniu 1964[79][80][81].

W latach 60. zaangażował się w proces polsko-niemieckiego pojednania. W 1969 jako pierwszy polski poseł został przyjęty przez prezydenta Niemiec Gustava Heinemanna[82].

Kolejny raz został posłem w 1965, zajmując czwarte miejsce w okręgu nr 4 w Krakowie[83][84], pozostał też przewodniczącym koła poselskiego „Znak”[85]. Na forum Sejmu publicznie krytykował brak postępu procesów demokratyzacji, szykany wobec Kościoła katolickiego, nadmierne ingerencje cenzury; podkreślał, że jedności narodowej nie można utożsamiać z uniformizacją[86]. Jego relacje ze Stefanem Wyszyńskim pozostawały chłodne, odbudowane zostały dopiero w styczniu 1967[87][88]. W tej kadencji Sejmu spotkał się także z rosnącymi różnicami wewnątrz swego koła poselskiego, zwłaszcza w związku z odrębnym stanowiskiem Janusza Zabłockiego[89][90]. Razem z innymi członkami koła zgłosił w marcu 1968 interpelację poselską w obronie młodzieży akademickiej będącej ofiarą „brutalnej akcji milicji”, co stało się powodem ataków formułowanych na forum Sejmu[91][92]. W związku z tym sugerował następnie zrzeczenie się mandatów przez posłów „Znaku”[93], a także rezygnację z ponownego kandydowania[94]. Do pozostania w Sejmie namawiał jednak posłów koła Stefan Wyszyński[95].

Ostatecznie w 1969 czwarty raz został posłem, zajmując pierwsze miejsce w okręgu nr 4 w Krakowie (według oficjalnych wyników uzyskał 97% oddanych głosów), ponownie obejmując funkcję przewodniczącego koła[96]. W tej kadencji Sejmu był wiceprzewodniczącym sejmowej Komisji Spraw Zagranicznych i członkiem Komisji Wymiaru Sprawiedliwości[96]. Jego pozycja wewnątrz środowiska posłów „Znaku” jednak słabła. Janusz Zabłocki sugerował, aby nowym przewodniczącym został Konstanty Łubieński, a jedynym zwolennikiem Stanisława Stommy pozostawał Tadeusz Mazowiecki[97]. Poprawne stosunki utrzymywał natomiast z kardynałem Stefanem Wyszyńskim[98]. Także jego kontakty polityczne z władzami PRL epoki Edwarda Gierka były słabsze niż wcześniej (lepszymi dysponowali inni posłowie koła – Janusz Zabłocki i Konstanty Łubieński)[99].

Do Sejmu wybrany został również w 1972 (tym razem w okręgu nr 9 w Białymstoku, gdzie według oficjalnych wyników zajął drugie miejsce, zdobywając ponad 98% oddanych głosów)[100][101]. Kolejny raz został przewodniczącym koła posłów „Znak”, chociaż wewnątrz koła planowano zmianę na tej funkcji. Przeciwko temu zaprotestowało jednak krakowskie zaplecze „Znaku”, które uważało, że w takiej sytuacji Stanisław Stomma powinien opuścić koło[102]. W lutym 1976 jako jedyny poseł nie poparł zmian w Konstytucji PRL, które dotyczyły kierowniczej roli PZPR oraz sojuszu z ZSRR, wstrzymując się wówczas od głosu[103][104]. Uważał, że zmiany będą utrwalać socjalistyczną formę władzy bez kontroli ze strony społeczeństwa[105]. Władze PRL nie pozwoliły mu w związku z tym na kandydowanie do Sejmu w 1976, chociaż on sam dopuszczał taką możliwość[106].

Lata 1976–1989 | edytuj kod

W 1978 przeszedł na emeryturę na Uniwersytecie Jagiellońskim[107]. W drugiej połowie lat 70. zachowywał dystans wobec działalności opozycyjnej[108], zaprzyjaźnił się natomiast z Adamem Michnikiem, którego uważał za najmądrzejszego polskiego polityka tamtych czasów[109]. W 1980 opublikował książkę Czy fatalizm wrogości. Refleksje o stosunkach polsko-niemieckich 1871–1933[110].

W okresie wydarzeń sierpniowych w 1980 przyłączył się do skierowanego do władz komunistycznych apelu 64 naukowców, literatów i publicystów o podjęcie dialogu ze strajkującymi robotnikami[111]. Po powstaniu „Solidarności” zachowywał do niej przyjazny dystans, nie odpowiadał mu nadmierny radykalizm wielu wystąpień związkowych[112]. Jesienią 1981 był sygnatariuszem dwóch listów otwartych kierowanych do władz PRL, w których wzywano do poszukiwania jedności i dialogu. Wskazując na odpowiedzialność rządu za trudną sytuację gospodarczą, autorzy listów podkreślali równocześnie konieczność respektowania sojuszu ze Związkiem Radzieckim. Dokumenty te nie wpłynęły jednak na decyzje władz[113][114]. W grudniu 1981 został przewodniczącym nowo powołanej Prymasowskiej Rady Społecznej[115]. Był głównym autorem podstawowego dokumentu tego gremium, ogłoszonego w kwietniu 1982 pt. Tezy Prymasowskiej Rady Społecznej w sprawie ugody społecznej, w którym postulowano porozumienie władz ze społeczeństwem. Warunkiem ugody miało być przerwanie represji i umożliwienie swobodnej działalności związków zawodowych, organizacji kulturalnych i społecznych[116]. Kierował zespołem roboczym rady ds. myśli politycznej[117]. Od 1983 krytycznie oceniał metody jej pracy, postulował obrady mniejszego, lecz bardziej wyspecjalizowanego grona osób[118].

Był przeciwnikiem demonstracji ulicznych i strajku powszechnego, opowiadając się za budowaniem w dłuższym okresie niezależnych struktur społecznych[119]. Jesienią 1983 uczestniczył na prośbę władz kościelnych w negocjacjach z władzami dotyczących losu oczekujących na proces przywódców „Solidarności” i KSS „KOR”[120]. Pod koniec kadencji Prymasowskiej Rady Społecznej w grudniu 1984 zaangażował się działalność, początkowo nieformalnego, klubu dyskusyjnego – Klubu Myśli Politycznej „Dziekania”, którego został przewodniczącym[121]. Od 1986 wchodził w skład utworzonego wówczas konwentu seniorów określającego program spotkań[122]. Odrzucił natomiast możliwość wejścia do Sejmu w ramach nowej koncesjonowanej przez władze grupy katolickiej[123] oraz udziału w Radzie Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa, jakkolwiek tę ostatnią decyzję podjął dopiero pod wpływem negatywnego stanowiska warszawskiego KIK-u[124][125]. W 1988 stanął na czele „Dziekanii” jako działającego legalnie stowarzyszenia, którego celem miało być stworzenie platformy współpracy różnych środowisk niezależnych, cechujących się realizmem i umiarem w dążeniach politycznych i społecznych[126]. W grudniu 1988 wszedł w skład Komitetu Obywatelskiego przy Przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Lechu Wałęsie[127]. Wiosną 1989 uczestniczył po stronie opozycyjnej w obradach Okrągłego Stołu – w obradach plenarnych oraz w pracach zespołu ds. reform politycznych[128].

Lata 1989–2005 | edytuj kod

W wyborach w 1989 został wybrany w skład Senatu z województwa płockiego[129]. 4 lipca 1989 jako marszałek senior przewodniczył inauguracyjnemu posiedzeniu Senatu I kadencji[130], należał wówczas do Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego. W wyższej izbie parlamentu został członkiem Komisji Spraw Zagranicznych[2]. Po wyborach uważał za obowiązujący kompromis wypracowany przy Okrągłym Stole[131]. Oddał głos nieważny w czasie głosowania nad kandydaturą Wojciecha Jaruzelskiego na urząd prezydenta[131]. Poparł także tezy opublikowanego kilkanaście dni wcześniej artykułu Adama Michnika Wasz prezydent, nasz premier[131]. Jesienią 1989 zakończył wraz z innym członkami działalność Klubu Myśli Politycznej „Dziekania”[132]. Należał do założycieli powstałego w czerwcu 1990 Forum Prawicy Demokratycznej, był członkiem jego rady programowej[133]. Był też członkiem koła parlamentarnego FPD[134].

Należał do zwolenników kandydowania Tadeusza Mazowieckiego na urząd prezydenta w 1990[134]. W końcu 1990 wszedł razem z innymi politykami FPD w skład Unii Demokratycznej, gdzie należał do Frakcji Prawicy Demokratycznej[135]. Pozostał w UD także po utworzeniu jesienią 1992 przez część członków frakcji Partii Konserwatywnej[135]. Był przeciwnikiem ideologicznej walki z Kościołem katolickim, czemu dawał wyraz w wewnątrzpartyjnych dyskusjach[136]. Od 1994 był członkiem Unii Wolności, chociaż należał do przeciwników zjednoczenia UD z Kongresem Liberalno-Demokratycznym[137]. W kolejnych latach nie odgrywał jednak w partii większej roli[138].

Aprobował reformy gospodarcze Leszka Balcerowicza, jakkolwiek wzywał do aktywnej polityki społecznej[139]. Sprzeciwiał się lustracji i postawieniu Wojciecha Jaruzelskiego przed Trybunałem Stanu, bronił istoty porozumienia Okrągłego Stołu[140]. Do połowy lat 90. uczestniczył w gremiach związanych z kształtowaniem polityki zagranicznej, m.in. w spotkaniach Klubu Atlantyckiego i Stowarzyszenia Euro-Atlantyckiego. Był członkiem Towarzystwa Polsko-Izraelskiego i Rady ds. Stosunków Polsko-Żydowskich przy Prezydencie RP[141].

Zmarł 21 lipca 2005[142]. Uroczystości pogrzebowe odbyły się 27 lipca 2005 w warszawskiej archikatedrze[45]. Został pochowany na cmentarzu leśnym w Laskach[45].

Życie prywatne | edytuj kod

W 1947 ożenił się z poznaną jeszcze w Wilnie Elwirą Szykowską (1924–2006). W 1948 urodziła się ich córka Magdalena, a w 1950 urodził się ich syn Ludwik[143].

Odznaczenia i wyróżnienia | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Ptaszyński 2018 ↓, s. 26, 31.
  2. a b c Stanisław Stomma. senat.pl. [dostęp 2018-07-03].
  3. Ptaszyński 2018 ↓, s. 28.
  4. Ptaszyński 2018 ↓, s. 33–34.
  5. Ptaszyński 2018 ↓, s. 48–49.
  6. a b Friszke 1997 ↓, s. 14.
  7. Ptaszyński 2018 ↓, s. 57.
  8. a b Ptaszyński 2018 ↓, s. 40.
  9. Ptaszyński 2018 ↓, s. 40–41, 60.
  10. Ptaszyński 2018 ↓, s. 62.
  11. Ptaszyński 2018 ↓, s. 63–64.
  12. Ptaszyński 2018 ↓, s. 62, 65, 68.
  13. Ptaszyński 2018 ↓, s. 71.
  14. a b Ptaszyński 2018 ↓, s. 23–24, 77.
  15. Ptaszyński 2018 ↓, s. 77.
  16. Ptaszyński 2018 ↓, s. 77–79.
  17. Ptaszyński 2018 ↓, s. 80–81.
  18. Ptaszyński 2018 ↓, s. 83, 86.
  19. Ptaszyński 2018 ↓, s. 90, 92.
  20. Ptaszyński 2018 ↓, s. 89.
  21. Ptaszyński 2018 ↓, s. 92–94.
  22. Ptaszyński 2018 ↓, s. 97.
  23. Ptaszyński 2018 ↓, s. 100.
  24. Ptaszyński 2018 ↓, s. 101–102.
  25. Ptaszyński 2018 ↓, s. 107–109.
  26. Friszke 1997 ↓, s. 21.
  27. Friszke 2002 ↓, s. 5.
  28. Ptaszyński 2018 ↓, s. 110–111.
  29. Friszke 1997 ↓, s. 22.
  30. Ptaszyński 2018 ↓, s. 112.
  31. Ptaszyński 2018 ↓, s. 92.
  32. Stomma Stanisław. encyklopediakrakowa.pl. [dostęp 2018-07-10].
  33. Ptaszyński 2018 ↓, s. 118, 121.
  34. Ptaszyński 2018 ↓, s. 126.
  35. Ptaszyński 2018 ↓, s. 135–136.
  36. Ptaszyński 2018 ↓, s. 139–140.
  37. Ptaszyński 2018 ↓, s. 145.
  38. Ptaszyński 2018 ↓, s. 158–159.
  39. Ptaszyński 2018 ↓, s. 161.
  40. Ptaszyński 2018 ↓, s. 164–168.
  41. Friszke 1997 ↓, s. 40.
  42. Ptaszyński 2018 ↓, s. 170–171.
  43. Friszke 1997 ↓, s. 43.
  44. Ptaszyński 2018 ↓, s. 185, 513.
  45. a b c d e f Stanisław Stomma (1908–2005) – sylwetka i publikacje. kul.pl. [dostęp 2018-07-03].
  46. Ptaszyński 2018 ↓, s. 178–181.
  47. Ptaszyński 2018 ↓, s. 180.
  48. Ptaszyński 2018 ↓, s. 191.
  49. Ptaszyński 2018 ↓, s. 205.
  50. a b c Friszke 2002 ↓, s. 13.
  51. Friszke 2002 ↓, s. 14.
  52. Ptaszyński 2018 ↓, s. 183.
  53. a b Ptaszyński 2018 ↓, s. 185.
  54. Ptaszyński 2018 ↓, s. 197.
  55. Friszke 2002 ↓, s. 15.
  56. Ptaszyński 2018 ↓, s. 189–190.
  57. Ptaszyński 2018 ↓, s. 200.
  58. Friszke 2002 ↓, s. 23, 28.
  59. Ptaszyński 2018 ↓, s. 208, 219.
  60. Ptaszyński 2018 ↓, s. 228–229.
  61. Friszke 1997 ↓, s. 52–53.
  62. Friszke 2002 ↓, s. 30–32.
  63. Ptaszyński 2018 ↓, s. 522.
  64. Ptaszyński 2018 ↓, s. 525.
  65. Friszke 1997 ↓, s. 58, 133, 143, 188, 199, 208, 220, 297.
  66. Ptaszyński 2018 ↓, s. 222.
  67. Ptaszyński 2018 ↓, s. 186.
  68. Ptaszyński 2018 ↓, s. 292.
  69. a b Friszke 2002 ↓, s. 44.
  70. Friszke 2002 ↓, s. 45.
  71. Ptaszyński 2018 ↓, s. 301, 304–305.
  72. Ptaszyński 2018 ↓, s. 310.
  73. Ptaszyński 2018 ↓, s. 289.
  74. Friszke 1997 ↓, s. 90, 124.
  75. Ptaszyński 2018 ↓, s. 335.
  76. Ptaszyński 2018 ↓, s. 336–337.
  77. Ptaszyński 2018 ↓, s. 337–338.
  78. Ptaszyński 2018 ↓, s. 344.
  79. Ptaszyński 2018 ↓, s. 355–357.
  80. Friszke 1997 ↓, s. 79–80.
  81. Friszke 2002 ↓, s. 54–57.
  82. Ptaszyński 2018 ↓, s. 538–551.
  83. Obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z dnia 1 czerwca 1965 r. o wynikach wyborów do Sejmu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przeprowadzonych dnia 30 maja 1965 r. (M.P. z 1965 r. nr 29, poz. 157).
  84. Friszke 2002 ↓, s. 64.
  85. Ptaszyński 2018 ↓, s. 382.
  86. Friszke 2002 ↓, s. 75, 82.
  87. Ptaszyński 2018 ↓, s. 393.
  88. Friszke 2002 ↓, s. 76.
  89. Ptaszyński 2018 ↓, s. 398–399.
  90. Friszke 2002 ↓, s. 80.
  91. Ptaszyński 2018 ↓, s. 405, 409.
  92. Friszke 2002 ↓, s. 83–91.
  93. Ptaszyński 2018 ↓, s. 421.
  94. Ptaszyński 2018 ↓, s. 427.
  95. Friszke 2002 ↓, s. 98.
  96. a b c Friszke 2002 ↓, s. 108.
  97. Ptaszyński 2018 ↓, s. 435–436, 457.
  98. Ptaszyński 2018 ↓, s. 452.
  99. Friszke 2002 ↓, s. 117.
  100. Ptaszyński 2018 ↓, s. 461.
  101. Friszke 2002 ↓, s. 125.
  102. Ptaszyński 2018 ↓, s. 462.
  103. Ptaszyński 2018 ↓, s. 498.
  104. Friszke 1997 ↓, s. 158–160.
  105. Friszke 2002 ↓, s. 145–146.
  106. Ptaszyński 2018 ↓, s. 501.
  107. Ptaszyński 2018 ↓, s. 513.
  108. Ptaszyński 2018 ↓, s. 565, 570.
  109. Ptaszyński 2018 ↓, s. 570.
  110. Ptaszyński 2018 ↓, s. 512–513.
  111. Apel (64 intelektualistów wraz z załączonym suplementem zawierającym nazwiska sygnatariuszy apelu). karta.org.pl. [dostęp 2020-09-26].
  112. Ptaszyński 2018 ↓, s. 572, 574.
  113. Ptaszyński 2018 ↓, s. 576–578.
  114. Friszke 1997 ↓, s. 222–223.
  115. Ptaszyński 2018 ↓, s. 581.
  116. Ptaszyński 2018 ↓, s. 584–585.
  117. Ptaszyński 2018 ↓, s. 588, 597.
  118. Ptaszyński 2018 ↓, s. 590.
  119. Ptaszyński 2018 ↓, s. 592.
  120. Ptaszyński 2018 ↓, s. 593–595.
  121. Ptaszyński 2018 ↓, s. 599–600.
  122. Ptaszyński 2018 ↓, s. 602.
  123. Ptaszyński 2018 ↓, s. 604.
  124. Ptaszyński 2018 ↓, s. 606.
  125. Friszke 1997 ↓, s. 245–250.
  126. Ptaszyński 2018 ↓, s. 612–613.
  127. Ptaszyński 2018 ↓, s. 618–619.
  128. Ptaszyński 2018 ↓, s. 624.
  129. Ptaszyński 2018 ↓, s. 626.
  130. Ptaszyński 2018 ↓, s. 628.
  131. a b c Ptaszyński 2018 ↓, s. 627.
  132. Ptaszyński 2018 ↓, s. 631.
  133. Ptaszyński 2018 ↓, s. 632.
  134. a b Ptaszyński 2018 ↓, s. 633.
  135. a b Ptaszyński 2018 ↓, s. 634.
  136. Ptaszyński 2018 ↓, s. 634–635.
  137. Ptaszyński 2018 ↓, s. 638.
  138. Ptaszyński 2018 ↓, s. 640–641.
  139. Ptaszyński 2018 ↓, s. 638–639.
  140. Ptaszyński 2018 ↓, s. 638–639, 643.
  141. Ptaszyński 2018 ↓, s. 648.
  142. Ptaszyński 2018 ↓, s. 675.
  143. Ptaszyński 2018 ↓, s. 116, 118.
  144. Ptaszyński 2018 ↓, s. 95.
  145. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 3 maja 1994 r. o nadaniu orderu (M.P. z 1994 r. nr 35, poz. 294).
  146. Postanowienie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 7 lipca 1997 r. o nadaniu odznaczeń (M.P. z 1997 r. nr 69, poz. 675).
  147. Doktorzy honoris causa. uj.edu.pl. [dostęp 2018-07-03].

Bibliografia | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Stanisław Stomma" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy