Stefan Wyszyński


Stefan Wyszyński w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Stefan Wyszyński (ur. 3 sierpnia 1901 w Zuzeli, zm. 28 maja 1981 w Warszawie) – polski duchowny rzymskokatolicki, biskup diecezjalny lubelski w latach 1946–1948, arcybiskup metropolita gnieźnieński i warszawski oraz prymas Polski w latach 1948–1981, kardynał prezbiter od 1953. Uważany za jednego z największych Polaków XX wieku, zwany „Prymasem Tysiąclecia”, mąż stanu, obrońca praw człowieka, narodu i Kościoła, doktor prawa kanonicznego, kaznodzieja, publicysta[3], kapelan duszpasterstwa Wojska Polskiego[4]. Twórca akcji duszpasterskich: Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego czy Wielkiej Nowenny Tysiąclecia, inwigilowany przez represyjny system UB i SB oraz internowany przez władze komunistyczne PRL[3]. Pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego. Czcigodny Sługa Boży Kościoła katolickiego.

Spis treści

Życiorys | edytuj kod

Dzieciństwo i młodość | edytuj kod

Rodzina: Julianna Karp i Stanisław Wyszyński z dziećmi (poniżej od lewej): Stanisława, Janina, Stefan (przyszły prymas) i Anastazja (Zuzela, 1906)

Urodził się 3 sierpnia 1901 o godzinie 3:00[5] w Zuzeli nad Bugiem na Ziemi nurskiej (pogranicze Mazowsza i Podlasia) jako drugie dziecko wielodzietnej[c] rodziny rolników: Stanisława[a] (organisty miejscowego kościoła) i Julianny z d. Karp[b][9]. Tego samego dnia został ochrzczony w parafii Przemienienia Pańskiego w Zuzeli[d] z rąk proboszcza ks. Antoniego Lipowskiego. W religijnej atmosferze domu rodzinnego uformował i pogłębił swoją wiarę, szczególnie kultu maryjnego, co było powodem wyboru przyszłej drogi życia konsekrowanego. W przemówieniu z 13 czerwca 1971 jakie wygłosił w Zuzeli tak wspominał okres dzieciństwa[11]:

A w domu nad moim łóżkiem wisiały dwa obrazy: Matki Bożej Częstochowskiej i Matki Bożej Ostrobramskiej. I chociaż w onym czasie do modlitwy skłonny nie byłem, zawsze cierpiąc na kolana, zwłaszcza w czasie wieczornego różańca, jaki był zwyczajem naszego domu, to jednak po obudzeniu się długo przyglądałem się tej Czarnej Pani i tej Białej.

Jego szkolny kolega z ławki w Zuzeli Franciszek Jastrzębski, tak go wspomina[12]:

Stefan nie był od razu taki święty! Lubił dziewczęta ciągnąć za włosy. A jeśli nie chcieliśmy, aby była klasówka, wylewaliśmy atrament z kałamarzy albo zapychaliśmy go bibułą.

Na naukę nie lubił poświęcać zbyt wiele czasu, a zwłaszcza na matematykę, której – jak sam przyznawał – najbardziej nie lubił[12]. Wolał się bawić w domu z siostrami[12]. Podczas zabawy zdarzyło się, że tak bardzo się na nie zdenerwował, że rozpruł ich szmaciane lalki i spalił je w piecu[12]. Gdy ojciec zabierał się do wymierzenia mu kary, schował się pod pianino[12]. Siostry solidarnie stanęły wtedy w jego obronie, mówiąc: „On się poprawi, nawróci...” „Jak widzicie, nawróciłem się!” – żartował później w jednym z kazań[12].

W 1910 rodzina przeniosła się do Andrzejewa, gdzie uczęszczał do trzeciej klasy szkoły podstawowej z rosyjskim językiem nauczania (Polska była wówczas pod zaborami)[9]. Tutaj popadł w konflikt z nauczycielem, za nieposłuszeństwo jego metodzie wychowawczej, co było powodem wyrzucenia ze szkoły[13]. Umierająca matka w 1910 dała mu do zrozumienia, że jej wolą i matczyną intuicją jest by został kapłanem[13]. Powiedziała mu wówczas w tajemniczych słowach[13]:

Stefan – ubieraj się... Ubieraj się, ale nie tak się ubieraj, inaczej się ubieraj.

W kościele św. Bartłomieja w Andrzejewie przystąpił w maju 1911 do pierwszej komunii świętej[7]. W latach 1912–1915 był uczniem gimnazjum im. Wojciecha Górskiego w Warszawie[8]. W 1913 przyjął sakrament bierzmowania w parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Andrzejewie z rąk bp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego[14].

Z powodu wojny w latach 1915–1917 uczęszczał do Prywatnej Siedmioklasowej Szkoły Handlowej Męskiej w Łomży[8][14]. W latach 1917–1920 uczył się w liceum włocławskim im. Piusa X (Niższe Seminarium Duchowne)[15]. W latach 1920–1924 był klerykiem Wyższego Seminarium Duchownego we Włocławku. Święcenia subdiakonatu przyjął 15 marca 1924 z rąk bp. Stanisława Zdzitowieckiego, a święcenia diakonatu 5 kwietnia tegoż roku[16].

Prezbiter | edytuj kod

Święcenia kapłańskie, które zostały przełożone z 29 czerwca z powodu jego choroby płuc[e], przyjął 3 sierpnia 1924 (w dniu swoich 23. urodzin) w kaplicy Matki Bożej we włocławskiej bazylice katedralnej z rąk biskupa Wojciecha Owczarka[20]. Mszę prymicyjną odprawił 5 sierpnia w kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze[20]. Następnie po odbytej kuracji, w październiku 1924 został wikariuszem we włocławskiej parafii katedralnej oraz m.in. redaktorem dziennika diecezjalnego „Słowo Kujawskie” (1924–1925)[21].

W latach 1925–1929 był studentem Wydziału Prawa Kanonicznego oraz Wydziału Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, pod kierunkiem ks. prof. Antoniego Szymańskiego, który ukończył 22 czerwca 1929 doktoratem z prawa kanonicznego[f] pisząc pracę na temat Prawa rodziny, Kościoła i państwa do szkoły[21]. W okresie studiów działał społecznie, m.in. w Stowarzyszeniu Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” oraz w „Bratniej Pomocy[21]. Po ukończeniu studiów w okresie 1929–1930 odbył podróże studyjne w celu obserwacji rozwoju katolickiej myśli społecznej po niektórych krajach europejskich: Austrii, Włoszech, Francji, Belgii, Holandii i Niemczech[22].

Duży wpływ na rozwój jego późniejszego stylu duszpasterskiego miał Czcigodny Sługa Boży ks. Władysław Korniłowicz, który był jego przyjacielem[23]. W 1930 pojawiły się pierwsze jego publikacje: Dzieło kardynała Ferrari. Ideały i prace społeczno-apostolskie (1930) czy Główne typy Akcji Katolickiej zagranicą (1931), poświęcone katolickiej nauce społecznej[22]. W 1931 był wikariuszem w parafii Świętej Rodziny w Przedczu. W latach 1931–1939 był profesorem prawa kanonicznego, socjologii i katolickiej nauki społecznej Kościoła w Wyższym Seminarium Duchownym we Włocławku[3]. Od 1932 pełnił obowiązki redaktora naczelnego miesięcznika włocławskiego „Ateneum Kapłańskie”. Ponadto pełnił we włocławskiej kurii biskupiej funkcję promotora sprawiedliwości i obrońcy węzła małżeńskiego (1932–1938), a od 1938 był również sędzią Sądu Biskupiego[24]. Kierując jednocześnie Sodalicją Mariańską, prowadził chrześcijański uniwersytet robotniczy i działalność społeczno-oświatową w chrześcijańskich związkach zawodowych. Był pierwszym kapelanem i działaczem powołanego w 1937 Stronnictwa Pracy[25]. W latach 1931–1939 ogłosił 106 publikacji, z których większość dotyczyła katolickiej nauki społecznej, problemów kryzysu gospodarczego, bezrobocia i sprawiedliwości społecznej[26]. W 1937 został powołany na członka Rady Społecznej przy prymasie Polski[26]. W latach 30. brał udział w kongresach (I Krajowym Kongresie Eucharystycznym w Poznaniu (26–29 czerwca 1930) oraz Międzynarodowym Kongresie Chrystusa Króla w Poznaniu (25–29 czerwca 1937)).

Po wybuchu II wojny światowej z polecenia biskupa Michała Kozala, późniejszego błogosławionego ukrywał się w niebezpieczeństwie aresztowania przez Gestapo w różnych miejscowościach[27]. Następnie został kapelanem niewidomych w Kozłówce i Żułowie[3]. W czerwcu 1942 udał się do Lasek, zostając kapelanem Zakładu dla Niewidomych, którym był do 1945[28]. W okresie powstania warszawskiego pod pseudonimem „Radwan III” był kapelanem Armii Krajowej w grupie „Kampinos”[4] i szpitalu powstańczym w Laskach[29]. W 1943 objął kierownictwo duchowe grupy młodzieży żeńskiej nazywanej „Ósemką” lub Instytutem Świeckim Pomocnic Maryi Jasnogórskiej Matki Kościoła[30].

Biskup lubelski | edytuj kod

Po zakończeniu wojny wrócił do Włocławka, gdzie organizował Wyższe Seminarium Duchowne i 19 marca 1945 został jego rektorem[30]. Będąc rektorem, profesorem i ojcem duchownym kleryków, był również wikariuszem w parafii św. Jana Chrzciciela w Lubrańcu i proboszczem parafii św. Wojciecha Biskupa i Męczennika w Kłobii i parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Zgłowiączce[30]. 15 sierpnia 1945 został kanonikiem kapituły katedralnej we Włocławku[31].

Święcenia biskupie ks. Stefana Wyszyńskiego (Jasna Góra, 1946)

4 marca 1946 został prekonizowany przez papieża Piusa XII biskupem diecezjalnym diecezji lubelskiej[32][28]. Święcenia biskupie otrzymał 12 maja z rąk kard. Augusta Hlonda, prymasa Polski na Jasnej Górze[33]. W swoim herbie biskupim umieścił słowa „Soli Deo” (pol. Samemu Bogu).

 Osobny artykuł: Herb kardynała Stefana Wyszyńskiego.

W dniach 22–24 maja 1946 po raz pierwszy uczestniczył w obradach Konferencji Episkopatu Polski[34]. Był najmłodszym (45 lat) członkiem tego gremium[34]. Uroczysty ingres odbył się 26 maja 1946 w Lublinie[35]. Objął funkcję Wielkiego Kanclerza KUL-u, na którym w latach 1947–1948 prowadził wykłady na Wydziale Prawa i Nauk Ekonomiczno-Społecznych[34]. Jako biskup lubelski w 1946 wznowił działalność Instytutu Wyższej Kultury Religijnej czy też założył Związek „Caritas[36].

Prymas Polski | edytuj kod

W archiwum prymasowskim w Warszawie znajduje się ostatnia wola będącego u schyłku życia prymasa Polski Augusta Hlonda, podyktowana osobistemu sekretarzowi ks. Antoniemu Baraniakowi, w której prosi listem do papieża Piusa XII o mianowanie swoim następcą biskupa lubelskiego Stefana Wyszyńskiego[37]. 12 listopada 1948 papież Pius XII na konsystorzu w Rzymie mianował arcybiskupem metropolitą gnieźnieńskim i warszawskim, a tym samym prymasem Polski, bp. Stefana Wyszyńskiego[38]. Bulla nominacyjna została podpisana przez papieża 16 listopada[38]. Ingres w Gnieźnie odbył się 2 lutego 1949. Warto dodać, że w drodze jadącego samochodem prymasa spotkały szykany ze strony milicji, która wielokrotnie go zatrzymywała oraz legitymowała czy kontrolowała[38]. Ingres natomiast w Warszawie miał miejsce 6 lutego 1949. W okolicznościowej mowie, którą wówczas wygłosił powiedział m.in.:

Od dziś zaczyna się moja droga przez Warszawę. Znam ją dobrze, jestem z nią związany tak blisko, może najbardziej była mi bliska, gdy broczyła krwią w powstaniu, gdy patrzyłem z Izabelina na dymy ofiarnego wielkiego ołtarza całopalenia. Dzisiaj muszę pokochać Warszawę i oddać jej swoje siły i życie. O wiele to łatwiej dziś niż kiedykolwiek. Oby Bóg – Miłość nadał tej pasterskiej miłości swoje Ojcowskie oblicze.

29 listopada 1952 podano wiadomość o wyniesieniu przez papieża Piusa XII do godności kardynała, prymasa Polski[39], a 12 stycznia 1953 na tajnym konsystorzu[g] w Rzymie został nominowany ostatecznie kardynałem oraz członkiem kolegium kardynalskiego[39]. Brał udział w czterech konklawe: w 1958, 1963 oraz w sierpniu i październiku 1978. W 1958, kiedy oddano na niego kilka głosów, i w 1963 był jedynym przedstawicielem Europy Wschodniej.

Porozumienie z władzami komunistycznymi | edytuj kod

 Osobny artykuł: Porozumienie Państwo-Kościół 1950.

6 lipca 1949 z jego inicjatywy rozpoczęły się systematyczne rozmowy z rządem w ramach tzw. Komisji Mieszanej[28], które doprowadziły przy jego poparciu oraz znacznej pomocy biskupa łódzkiego Michała Klepacza do zawarcia 14 kwietnia 1950 porozumienia z władzami komunistycznymi[40]. Inicjatorem podpisania tego porozumienia ze strony Episkopatu był sam Wyszyński. Prymas uważał za konieczne podpisanie konkretnego porozumienia, które pozwoliłoby Kościołowi na swobodniejsze działanie. Porozumienie zawarte z władzami 14 kwietnia 1950 zawierało m.in. potępienie przez Kościół katolicki zbrodniczej działalności band podziemia, którą to działalność Kościół zobowiązał się zwalczać[41]. Wyszyński był pierwszym w historii Kościoła katolickiego hierarchą, który zdecydował się na układy z państwem rządzonym przez komunistów. Prymas przypuszczał, że po jego podpisaniu pojawią się próby jego łamania, ale miał nadzieję, że tym aktem prawno-politycznym ma jakieś formalne podstawy do obrony w takiej sytuacji[42].

Na wieść o jego podpisaniu papież Pius XII, prowadzący politykę antykomunistyczną, miał zagrozić cofnięciem uznania Wyszyńskiemu[43]. W zamian za zagwarantowanie nauczania religii w szkołach i funkcjonowanie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego polski Kościół uznał granice Ziem Odzyskanych Polski Ludowej[44].

W swoich późniejszych refleksjach o „Porozumieniu” pisał on m.in.[45]:

Jakoż „Porozumienie” złagodziło nieco sytuację ekonomiczną jednostek parafialnych, a do dziś dnia większych szkód Kościół tu nie poniósł. Nie był to motyw najważniejszy w decyzji, ale jeden z dalszorzędnych. W sumie – wszystkie te motywy, wyłożone na Konferencji krakowskiej Episkopatu (w marcu 1950) w obecności kardynała Sapiehy doprowadziły do postanowienia: 1. by dążyć do „Porozumienia”; 2. by przedstawiony projekt przeredagować; 3. w każdym wypadku – prowadzić dalsze rozmowy w Komisji Mieszanej. (...) Porozumienie podpisane 14.IV.1950 roku stało się odtąd argumentem w ręku Episkopatu w walce o prawo Kościoła. Był to argument jedyny, gdyż Rząd nie liczył się już z Konstytucją, zerwał Konkordat, nie uznawał Kodeksu Prawa Kanonicznego.

Represje | edytuj kod

Mały salon papieski w Domu Arcybiskupów Warszawskich, w którym 25 września 1953 Stefan Wyszyński został zatrzymany przez funkcjonariuszy UB

We wczesnych latach 50., w okresie napięć między państwem a Kościołem polityka władz PRL, zależnych od ZSRR, zmierzała do złamania opozycji i wszelkich niezależnych instytucji. W ramach represji komunistów wobec Kościoła katolickiego zapadła decyzja o internowaniu prymasa. Sprawą zajęło się Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, powstałe na bazie Resortu Bezpieczeństwa Publicznego przy Polskim Komitecie Wyzwolenia Narodowego. 8 maja 1953 na Konferencji Episkopatu Polski w Krakowie uchwalono z jego inicjatywy treść listu do rządu, który przeszedł do historii pod nazwą Non possumus, wyrażającego stanowczy sprzeciw wobec rażącego łamania przez rząd zawartych wcześniej porozumień, a który stał się m.in. jednym z powodów jego późniejszego zatrzymania[46][47].

Późnym wieczorem 25 września 1953 Wyszyński został zatrzymany w tzw. małym salonie papieskim, znajdującym się na parterze Domu Arcybiskupów Warszawskich[48][49]. Z rzeczy osobistych zabrał ze sobą tylko różaniec i brewiarz[49]. Był przetrzymywany w katolickich klasztorach z siostrą zakonną Marią Leonią Graczyk i księdzem Stanisławem Skorodeckim[50].

Cela Stefana Wyszyńskiego w Kościele św. Józefa w Prudniku-Lesie Klasztor nazaretanek w Komańczy – ostatnie z miejsc odosobnienia Stefana Wyszyńskiego

Przebywał w następujących miejscach odosobnienia:

  • Rywałd (25 września 1953 – 12 października 1953),
  • Stoczek Klasztorny (12 października 1953 – 6 października 1954),
  • Prudnik (6 października 1954 – 27 października 1955),
  • Komańcza (27 października 1955 – 26 października 1956).

W czasie październikowego przesilenia politycznego w 1956 został zwolniony z internowania i powrócił 28 października do Warszawy[51]. 8 grudnia 1956 doprowadził do zawarcia nowego, korzystnego dla Kościoła, tzw. małego porozumienia z władzami, na mocy którego m.in. w szkołach przywrócono naukę religii, uchylono dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych z 1953 i umożliwiono powrót biskupów na ziemie zachodnie i północne[52].

Inwigilacja przez Służbę Bezpieczeństwa (Urząd Bezpieczeństwa) | edytuj kod

Przez ponad trzydzieści pięć lat w okresie od 5 maja 1946 do ceremonii pogrzebowej 31 maja 1981[53], biskup, a następnie prymas był pod stałą obserwacją funkcjonariuszy początkowo Urzędu Bezpieczeństwa, a od 1956 Służby Bezpieczeństwa[54]. W kwestionariuszu osobowym sprawy operacyjnej prowadzonej przeciwko niemu, o kryptonimie „Prorok”, w rubryce zawód wpisano: „Prymas”[54]. Podstawowymi środkami wykorzystywanymi do zbierania informacji o inwigilowanym była sieć tajnych współpracowników oraz środki techniki operacyjnej (m.in. podsłuchy, nagrania, taśmy filmowe i magnetofonowe, zdjęcia, obserwacje, donosy czy raporty). Każde słowo, zdanie czy nawet gest z jego strony trafiały, w formie raportu, na biurko dyrektora Departamentu IV MSW i były szczegółowo analizowane[54]. Ponadto rejestrowano wszystkie jego homilie i przemówienia poprzez ukryte mikrofony. Kontrolowano listy wychodzące z jego siedziby przy ul. Miodowej w Warszawie[54].

Systematycznie starano się pozyskiwać nową agenturę, typować kandydatów na tajnych współpracowników (poczynając od kierowców, a kończąc na osobistych sekretarzach), a także zakładać podsłuchy pokojowe i telefoniczne[54]. Akcjom inwigilacji nadawano kryptonimy (np. plan rozmieszczenia punktu zamaskowanego nosił kryptonim „Trapez” czy punkt ukrycia wywiadowców miał kryptonim „Arena”)[54]. Funkcjonariusze SB prowadzili tam obserwacje i podsłuch jego rezydencji, którą nazwano „Cyrk”[54].

Związki z Jasną Górą i Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego | edytuj kod

 Osobny artykuł: Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego.

Izolowany w klasztorze sióstr nazaretanek w Komańczy napisał 16 maja 1956 tekst ślubów narodowych[h], które miały być odnowieniem królewskich ślubów lwowskich Jana Kazimierza w ich trzechsetną rocznicę[55]. 26 sierpnia 1956 pielgrzymom (ok. 1 mln) zebranym na Jasnej Górze odczytał je – po przekazaniu ich 22 maja tegoż roku w tajemnicy z Komańczy generałowi paulinów o. Alojzemu Wrzalikowi OSPPE przez Janinę Michalską, która schowała tekst pod bluzką – bp Michał Klepacz, pełniący obowiązki przewodniczącego Episkopatu Polski[56][57][58]. Władze państwowe poznały jednak – przed ich odczytaniem – jej treść, gdyż biskupi przedstawili je im wcześniej do akceptacji[57].

Jasna Góra była ulubionym sanktuarium prymasa, często tu przybywał na różne uroczystości, wygłaszał okolicznościowe homilie czy kazania. Spotykał tu również bliskich sobie ludzi jak np. Karola Wojtyłę, późniejszego papieża i świętego czy też stróży sanktuarium np. ówczesnego przeora, późniejszego generała paulinów o. Jerzego Tomzińskiego OSPPE, którego darzył szczególną przyjaźnią, życzliwością i zaufaniem, a który tak go wspomina[59]:

Wydaje mi się, iż znałem go od zawsze. Cieszę się, że był Prymasem Jasnogórskim, że dane mi było działać w jego maryjnej szkole i podejmować wielkie akcje duszpasterskie, które z pewnością pozwoliły przetrwać Kościołowi w Polsce mroki terroru komunistycznego. Przebywając blisko niego, odnosiłem wrażenie, że mam kontakt ze świętym. Podpatrywałem Prymasa, bo byłem przekonany, że tak właśnie wygląda święty, i chciałem się od niego wszystkiego uczyć, przede wszystkim świętej cierpliwości i ufności Panu Bogu. Na każdym kroku było widać, że jest człowiekiem zawierzenia i wszystko zanosi do Nieba przez Maryję.

Był wielkim czcicielem Matki Bożej w jej jasnogórskim obrazie, o której 5 sierpnia 1974 w jej sanktuarium tak m.in. powiedział[60]:

Urodziłem się w domu rodzinnym pod obrazem Matki Bożej Częstochowskiej, i to w sobotę, żeby we wszystkich planach Bożych był ład i porządek. Całe moje życie tak wyglądało. Po święceniach kapłańskich w kaplicy Matki Bożej w katedrze włocławskiej uważałem za rzecz najbardziej właściwą przybyć na Jasną Górę, choć sił brakowało. Tak zaczęły się moje drogi. Prowadziły po śladach, które wydeptała Maryja, idąc przede mną jak światło, gwiazda, życie, słodkość i nadzieja, jako wspomożycielka w ciężkiej sytuacji, niemalże pielęgniarka i karmicielka. Zawsze ufałem, że wspomoże mnie Maryja. Cześć moja dla Matki Najświętszej rozwijała się powoli. Tajemnice tej czci jeszcze lepiej odczułem, gdy nawiedzając swoją rodzinną parafię w Zuzeli, zobaczyłem ten sam obraz Matki Bożej Częstochowskiej, przed którym modlili się moi rodzice.

Normalizacja stosunków z władzami komunistycznymi oraz dzieła milenijne i duszpasterskie | edytuj kod

 Osobne artykuły: Wybory parlamentarne w Polsce w 1957 rokuUznanie międzynarodowe rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie.

Przed wyborami do Sejmu w 1957 Episkopat Polski pod jego kierownictwem poparł politycznie Władysława Gomułkę, wzywając Polaków do wzięcia udziału w głosowaniu. W całym okresie PRL Kościół nie posunął się dobrowolnie tak daleko we wspieraniu akcji politycznej organizowanej przez władze komunistyczne, a tym samym w akceptacji komunistycznego systemu politycznego[61].

W latach 1957–1966 przeprowadził obchody Tysiąclecia Chrztu Polski, poprzedzone z jego inicjatywy dziewięcioletnią Wielką Nowenną Tysiąclecia[i]. Z jego inicjatywy na główne obchody 3 maja 1966, na Jasną Górę miał przybyć zaproszony przez niego papież Paweł VI, ale władze nie wyraziły na to zgody[63]. Podczas kazania na procesji uroczystości Bożego Ciała w Warszawie 20 czerwca 1957 zapowiedział peregrynację po wszystkich parafiach w Polsce kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej[64]. W 1958 doprowadził do obniżenia rangi dyplomatycznej ambasady polskiego rządu emigracyjnego przy Stolicy Apostolskiej. Uczestniczył aktywnie w obradach soboru watykańskiego II. Podczas pierwszej sesji soborowej został mianowany przez papieża Jana XXIII członkiem Sekretariatu do Spraw Nadzwyczajnych, a później przez kolejnego papieża Pawła VI, członkiem Prezydium soboru[65]. Wielokrotnie przemawiał podczas spotkań plenarnych, składał pisemne memoriały, prowadził wykłady czy udzielał wywiadów[65].

Kardynał Stefan Wyszyński (z lewej) i abp Antoni Baraniak w Rzymie w trakcie soboru watykańskiego II

Jako prymas Polski był głównym koronatorem i uczestnikiem wielu uroczystości koronacji postaci z cudownych obrazów lub figur Dzieciątka czy Maryi (m.in. jako pierwszej swojej koronacji 9 września 1962 Matki Bożej Okulickiej w Okulicach czy następnej 11 sierpnia 1963 Matki Bożej Pocieszenia-Pani Ziemi Sądeckiej w Nowym Sączu oraz wielu innych[j])[66]. 21 listopada 1964 na jego osobisty wniosek oraz Episkopatu Polski, papież Paweł VI przychylił się do tego wniosku ogłaszając uroczyście w auli soborowej w Rzymie Matkę Bożą – Matką Kościoła[68][69].

W 1965 był jednym z inicjatorów wystosowania orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich. Wspierał działania posłów środowisk katolickich (Znak, „Pax” i ChSS) w Sejmie PRL. Konsultował z nimi wiele ważnych decyzji. Według Janusza Zabłockiego, działacza PZKS a później PRON, w wygłoszonym we wrześniu 1958 kazaniu deklarował, że indyferentyzm, który przypływa do Polski z Zachodu jest przeciwnikiem znacznie bardziej groźnym od komunizmu[70].

Za rządów Gomułki władze komunistyczne PRL w ramach represji odmawiały mu udzielenia paszportu do Włoch. W 1972 dzięki jego długoletnim staraniom Watykan ostatecznie uznał granice zachodnie PRL i zawiesił stosunki dyplomatyczne z polskimi władzami na emigracji. W 1974 przeprowadził III Synod Archidiecezji Warszawskiej, a w latach 1977–1981 II Synod Archidiecezji Gnieźnieńskiej[67]. Ponadto uczestniczył w pracach Nadzwyczajnych Synodów Biskupów w Rzymie (1969, 1971 i 1974)[67]. Kilkanaście uczelni nadało mu tytuł doktora honoris causa[k][67].

W 1976 premier Piotr Jaroszewicz złożył prymasowi życzenia z okazji 75. rocznicy urodzin, co było próbą poprawy stosunków państwa z Kościołem po stłumieniu przez władze PRL protestów robotniczych. Z tej okazji wręczył mu 75 róż[72].

W czasie polskiego sierpnia 1980 w trosce o pokój i dobro narodu wzywał do rozwagi i odpowiedzialności. 26 sierpnia 1980 wygłosił na Jasnej Górze homilię w której wyłożył stanowisko Kościoła w stosunku do rodzącej się „Solidarności” mówiąc m.in.[73]:

Uważam, że czasami niewiele trzeba wymagać, byleby w Polsce zapanował ład. Tym więcej, że żądania mogą być słuszne i na ogół są słuszne, ale nigdy nie jest tak, aby mogły być spełnione od razu, dziś. Ich wykonanie musi być rozłożone na raty. Trzeba więc rozmawiać: w pierwszym rzucie wykonamy żądania, które mają podstawowe znaczenie, w drugim rzucie następne. Takie jest prawo życia codziennego.

Dzień później (27 sierpnia) ukazał się komunikat Rady Głównej Episkopatu Polski stwierdzający, że warunkiem pokoju społecznego jest poszanowanie niezbywalnych praw Narodu, a wśród nich prawa do zrzeszania się w związkach zawodowych[74]. Ponadto komunikat ten stwierdzał m.in[75]:

Osiągnięte porozumienia, poparte odpowiednimi gwarancjami, powinny zakończyć strajki, aby normalne funkcjonowanie gospodarki narodowej i życia społecznego w pokoju stało się możliwe. Porozumienia powinny być dotrzymane przez obie strony w myśl zasady: Pacta sunt servanda.

W latach 1980–1981 pośredniczył w rozmowach między władzami PRL a „Solidarnością”[76]. Dotyczyło to m.in. tzw. prowokacji bydgoskiej, kiedy to wzywał do umiarkowania niektórych członków „Solidarności” dążących do strajku generalnego[77]. Warto dodać, że 1980-09-2424 września 1980 została reaktywowana tzw. Komisja Wspólna przedstawicieli Episkopatu Polski i rządu prowadząca rozmowy, którym on przewodniczył, omawiając w tym okresie problemy społeczne m.in. ze Stanisławem Kanią czy Wojciechem Jaruzelskim[76].

Choroba i śmierć | edytuj kod

W połowie marca 1981 u Wyszyńskiego rozpoznano chorobę nowotworową. Mimo starań lekarzy nie dało się zahamować jej rozwoju. 16 maja 1981 prymas przyjął sakrament namaszczenia chorych. Po przyjęciu sakramentu zwrócił się do zebranych przy łóżku, nawiązując m.in. do zamachu na życie papieża Jana Pawła II, który miał miejsce 13 maja[78]:

Uważam, że powinienem dzielić dolę Ojca Świętego, który wprawdzie później, ale włączył się w moje cierpienia.

22 maja 1981 ostatni raz wystąpił publicznie, otwierając obrady Rady Głównej Episkopatu Polski. Zmarł sześć dni później, w czwartek 28 maja, w uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego o godzinie 4:40[79]. W oficjalnym komunikacie Rady Głównej Episkopatu Polski podano, że przyczyną śmierci był „rozsiany proces nowotworowy jamy brzusznej o wybitnej złośliwości i szybkim postępie”[80]. Tego samego dnia zebrała się Komisja Wspólna Przedstawicieli Rządu i Episkopatu. Przedstawiciele rządu wręczyli zastępcy przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski kard. Franciszkowi Macharskiemu list kondolencyjny do Episkopatu od władz państwowych. Na posiedzeniu Komisji Wspólnej podjęto decyzję o ogłoszeniu żałoby narodowej od 28 do 31 maja. W dniu śmierci prymasa nadeszła do Polski depesza kondolencyjna od przechodzącego rehabilitację po zamachu papieża Jana Pawła II. Papież odprawił również mszę za duszę prymasa w swoim szpitalnym pokoju, zaś w kościele Najświętszej Maryi Panny na Zatybrzu, tytularnym kościele zmarłego, odprawiona została msza żałobna pod przewodnictwem kard. Władysława Rubina. 28 maja wieczorem przeniesiono ciało zmarłego z Domu Arcybiskupów Warszawskich przy ul. Miodowej do kościoła seminaryjnego Wniebowzięcia NMP i św. Józefa Oblubieńca przy Krakowskim Przedmieściu, gdzie następnie odprawiona została msza żałobna pod przewodnictwem kard. Macharskiego.

Uroczystości pogrzebowe | edytuj kod

Kaplica-mauzoleum z sarkofagiem kardynała Stefana Wyszyńskiego w bazylice archikatedralnej św. Jana Chrzciciela w Warszawie

Pogrzeb prymasa, nazywany także królewskim, zgromadził w stolicy tysiące ludzi, zarówno wierzących, jak i niewierzących[81].

Uroczystości pogrzebowe, którym przewodniczył sekretarz Stanu Watykanu kard. Agostino Casaroli odbyły się 31 maja. Ceremonia rozpoczęła się liturgią żałobną w kościele seminaryjnym przy Krakowskim Przedmieściu, z którego następnie ruszył kondukt żałobny z udziałem delegacji oficjalnych kościelnych i świeckich oraz tłumów ludzi. W delegacji Stolicy Apostolskiej uczestniczyli: kard. Agostino Casaroli, kard. Władysław Rubin, abp Luigi Poggi, nuncjusz apostolski do Specjalnych Poruczeń oraz księża prałaci Juliusz Paetz i Janusz Bolonek. Wśród zagranicznych dostojników kościelnych znaleźli się, m.in.: kardynałowie Joseph Höffner (arcybiskup Kolonii), Roger Etchegaray (arcybiskup Marsylii), Marco Cé (patriarcha Wenecji), Tomás Ó Fiaich (arcybiskup Armagh, prymas Irlandii), John Krol (arcybiskup Filadelfii), John Cody (arcybiskup Chicago), Franz König (arcybiskup Wiednia), László Lékai (arcybiskup Esztergom, prymas Węgier), Johannes Willebrands (arcybiskup Utrechtu), František Tomášek (arcybiskup Pragi) oraz Joseph Ratzinger (arcybiskup Monachium i Freising), a także przedstawiciele innych Kościołów chrześcijańskich, m.in.: metropolita warszawski i całej Polski, zwierzchnik Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego Bazyli, ks. superintendent Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego, przewodniczący Polskiej Rady Ekumenicznej Witold Benedyktowicz, ks. senior diecezji warszawskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego Jan Walter oraz zwierzchnik Kościoła Polskokatolickiego bp Tadeusz Majewski. Na czele oficjalnej delegacji władz Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stał przewodniczący Rady Państwa Henryk Jabłoński, a towarzyszyli mu: marszałek Sejmu Stanisław Gucwa oraz członkowie Rady Państwa, Rady Ministrów i inni wysocy urzędnicy państwowi, m.in. Kazimierz Barcikowski, Jerzy Ozdowski, Mieczysław Rakowski, Józef Czyrek. Na czele delegacji NSZZ „Solidarność” stał przewodniczący Związku Lech Wałęsa.

Kondukt żałobny doszedł do placu Zwycięstwa, gdzie odbyła się msza święta pod przewodnictwem kard. Casarolego, który wygłosił przemówienie w języku polskim. Następnie kard. Macharski odczytał homilię papieża Jana Pawła II oraz wygłosił własną homilię. Na zakończenie mszy przemówienie wygłosił wikariusz kapitulny archidiecezji warszawskiej bp Władysław Miziołek. Z placu Zwycięstwa kondukt ruszył do bazyliki archikatedralnej św. Jana Chrzciciela, gdzie odbyła się ostatnia część ceremonii pogrzebowej. Biskup Jerzy Modzelewski odczytał testament napisany przez prymasa na Jasnej Górze 15 sierpnia 1969, w którym napisał on m.in.[82]:

Kościołowi w Polsce służyłem według najlepszego mojego zrozumienia jego sytuacji i potrzeb. Chciałem obronić Kościół przed zaprogramowaną ateizacją..., przed nienawiścią społeczną..., przed rozwiązłością... Uważam sobie za łaskę, że mogłem z pomocą Episkopatu Polski przygotować Naród przez Wielką Nowennę, Śluby Jasnogórskie, Akt Oddania Narodu Bogurodzicy w macierzyńską niewolę miłości i społeczną krucjatę miłości – na nowe millenium. Gorąco pragnę, by Naród polski pozostał wierny tym zobowiązaniom.

Trumna z ciałem prymasa została umieszczona na kamiennym sarkofagu w podziemiach archikatedry. Po przejściu przed trumną delegacji oficjalnych opuszczono ją do sarkofagu, nad którym zasunięto płytę z napisem: „Kardynał Stefan Wyszyński Prymas Polski”. Przez następne godziny przed sarkofagiem przeszły tysiące osób chcących oddać ostatni hołd prymasowi.

W 1986 sarkofag prymasa został przeniesiony z Krypty Arcybiskupów w podziemiach do poświęconej mu kaplicy, znajdującej się w lewej, północnej nawie świątyni. Nad sarkofagiem znajduje się płyta ilustrująca historię życia prymasa – od seminarium, przez pracę duchownego, walkę w oddziałach powstańczych aż do spotkania z Karolem Wojtyłą podczas jego ingresu papieskiego. Kaplica znacznie odróżnia się stylem od pozostałego wnętrza kościoła.

Tablica przodków | edytuj kod

Publikacje | edytuj kod

Obrona praw człowieka, narodu i Kościoła | edytuj kod

Był osobistością oraz charyzmatycznym przywódcą Kościoła katolickiego w Polsce XX wieku[65]. Niezłomność zasad, mająca swoje korzenie w głębi wiary chrześcijańskiej, płynąca z łaski Bożej, wynikała z wewnętrznego przekonania służebności wobec Kościoła powszechnego[84][65]. Ponadto elastyczność działania, umiejętność przewidywania czy wyobraźnia pozwoliły mu zyskać autorytet wśród społeczeństwa i ówczesnych rządzących oraz hierarchów Kościoła z papieżem włącznie[84]. Wielogodzinne rozmowy czy przesyłane listy do rządzących, umiejętność prowadzenia negocjacji oraz stosowne kompromisy i ugody prowadziły – z reguły – do wyboru przez niego optymalnej linii działania, będącej uszanowaniem przede wszystkim praw człowieka, narodu oraz Kościoła.

Szczególnie wrażliwość na człowieka i jego los, szacunek czy umiejętność słuchania powodowały, że jego stanowisko odbierano jak wskazówkę, radę – które z czasem stawały się miarą do której odnoszono wszelkie sprawy trudne czy konfliktowe, a więc cechy jakie charakteryzują męża stanu, a z jego głosem liczyli się nawet komunistyczni przeciwnicy[85]. Dla papieży czy pracowników Stolicy Apostolskiej był znawcą losów Kościoła w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, inicjatorem wielu przedsięwzięć wobec katolików w krajach ościennych, m.in. w Czechosłowacji czy Niemieckiej Republice Demokratycznej[65]. Ponadto poprzez specjalne przywileje udzielone przez Stolicę Apostolską, mógł bezpośrednio wpływać na obsadzanie ordynariuszy i biskupów pomocniczych w Polsce[65].

Liczne wystąpienia, kazania, przemówienia, obszerna spuścizna literacka czy podjęte inicjatywy były obroną praw człowieka, z reguły systematycznie krzywdzonego[64]. W jednej z homilii dotyczących m.in. tego zagadnienia, wygłoszonej 24 lipca 1977 w Warszawie stwierdził[86]:

Człowiek, którego widzę, to wielki świat woli, myśli, pragnień, dążeń i ambicji. To jest żywy człowiek! Ogromna pozycja wszystkich możliwości. Nie wolno zagubić człowieka w tłumie. Trzeba go eksponować. (...) Trzeba widzieć człowieka całego, aby ani myślą, ani sercem, ani pogardą nie odtrącać go od siebie. Trzeba delikatnie chodzić koło każdego człowieka, niemalże na palcach, bo to „punkt” napełniony przez Stwórcę wszystkimi wartościami, pochodzącymi od Niego. On pewnie wie, dokąd idzie. Możemy drogę jego obserwować lub też oceniać, ale istotowo biorąc, według praw tego człowieka, musimy uszanować jego drogę i zamierzenia. Może socjologia i pedagogika ukierunkowywać dążenia człowieka, ale nie może odmówić mu prawa do obierania sobie kierunku życiowego.

Prymas wielokrotnie podejmował podczas swoich licznych homilii również temat obrony praw narodu – Polski i Polaków, odwołując się często do: sumienia, moralności, rzetelności w pracy, rodziny czy też dziedzictwa narodowego. Podczas jednego z takich wystąpień, wygłoszonego podczas uroczystości Objawienia Pańskiego 6 stycznia 1981 w Warszawie powiedział m.in.[87]:

Glebę uprawia się bowiem nie tylko przez nawóz, ale przez miłość – przez wielką miłość do ziemi ojczystej i do wszystkiego, co ją stanowi. Dlatego człowiek odnosi się z ogromnym szacunkiem do swojej przeszłości, stara się ją poznać, ocenić, zrozumieć, uważa ją za swoje własne dziedzictwo, którego zdradzić nie wolno. Trzeba się tego dziedzictwa trzymać sercem i pazurami, jak trzymał się ongiś Drzymała czy Reymontowski Boryna, umierający na swych zagonach, jak trzyma się żołnierz w okopie, lekarz przy łóżku konającego, kapłan wśród nędzy, siwiejący mąż nauki przy swoim biurku zawalonym papierami, górnik na dnie kopalni, hutnik, stoczniowiec, każdy uczciwy człowiek, kierujący się prawym sumieniem i dobrą wolą. W ten sposób, Najmilsi, powstaje świadomość służby społecznej i kształtuje się więź wspólnoty narodowej – tak, iż nikt nie czuje się wtedy kimś obcym w swojej Ojczyźnie. Wszystko nas interesuje, wszystko jest dla nas drogie i cenne. Jakże ważna jest świadomość, że jesteśmy na służbie temu Narodowi, który przez całe wieki przygotował nam ojczystą ziemię, na której wypada nam dzisiaj żyć.

Bardzo istotnym tematem poruszanym przez niego była obrona praw chrześcijańskiej Europy, poprzez obronę praw Kościoła. Podczas zagranicznego wystąpienia do katolików niemieckich, wygłoszonego w Kolonii 22 września 1978 powiedział on m.in.[88]:

Europa musi dostrzec ponownie, że jest ona nowym Betlejem – dla świata, dla ludów i narodów – z którego wywodzi się na świat Król i Książę Pokoju, jedyny dotychczas Zbawca Rodziny ludzkiej. Wśród współczesnych wojen i wieści o wojnach, Europa – która otrzymała przez Kościół Powszechny pokój, jakiego świat nie jest zdolny nam dać – nie może nadal być poligonem dla doświadczeń wojennych czy też samoudręki ludów i narodów. Współcześnie narody na innych kontynentach świata boją się europejskich polityków i dyplomatów, którzy zamiast słów pokoju niosą im nieustannie przedsmak wojen, boją się naszych przemysłowców i handlowców, którzy zamiast chleba powszedniego przynoszą im śmiercionośną produkcję wojenną, a nawet boją się naszych turystów, którzy niosą im demoralizację życia.

Proces beatyfikacyjny | edytuj kod

Z inicjatywy jego następcy oraz osobistego sekretarza, prymasa Polski kard. Józefa Glempa, przekonanego o świątobliwości jego życia, podjęto w 1988 starania celem wyniesienia go na ołtarze[89]. Konferencja Episkopatu Polski obradująca na Jasnej Górze w dniach 2–3 maja 1988 wydała pozytywną opinię o rozpoczęciu procesu jego beatyfikacji[89]. 12 października 1988 postulatorem procesu diecezjalnego został mianowany ks. Jerzy Mrówczyński CR, a 15 października 1988, wicepostulatorem został były kapelan zmarłego prymasa, ks. Bronisław Piasecki[89]. Stolica Apostolska 26 kwietnia 1989 wyraziła zgodę tzw. nihil obstat na rozpoczęcie tego procesu[90]. 14 maja 1989, dekretem prymasa Glempa mianowano trybunał beatyfikacyjny w następującym składzie[89]:

  • kard. Józef Glemp – przewodniczący trybunału
  • o. Gabriel Bartoszewski OFMCap. – promotor sprawiedliwości
  • bp Stanisław Kędziora – członek trybunału
  • ks. Grzegorz Kalwarczyk – członek trybunału
  • ks. dr Andrzej Gałka – członek trybunału
  • ks. Andrzej Tokarski – notariusz procesu

20 maja 1989 w warszawskiej archikatedrze św. Jana Chrzciciela został rozpoczęty proces jego beatyfikacji na szczeblu diecezjalnym przez kard. Glempa[89]. Odtąd przysługiwał mu tytuł sługi Bożego. 17 listopada 1989 rozpoczął się równoległy proces rogatoryjny przez kard. Glempa, który w archidiecezji gnieźnieńskiej powołał trybunał diecezjalny w następującym składzie[89]:

  • ks. Tadeusz Hanelt – delegat biskupa
  • ks. Stefan Fiutak – promotor sprawiedliwości
  • ks. Andrzej Szczepaniak – notariusz aktuariusz
  • ks. Andrzej Błaszczak – notariusz adiunkt
  • br. Marian Markiewicz – kursor

Podobny proces rogatoryjny został ustanowiony w archidiecezji paryskiej, który toczył się w okresie od 25 stycznia 1990 do 2 października 1990[89]. Następnie kard. Glemp powołał 1 października 1993 komisję historyczną w następującym składzie[89]:

  • ks. Andrzej Santorski – członek komisji
  • ks. Janusz Strojny – członek komisji
  • ks. Bronisław Kaczmarek – członek komisji
  • ks. Janusz Kania – członek komisji
  • ks. Ireneusz Borawski – członek komisji

6 lutego 2001 w archikatedrze warszawskiej zakończył się diecezjalny etap tego procesu, w którym odbyło się 289 sesji, w ramach których przesłuchano 59 świadków[89]. Następnie akta zostały przesłane 27 kwietnia 2001 do Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych, która to 8 lutego 2002 wydała dekret o ważności procesu diecezjalnego[90]. Postulatorem generalnym 13 marca 2001 został mianowany ks. dr Marian Rola, następnie od 6 września 2003 został nim ks. dr Marek Stępień, po czym 24 listopada 2010 został nim o. Zbigniew Suchecki OFMconv[91].

Od marca 2012 do maja 2013 w archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej toczył się diecezjalny proces o domniemanym uzdrowieniu za jego wstawiennictwem mieszkanki Szczecina[92][93]. U kobiety w wieku 19 lat rozpoznano raka tarczycy. W lutym 1988 przeprowadzono operację, w trakcie której usunięto zmiany nowotworowe oraz dotknięte przerzutami węzły chłonne. W styczniu i marcu następnego roku kobieta była leczona jodem radioaktywnym. W tym czasie w jej gardle zdiagnozowano guz wielkości 5 cm, który dusił kobietę. Przełom w chorobie stwierdzono po intensywnych modlitwach za wstawiennictwem Stefana Wyszyńskiego. Do czasu przeprowadzania diecezjalnego procesu o domniemanym uzdrowieniu u pacjentki nie zaobserwowano reemisji nowotworu[93].

24 listopada 2015 złożono tzw. positio w Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych[94]. 26 kwietnia 2016 komisja teologiczna w Rzymie jednomyślnie uznała heroiczność jego cnót[95], a 12 grudnia 2017 uczynili to kardynałowie i biskupi z Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych[96]. 18 grudnia 2017 dekret o heroiczności cnót podpisał papież Franciszek[97][98]. Od tej pory przysługuje mu tytuł Czcigodnego Sługi Bożego[98]. 29 listopada 2018 konsylium lekarskie Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych zatwierdziło cud za jego wstawiennictwem[99], a 2 października 2019 papież Franciszek podpisał dekret zatwierdzający ten cud[100], jakim jest uzdrowienie dziewiętnastoletniej dziewczyny chorej na nowotwór tarczycy[101], co otworzyło drogę do jego beatyfikacji[102].

21 października 2019 metropolita warszawski kard. Kazimierz Nycz ogłosił, że beatyfikacja odbędzie się 7 czerwca 2020 na placu Piłsudskiego w Warszawie[103], ale 28 kwietnia 2020 została ona zawieszona w związku z panującą pandemią COVID-19[104].

Upamiętnienie | edytuj kod

Galeria: Pomniki Pomnik Jana Pawła II i Stefana Wyszyńskiego na dziedzińcu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Pomnik kardynała Stefana Wyszyńskiego na Jasnej Górze w Częstochowie Pomnik Jana Pawła II i Stefana Wyszyńskiego na Placu Farnym w Prudniku Pomnik Jana Pawła II i kardynała Stefana Wyszyńskiego w Świętej Lipce  Zobacz też kategorię: Pomniki Stefana Wyszyńskiego.

W 1957 kard. Stefan Wyszyński powołał Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie, którego celem jest zachowanie spuścizny i propagowanie jego nauczania, poprzez prowadzenie działalności archiwalnej, redakcyjnej, wydawniczej, naukowej i edukacyjno-wychowawczej[105][106]. 3 maja 1994 został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego[107].

29 września 1990 została założona z inicjatywy dyrektora Kopalni Węgla Kamiennego „Murcki” w Katowicach, Pawła Michałka Fundacja im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego Szpitala Murcki w Katowicach, której celem jest wspieranie szpitala poprzez zakup sprzętu medycznego[108]. W 1998 powołano Fundację „Dziedzictwo Stefana Kardynała Wyszyńskiego”[109]. Ponadto 18 kwietnia 2012 utworzono Fundację Niezależnych Inicjatyw Studenckich im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Warszawie, której celem jest działanie na rzecz społeczeństwa, zaspokajanie potrzeb naukowych, kulturalnych, kultury fizycznej i sportu, a przede wszystkim młodzieży, studentów i absolwentów Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie[110].

1 października 1999 przekształcono warszawską Akademię Teologii Katolickiej w Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego[111]. 25 października 2000 w uznaniu jego zasług Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ogłosił rok 2001, Rokiem Kardynała Stefana Wyszyńskiego[112].

Szpitalowi Wojewódzkiemu w Sieradzu przy ul. Armii Krajowej 7[113] nadano jego imię oraz Szpital Wojewódzki w Łomży (al. Piłsudskiego 11) również nosi jego imię.

Przy Szkole Podstawowej nr 3 im. Ks. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Leżajsku, 5 stycznia 2006 utworzono Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego[114]. Wielu placówkom oświatowym (około 200[115]) nadano jego imię, m.in. Zespołowi Szkół (Publicznemu Liceum Ogólnokształcącemu nr 5 w Opolu)[116] czy Zespołowi Szkół Zawodowych nr 3 w Ostrołęce[117] oraz szkołom podstawowym m.in. w: Konopnicy[118], Kruszynie[119], Lelicach[120], Mieleszynie[121], Rybniku (nr 12), Somoninie[122], Stadnikach[123], Stojadłach[124], Sułkowicach (nr 2)[125] czy Wierzchowinach[126].

 Zobacz też: Osiedle Stefana Wyszyńskiego.

Wielu ulicom w Polsce nadano również jego imię, m.in. jednej z ulic w takich miejscowościach jak: Iława, Kalisz, Olsztyn, Stargard, Tarnowskie Góry, Wrocław czy Zamość. Ponadto trzy miejscowości w Polsce: Łomża, Skierniewice (od 26 stycznia 2007)[127] i Wąwolnica (od 10 maja 2018)[128] nadały mu tytuł Honorowego Obywatela Miasta.

6 czerwca 2001 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu okolicznościową złotą monetę z okazji 100. rocznicy jego urodzin o nominale 2 zł z jego podobizną w nakładzie 1,2 mln sztuk[129] oraz srebrną monetę o nominale 10 zł z jego podobizną w nakładzie 60 000 sztuk[130]. Ponadto w tym samym roku (2001) NBP wydał złotą monetę kolekcjonerską o nominale 200 zł z jego podobizną w nakładzie 4500 sztuk[131].

Poczta Polska 15 sierpnia 1992 wprowadziła do obiegu znaczek pocztowy o nominale 1500 zł z jego wizerunkiem w nakładzie 1 869 300 sztuk, projektu Macieja Jędrysika (wraz z kopertą FDC)[132] oraz 3 sierpnia 2001 inny znaczek pocztowy z okazji 100. rocznicy jego urodzin o nominale 1,00 zł również z jego wizerunkiem w nakładzie 3,7 miliona sztuk, projektu Jacka Konarzewskiego (wraz z kopertą FDC)[133]. Ponadto 1 czerwca 1991 Poczta Polska wprowadziła do obiegu okolicznościową kartkę pocztową z jego wizerunkiem i herbem w nakładzie 1,5 mln sztuk, projektu Ryszarda Dudzickiego, z okazji IV pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Polski[134]

Miejsca pamięci | edytuj kod

W Bachledówce nad wsią Czerwienne położone jest wzgórze, na którym w latach 1967–1973 okresowo przebywał na wypoczynku[135]. Mieszkał w drewnianej, piętrowej willi w stylu zakopiańskim, nazywanej „Tebaibą”[135]. Jego obecność w tym miejscu upamiętnia specjalne epitafium z 1986[135]. Ponadto jego imieniem nazwano drogę wiodącą z Czerwiennego na szczyt Bachledówki.

Archiwum tekstów i zdjęć oraz bibliotekę multimedialną o jego nauczaniu gromadzi powstały w 2000, Dom Pamięci Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Częstochowie (w pobliżu Jasnej Góry), utworzony przez Fundację „Dziedzictwo Stefana Kardynała Wyszyńskiego”[136].

W Komańczy (gdzie był internowany) znajduje się izba pamięci, z pozostawionymi przez niego pamiątkami[137]. Ponadto umieszczono tu dwie tablice pamiątkowe: jedną w celi w której przebywał, a drugą informującą o napisaniu przez niego tekstu Jasnogórskich Ślubów Narodu Polskiego oraz Wielkiej Nowenny Tysiąclecia[137]. Przed frontonem budynku postawiono pomnik jemu poświęcony[137].

W Prudniku-Lesie (gdzie był internowany) w klasztorze franciszkanów znajduje się cela na pierwszym piętrze z oryginalnymi meblami pozostawionymi z tego okresu[138]. Ponadto postawiono tu pomnik przed kościołem św. Józefa, z jego inskrypcją dziękczynną[138].

W Rywałdzie (gdzie był internowany) w klasztorze kapucynów znajduje się cela z oryginalnymi meblami pozostawionymi z tego okresu oraz stacje drogi krzyżowej, które wypisał ołówkiem na jej ścianach[139]. Przy klasztorze jest też pomnik jemu poświęcony[139].

W Stoczku Klasztornym (gdzie był internowany) przy tamtejszym sanktuarium maryjnym bazylice Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny utworzono muzeum pamięci jemu poświęcone[140]. W jego celi znajduje się izba pamięci z oryginalnymi meblami pozostawionymi z tego okresu oraz innymi pamiątkami[140].

W Stryszawie utworzono izbę pamięci jemu poświęconą w tzw. Kapelanówce, drewnianym domu przy klasztorze sióstr zmartwychwstanek na Siwcówce, gdzie w latach 1960–1967 okresowo przebywał na wypoczynku[141]. Ponadto wytyczono tu ścieżkę przyrodniczą im. kard. Stefana Wyszyńskiego upamiętniającą obeliskami oraz tablicami miejsca jego wędrówek po tej okolicy[141].

W Zuzeli utworzono muzeum jego lat dziecięcych[142]. Ponadto w tej miejscowości znajduje się w specjalnej dzwonnicy jeden z trzech dzwonów o wadze 1800 kg, któremu nadano jego imię[142]. Przed kościołem – z pamiątkową chrzcielnicą przy której został ochrzczony – postawiono pomnik ze spiżu jemu poświęcony według projektu rzeźbiarza Leona Machowskiego[142].

Filmy i spektakle | edytuj kod

Powstało kilkanaście filmów zarówno dokumentalnych, jak i fabularnych oraz spektakl telewizyjny jemu poświęconych.

Związki z Karolem Wojtyłą | edytuj kod

Papież Jan Paweł II i kard. Stefan Wyszyński podczas pierwszej podróży apostolskiej do Polski w drodze na plac Zwycięstwa w Warszawie, 2 czerwca 1979

Wiadomo jest, że prymas, wnioskując do Stolicy Apostolskiej w 1958 o powołanie na sufragana krakowskiego ks. Karola Wojtyłę[158], musiał go już w pewien sposób znać.

22 października 1978 uczestniczył w inauguracji pontyfikatu Jana Pawła II. Przystąpił do homagium, czyli uroczystego złożenia hołdu nowemu papieżowi przez kardynałów. Gdy prymas Wyszyński całował papieża w pierścień, Jan Paweł II na znak szacunku dla Wyszyńskiego uniósł się z tronu, ucałował go w rękę i uścisnął. Następnego dnia (23 października) podczas spotkania papieża z przybyłymi do Rzymu Polakami w auli Pawła VI, doszło do podobnego zdarzenia w którym oboje objęli się w długim uścisku, po którym Jan Paweł II powiedział m.in.[159]:

Nie byłoby na Stolicy Piotrowej tego Papieża Polaka, który dziś pełen bojaźni Bożej, ale i pełen ufności rozpoczyna nowy pontyfikat, gdyby nie było Twojej wiary, nie cofającej się przed więzieniem i cierpieniem. Twojej heroicznej nadziei, Twego zawierzenia bez reszty Matce Kościoła, gdyby nie było Jasnej Góry i tego całego okresu dziejów Kościoła w Ojczyźnie naszej, które związane są z Twoim biskupim i prymasowskim posługiwaniem.

Ponadto w pisanej przez siebie Autobiografii Jan Paweł II napisał[160]:

Nie zapomnę słów, które w dniu 16 października – w dniu świętej Jadwigi Śląskiej – wypowiedział do mnie w momencie, gdy zbliżała się decyzja konklawe: „Jeśli wybiorą, proszę nie odmawiać”. Bardzo mi wówczas dopomógł Prymas Tysiąclecia. Mogłem odpowiedzieć na pytanie zadane mi po wyborze: „przyjmuję”.

Po wyborze papieża Jana Pawła II włączył się czynnie w rozmowy z rządem w celu możliwości historycznego pierwszego przyjazdu papieża do Polski[l][161]. W wyniku tych rozmów oraz zgody rządu na ten przyjazd, wystosował 22 lutego 1979 list Konferencji Episkopatu Polski do papieża, zapraszający go do odwiedzenia ojczyzny[161]. 9 marca tegoż roku stanął na czele Komitetu Honorowego dla przygotowania tej wizyty, która doszła ostatecznie do skutku w dniach 2–10 czerwca 1979[161].

 Osobny artykuł: Podróż apostolska Jana Pawła II do Polski (1979).

Jan Paweł II wspomina prymasa w swoim testamencie słowami:

Kiedy w dniu 16 października 1978 konklawe kardynałów wybrało Jana Pawła II, Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński powiedział do mnie: „Zadaniem nowego papieża będzie wprowadzić Kościół w Trzecie Tysiąclecie”. Nie wiem, czy przytaczam to zdanie dosłownie, ale taki z pewnością był sens tego, co wówczas usłyszałem. Wypowiedział je zaś Człowiek, który przeszedł do historii jako Prymas Tysiąclecia. Wielki Prymas. Byłem świadkiem Jego posłannictwa, Jego heroicznego zawierzenia. Jego zmagań i Jego zwycięstwa. „Zwycięstwo, kiedy przyjdzie, będzie to zwycięstwo przez Maryję” – zwykł był powtarzać Prymas Tysiąclecia słowa Swego Poprzednika kard. Augusta Hlonda.

Uwagi | edytuj kod

  1. a b Stanisław Wyszyński urodził się 1 kwietnia 1876 w rodzinie wielodzietnej, w miejscowości Gać znajdującej się na terytorium parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kamieńczyku koło Wyszkowa. Zgodnie ze swoim zamiłowaniem do muzyki, ukończył szkołę muzyczną, a później został organistą kościelnym, kolejno w: Gałkówku pod Łodzią, Prostyni nad Bugiem i Zuzeli, gdzie był również pisarzem parafialnym. 4 maja 1899 ożenił się w kościele Trójcy Przenajświętszej i św. Anny w Prostyni z Julianną Karp pochodzącą z Kamieńczyka z którą miał sześcioro dzieci. Po śmierci żony 31 października 1910, ożenił się z jej przyjaciółką – Eugenią Godlewską z którą miał dwoje dzieci. W 1918 przeniósł się do Wrociszewa nad Pilicą, pracując przy parafii jako organista oraz mieszkając w drewnianej organistówce. Po śmierci drugiej żony Eugenii – 13 września 1948, przeszedł w 1949 na emeryturę. Następnie wraz z córką Marceliną Julią (przyrodnia siostra prymasa) przeniósł się do Zalesia pod Piasecznem. W lutym 1955 przeszedł ograniczony udar mózgu. Zmarł w nocy 15 lutego 1970 w Zalesiu. Uroczystości pogrzebowe, które celebrował bp Wacław Majewski, z udziałem m.in. kard. Karola Wojtyły i 15 biskupów odbyły się 18 lutego w kościele św. Małgorzaty we Wrociszewie, a następnie został pochowany na tamtejszym cmentarzu w grobowcu rodzinnym (Micewski 1982 ↓, s. 18–23, 144, 290–291)[1].
  2. a b Julianna Wyszyńska z domu Karp urodziła się 27 września 1877 w wielodzietnej rodzinie rolniczej w miejscowości Fidest. Po śmierci jej matki Anieli z domu Giziewicz w 1888, jej ojciec Adam Karp ożenił się powtórnie, ale wkrótce zmarł. Druga żona po przejęciu całego majątku, nie była zainteresowana jej wychowywaniem, co było powodem opuszczenia domu i wyjazdu do zamożnej rodziny do Warszawy, gdzie zamieszkała, mając piętnaście lat. Pracowała wówczas jako pomoc domowa u jednej z warszawskich rodzin. Po zapoznaniu ze Stanisławem Wyszyńskim wyszła za niego za mąż. Często pielgrzymowała do Ostrej Bramy w Wilnie. W Andrzejewie, po urodzeniu 5 października 1910 szóstego dziecka – Zofii Zuzanny, zmarła 31 października tegoż roku w wyniku komplikacji poporodowych, a pięć dni później zmarła również jej córka Zofia Zuzanna (5 listopada). Spoczywa na cmentarzu parafialnym w Andrzejewie[2].
  3. Rodzeństwo jego to: Anastazja (1900–1974), Stanisława (1903–1982), Janina (1905–1995), Wacław Leon (1908–1919) i Zofia Zuzanna (5.10.1910–5.11.1910). Ponadto miał dwoje rodzeństwa przyrodniego: Marcelinę Julię (1913–1995) i Tadeusza (1917–1981), bowiem po śmierci matki Julianny Karp, jego ojciec Stanisław Wyszyński ożenił się 2 października 1911 z Eugenią Godlewską[6][7][8].
  4. W parafialnej Księdze Ochrzczonych z lat 1895–1901 pod numerem 148 z 1901 można przeczytać po rosyjsku, że: „3 sierpnia we wsi Zuzela urodził się potomek płci męskiej i tego samego dnia na chrzcie świętym nadano mu imię Stefan”. Niektóre źródła podają błędną datę 5 sierpnia[5][10].
  5. W źródłach podawana jest różna przyczyna choroby z 1924, która była powodem przełożenia jego święceń kapłańskich. Większość materiałów źródłowych określa ją jako: poważna choroba płuc[17] (Micewski 1982 ↓, s. 23), (Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 45). Inne źródła podają, że zapadł na zapalenie płuc, trafiając do szpitala, a następnie udał się na rekonwalescencję do Lichenia Starego[18]. Jeszcze inne podają, że była to gruźlica płuc[19].
  6. W 1932 otworzył na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, pod kierunkiem ks. prof. Antoniego Szymańskiego, przewód habilitacyjny, obierając sobie temat Środowisko moralne pracy fabrycznej. Wybuch II wojny światowej w 1939 przeszkodził w zdobyciu tego tytułu, a rękopis został przez Niemców bezpowrotnie zniszczony wraz z całym księgozbiorem[17].
  7. 23 grudnia 1952 w rozmowie w Wilanowie z wicemarszałkiem Sejmu Franciszkiem Mazurem prymas został poinformowany o odmowie rządu na jego wyjazd na konsystorz, gdzie miał otrzymać insygnia kardynalskie. Ostatecznie, dopiero 18 maja 1957 papież Pius XII podczas specjalnej uroczystości w Sali Tronowej na Watykanie nałożył mu: biret, kapelusz, pierścień i nadał mu tytuł związany z kościołem Santa Maria in Trastevere (Micewski 1982 ↓, s. 109–110, 171).
  8. Początkowo prymas sądził, że należy jedynie odnowić lwowskie śluby kazimierzowe i wzbraniał się przed napisaniem nowego tekstu, dopóki był uwięziony. O tekst prosili go ówczesny generał paulinów o. Alojzy Wrzalik OSPPE oraz ówczesny przeor jasnogórski o. Jerzy Tomziński OSPPE. Ostatecznie został przekonany argumentem, że przecież św. Paweł pisał z więzienia listy do wiernych (Micewski 1982 ↓, s. 153).
  9. Wielka Nowenna Tysiąclecia trwała dziewięć lat (1957–1966) i polegała na odnowie życia chrześcijańskiego (modlitwą i pracą moralną), poprzez zaakcentowanie tej odnowy przyjętą tematyką na dany rok. Jej idea powstała w dniach 15–29 sierpnia 1956 w Komańczy. Każdy rok zaczynał się 3 maja. Pierwszy rok (1957–1958) był poświęcony „Wierności Bogu, Krzyżowi, Ewangelii, Kościołowi i jego Pasterzom”. Drugi rok (1958–1959): „Naród wierny łasce” – żyć w łasce Bożej i przeciwstawiać się każdemu grzechowi. Trzeci rok (1959–1960): „Życie jest światłością ludzi” – rok życia, obrona życia duszy i ciała. Czwarty rok (1960–1961): „Małżeństwo – sakrament wielki w Kościele”. Piąty rok (1961–1962): „Rodzina Bogiem silna” – wychowanie w duchu Chrystusowym. Szósty rok (1962–1963): „Młodzież wierna Chrystusowi”. Siódmy rok (1963–1964): „Abyście się społecznie miłowali” – sprawiedliwość i miłość społeczna. Ósmy rok (1964–1965): „Nowy człowiek w Chrystusie” – walka z wadami narodowymi, pielęgnowanie cnót chrześcijańskich i narodowych oraz ostatni dziewiąty rok (1965–1966): „Weź w opiekę Naród cały” – cześć Maryi jako Królowej Polski[62].
  10. Jako prymas w latach (1962–1980) był głównym koronatorem obrazów lub figur na 41 uroczystościach. Po raz ostatni 17 sierpnia 1980 dokonując koronacji figurki Matki Bożej nadając jej tytuł Wambierzyckiej Królowej Rodzin w bazylice Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Wambierzycach[66]. Łącznie był koronatorem lub współkoronatorem na 48 uroczystościach[67].
  11. Był doktorem honoris causa: Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (filozofia), Katolickiego Uniwersytetu w Lowanium (teologia), Canisius College w Buffalo (prawo), Uniwersytetu DePaul w Chicago (prawo), Uniwersytetu Loyoli w Chicago (prawo), Katolickiego Uniwersytetu Ameryki w Waszyngtonie (prawo), Uniwersytetu Villanova (prawo), Uniwersytetu Marquette w Milwaukee (religia), Le Moyne College w Syracuse (nauki humanistyczne), Uniwersytetu św. Piotra w Jersey City (nauki humanistyczne), Seton Hall University w South Orange (nauki humanistyczne) i Uniwersytetu Niagara w Lewistonie (prawo)[71].
  12. Pierwszym papieżem, który na zaproszenie prymasa miał przyjechać do Polski, na Jasną Górę był Paweł VI (obchody milenijne 3 maja 1966), ale władze nie wyraziły na to zgody. Paweł VI w 1966 po raz drugi – tym razem – z własnej inicjatywy próbował uzyskać zgodę rządu na przyjazd do Polski – na Jasną Górę (pasterka 24/25 grudnia 1966), a następnie w dzień Bożego Narodzenia (25 grudnia) miał powrócić do Watykanu, jednak i tym razem władze nie wyraziły na to zgody (Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 60–61).

Przypisy | edytuj kod

  1. Wrociszew. W: Instytut Genealogii [on-line]. instytut-genealogii.com.pl. [dostęp 2020-04-30].
  2. Jak wielki wpływ ma rodzina. W: Dzieło Duchowej Adopcji Kapłanów [on-line]. ddak.wordpress.com. [dostęp 2020-04-30].
  3. a b c d Encyklopedia PWN: Wyszyński Stefan ↓.
  4. a b Stefan Wyszyński. W: Powstańcze Biogramy [on-line]. 1944.pl. [dostęp 2019-12-25].
  5. a b Ks. Robert Czarnowski: Akt chrztu Kardynała Stefana Wyszyńskiego odczytany na nowo (1). W: Tygodnik Katolicki „Niedziela”, nr 36/2001 [on-line]. niedziela.pl, 2001. [dostęp 2019-11-06].
  6. a b Stefan Kardynał Wyszyński. geni.com. [dostęp 2019-10-17].
  7. a b Kalendarium (1911). wyszynski.sej.pl. [dostęp 2019-11-05].
  8. a b c Micewski 1982 ↓, s. 21.
  9. a b Micewski 1982 ↓, s. 19.
  10. a b Genealogia Stefana Wyszyńskiego – Prymasa Tysiąclecia. moremaiorum.pl, 2015-08-26. [dostęp 2019-11-06].
  11. Micewski 1982 ↓, s. 17.
  12. a b c d e f Prymas Tysiąclecia, Od Zuzeli do Warszawy (1901-1948). stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-06].
  13. a b c Micewski 1982 ↓, s. 20.
  14. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 12.
  15. Micewski 1982 ↓, s. 22.
  16. Ks. prof. Waldemar Chrostowski: Kardynała Stefana Wyszyńskiego droga do kapłaństwa. W: „Nasz Dziennik” [on-line]. naszdziennik.pl, 2014-08-02. [dostęp 2019-11-05].
  17. a b Witold Kujawski. Szkic włocławskich dziejów Stefana Wyszyńskiego. „Ateneum Kapłańskie”. Zeszyt 3 (553), 2001-05/06. Wyższe Seminarium Duchowne we Włocławku. ISSN 0208-9041
  18. Kard. Stefan Wyszyński – seminarium i studia. W: Federacja Sodalicji Mariańskich [on-line]. sodalicja.pl. [dostęp 2020-05-17].
  19. Kardynał Stefan Wyszyński. Prymas Tysiąclecia (KALENDARIUM (1920–1925)). wyszynski.sej.pl ↓.
  20. a b Micewski 1982 ↓, s. 23.
  21. a b c Micewski 1982 ↓, s. 24.
  22. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 13.
  23. Micewski 1982 ↓, s. 25.
  24. Micewski 1982 ↓, s. 26.
  25. Strona Stronnictwa Pracy. stronnictwopracy.org.pl. [dostęp 2018-03-04].
  26. a b Micewski 1982 ↓, s. 30.
  27. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 45–46.
  28. a b c Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 15.
  29. Piotr Rozwadowski, Izabela Wojciechowska: Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. Wykaz uczestników-żołnierzy powstania warszawskiego: Kr-Ż. T. 6. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona i Fundacja „Warszawa Walczy 1939–1945”, 2004, s. 694. ISBN 83-11-09586-8. OCLC 749485076.
  30. a b c Micewski 1982 ↓, s. 39.
  31. Micewski 1982 ↓, s. 40.
  32. Micewski 1982 ↓, s. 41.
  33. Micewski 1982 ↓, s. 42.
  34. a b c Micewski 1982 ↓, s. 45.
  35. Micewski 1982 ↓, s. 44.
  36. Micewski 1982 ↓, s. 46.
  37. Micewski 1982 ↓, s. 48.
  38. a b c Micewski 1982 ↓, s. 55.
  39. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 17.
  40. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 46.
  41. Peter Raina: Kardynał Wyszyński/2 Losy więzienne. Warszawa: Wydawnictwo Książka Polska, 1993, s. 11–12. ISBN 83-85506-99-3. OCLC 645812145.
  42. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 46–47.
  43. J. Stefaniak: Porozumienie Kościół-Państwo 1950. W: Artur Winiarczyk: Encyklopedia Białych Plam. T. 14. Radom: Polskie Wydawn. Encyklopedyczne, 2004, s. 274–275. ISBN 83-88822-99-3. OCLC 163641735.
  44. Porozumienie zawarte między przedstawicielami Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Episkopatu Polski. nonpossumus.pl. [dostęp 2011-11-17].
  45. Wyszyński 1982 ↓, s. 25.
  46. Micewski 1982 ↓, s. 123.
  47. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 18.
  48. Dom Arcybiskupów Warszawskich. Archidiecezja warszawska. [dostęp 2018-05-23].
  49. a b Dom Arcybiskupów Warszawskich. Najciekawsze wnętrza. Archidiecezja warszawska. [dostęp 2018-05-25].
  50. Anna Wenc: Przypomnienie sylwetki ks. Stanisława Skorodeckiego (1919-2002). ropczyce.rzeszow.opoka.org.pl, 2016. [dostęp 2019-11-04].
  51. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 49–50.
  52. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 50.
  53. Jan Żaryn. Prymas Wyszyński w aktach SB. (PDF). „Studia Prymasowskie”. Nr 6, s. 181–190, 2012. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. ISSN 1899-2587. OCLC 8254945882. [dostęp 2019-11-04]. 
  54. a b c d e f g PRASA ZAGRANICZNA O UWIĘZIENIU PRYMASA WYSZYŃSKIEGO. STOLICA APOSTOLSKA W OBRONIE UWIĘZIONEGO Kardynała. (PDF). W: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego [on-line]. stowarzyszeniefidesetratio.pl, 2019-10-19. [dostęp 2019-11-01].
  55. Wyszyński 1982 ↓, s. 249.
  56. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 51.
  57. a b Mikołaj Kwiatkowski: Jasnogórskie Śluby Narodu Polskiego. „Lud mówi: Królowo Polski, przyrzekamy!”. histmag.org, 2016-08-26. [dostęp 2020-10-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-27)].
  58. Maria Okońska: JAK POWSTAŁY JASNOGÓRSKIE ŚLUBY NARODU?. centrumzawierzenia.jasnagora.pl, 2019-06-27. [dostęp 2020-10-20].
  59. Lidia Dudkiewicz: Jeszcze jedna tajemnica wielkości Prymasa (rozmowa z o. Jerzym Tomzińskim OSPPE). W: Tygodnik katolicki „Niedziela” nr 30/2001 [on-line]. niedziela.pl. [dostęp 2019-10-30].
  60. Kard. Stefan Wyszyński o swoich święceniach kapłańskich. W: Tygodnik katolicki „Niedziela” nr 31/2009 [on-line]. niedziela.pl. s. 21. [dostęp 2019-11-08].
  61. Antoni Dudek: Państwo i Kościół w Polsce: 1945-1970. Kraków: Wydawnictwo PiT, 1995, s. 50. ISBN 83-86219-11-4. OCLC 1040801302.
  62. Wielka Nowenna. W: Katolicka Agencja Informacyjna [on-line]. dziedzictwo.ekai.pl. [dostęp 2019-11-02].
  63. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 60.
  64. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 56.
  65. a b c d e f Józef Marecki: W jaki sposób służby PRL-u usiłowały osłabić pozycję kardynała Stefana Wyszyńskiego?. nowahistoria.interia.pl, 2014-11-15. [dostęp 2019-11-10].
  66. a b Koronacje papieskie Wizerunków Matki Bożej wg kolejności ogłoszenia. katolik.pl. [dostęp 2019-11-02].
  67. a b c d Stefan Wyszyński. W: Prymas Polski [on-line]. prymaspolski.pl. [dostęp 2019-11-08].
  68. Micewski 1982 ↓, s. 233.
  69. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 26.
  70. Janusz Zabłocki: Dzienniki 1956-1965. T. 1. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2008, s. 228. OCLC 838170193.
  71. Tytuły. nonpossumus.eu. [dostęp 2020-09-19].
  72. A. Dziurok, M. Gałęzowski, Ł. Kamiński, F. Musiał: Od niepodległości do niepodległości Historia Polski 1918–1989. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2010, s. 371. ISBN 978-83-7629-204-5. OCLC 762475366.
  73. „Odpowiedzialność - obowiązki - prawa w życiu Narodu”. Homilia podczas uroczystości Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze 26 VIII 1980. nonpossumus.eu. [dostęp 2020-09-19].
  74. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 37.
  75. Komunikat z posiedzenia Rady Głównej Episkopatu Polski. W: Ośrodek „Karta” [on-line]. dlibra.karta.org.pl, 1980-08-27. [dostęp 2020-10-03].
  76. a b Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 37–39.
  77. Mówił do delegacji „Solidarności”: „(...) najpilniejsza sprawa jest ta, abyście panowie, chcąc wiele, nie stracili tego co macie dziś. (...) To nie jest oczywiście największa cnota: męstwo. Największą cnotą jest miłość a także roztropność i rozwaga. (...) Wstrzymujemy się od środków tak kosztownych, jakim może być strajk generalny, który tak łatwo jest zacząć ale skończyć bardzo trudno.” (→ Lech Mażewski: Solidarnościowe rozrachunki. 22 szkice gdańskie. Wyd. 2. Krzeszowice: Dom Wydawniczy „Ostoja”, 2005, s. 43–44. OCLC 1150488574.)
  78. Grabowski 1982 ↓, s. 7.
  79. Micewski 1982 ↓, s. 437.
  80. Grabowski 1982 ↓, s. 9.
  81. Mija 35 lat od śmierci kardynała Stefana Wyszyńskiego. telewizjarepublika.pl. [dostęp 2017-06-18].
  82. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 282–283.
  83. Stefan Wyszyński (ang.). worldcat.org. [dostęp 2019-10-31].
  84. a b Micewski 1982 ↓, s. 10.
  85. Micewski 1982 ↓, s. 11.
  86. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 249–250.
  87. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 168.
  88. Kniotek, Modzelewski i Szumska 1982 ↓, s. 116.
  89. a b c d e f g h i Tomasz Królak, Marcin Przeciszewski: O. Bartoszewski o szczegółach procesu beatyfikacyjnego kard. Stefana Wyszyńskiego. ekai.pl, 2020-02-14. [dostęp 2020-02-15].
  90. a b ~1981~ Stefan Wyszyński (ang.). newsaints.faithweb.com. [dostęp 2017-12-18].
  91. Jasna Góra: nowenna przed 30. rocznicą śmierci kard. Stefana Wyszyńskiego. ekai.pl, 2010-09-28. [dostęp 2010-11-16].
  92. M. Kindziuk. Kard. Wyszyński w drodze na ołtarze. „Niedziela”. 21/2013. s. 12–13. ISSN 0208-872X. [dostęp 2013-05-28]. 
  93. a b Zamknięcie diecezjalnego procesu. ekai.pl, 2013-05-28. [dostęp 2013-05-28].
  94. Kard. Nycz złożył w Watykanie positio kard. Wyszyńskiego. ekai.pl, 2015-11-24. [dostęp 2015-12-04].
  95. 35. rocznica śmierci kard. Wyszyńskiego – coraz bliżej beatyfikacji. ekai.pl, 2016-05-28. [dostęp 2017-01-15].
  96. Beatyfikacja kard. Stefana Wyszyńskiego coraz bliżej. niedziela.pl, 2017-12-12. [dostęp 2017-12-12].
  97. Promulgazione di Decreti della Congregazione delle Cause dei Santi (wł.). vatican.va, 2017-12-19. [dostęp 2017-12-19].
  98. a b Papież ogłosił heroiczność kard. Wyszyńskiego. ekai.pl, 2017-12-19. [dostęp 2017-12-19].
  99. O. Bartoszewski:Konsylium lekarskie Kongregacji ds. Świętych zatwierdziło cud za wstawiennictwem kard. Wyszyńskiego. niedziela.pl, 2019-01-20. [dostęp 2019-01-20].
  100. PILNE! Watykan uznał cud za wstawiennictwem kard. Wyszyńskiego. Będzie beatyfikacja!. bialykruk.pl. [dostęp 2019-10-03].
  101. Beatyfikacja prymasa Stefana Wyszyńskiego. Wkrótce papież ogłosi datę i miejsce. wp.pl. [dostęp 2019-10-21].
  102. Prymas Wyszyński będzie beatyfikowany. archwwa.pl, 2019-10-03. [dostęp 2019-10-05].
  103. Kard. Kazimierz Nycz: beatyfikacja kardynała Stefana Wyszyńskiego odbędzie się 7 czerwca 2020 r. w Warszawie. wp.pl. [dostęp 2019-10-21].
  104. Beatyfikacja kard. Stefana Wyszyńskiego zawieszona. warszawa.gosc.pl. [dostęp 2020-04-28].
  105. Instytut Prymasowski Stefana Kardynała Wyszyńskiego. wyszynskiprymas.pl. [dostęp 2019-11-01].
  106. Z historii Instytutu Prymasowskiego Stefana Kardynała Wyszyńskiego. wyszynskiprymas.pl. [dostęp 2011-03-01].
  107. M.P. z 1994 r. nr 35, poz. 296. [dostęp 2010-12-03].
  108. Fundacja im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego Szpitala Murcki w Katowicach. szpitalmurcki.pl. [dostęp 2019-11-01].
  109. Fundacja „Dziedzictwo Stefana Kardynała Wyszyńskiego”. bazy.ngo.pl. [dostęp 2011-03-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-07)].
  110. Fundacja Wyszyńskiego. wyszynskiego.pl. [dostęp 2019-11-07].
  111. Dz.U. 1999 nr 79, poz. 884. prawo.sejm.gov.pl. [dostęp 2019-12-11].
  112. M.P. 2000 nr 35, poz. 711. isap.sejm.gov.pl. [dostęp 2019-12-11].
  113. Szpital Wojewódzki im. Prymasa Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Sieradzu. szpitale.lodzkie.pl. [dostęp 2019-11-01].
  114. O nas. W: Stowarzyszenie Przyjaciół Szkół im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego [on-line]. wyszynskistowarzyszenie.org. [dostęp 2019-11-01].
  115. Lista szkół im. Stefana Wyszyńskiego. (PDF). wyszynskistowarzyszenie.org. [dostęp 2019-11-01].
  116. O szkole. W: Zespół Szkól im. Prymasa Tysiąclecia Stefana Kardynała Wyszyńskiego [on-line]. 5lo.opole. [dostęp 2019-11-01].
  117. Zespół Szkół Zawodowych Nr 3 im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Ostrołęce. zsz3.ostroleka.pl. [dostęp 2019-11-01].
  118. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Konopnicy. konopnica.edu.pl. [dostęp 2019-11-01].
  119. Szkoła Podstawowa im. Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Kruszynie. spkruszyn.edupage.org. [dostęp 2019-11-01].
  120. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Lelicach. splelice.gozdowo.eu. [dostęp 2019-11-01].
  121. Szkoła Podstawowa im. Stefana Kard. Wyszyńskiego w Mieleszynie. gimmieleszyn.superszkolna.pl. [dostęp 2019-11-01].
  122. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Somoninie. szkola.spsomonino.pl. [dostęp 2019-11-01].
  123. Szkoła Podstawowa w Stadnikach im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego. sp-stadniki.pl. [dostęp 2019-11-01].
  124. Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Stojadłach. zsstojadla.szkolnastrona.pl. [dostęp 2019-11-01].
  125. Szkoła Podstawowa nr 2 imienia Kardynała Karola Wyszyńskiego w Sułkowicach. sp2.sulkowice.pl. [dostęp 2019-11-01].
  126. Publiczna Szkoła Podstawowa im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Wierzchowinach. [dostęp 2019-11-01].
  127. Honorowi oraz Zasłużeni Obywatele Miasta Skierniewice. W: Urząd Miasta Skierniewice [on-line]. bip.um.skierniewice.pl. [dostęp 2019-12-24].
  128. Uroczyste nadanie Tytułu Honorowego Obywatela Wąwolnicy Kardynałowi Stefanowi Wyszyńskiemu. W: Gmina Wąwolnica [on-line]. wawolnica.pl, 2018-08-03. [dostęp 2019-12-24].
  129. Moneta 2 zł Stefan Wyszyński. numizmatyczny.com. [dostęp 2019-11-10].
  130. Moneta 10 zł Stefan Wyszyński. numizmatyczny.com. [dostęp 2019-11-10].
  131. Ks. Kard. Stefan Wyszyński 200 zł 2001. wyrobymennicze.pl. [dostęp 2019-11-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-11-10)].
  132. 1992.08.15. Prymas Tysiąclecia ks. Kardynał Stefan Wyszyński. Spotkanie młodzieży polskiej na Jasnej Górze z okazji I rocznicy Światowego Dnia Młodzieży. W: Katalog Znaków Pocztowych [on-line]. kzp.pl. [dostęp 2019-11-09].
  133. 2001.08.03. 100. rocznica urodzin kardynała Stefana Wyszyńskiego, Prymasa Tysiąclecia. W: Katalog Znaków Pocztowych [on-line]. kzp.pl. [dostęp 2019-11-09].
  134. 1991.06.01 IV Wizyta Papieża Jana Pawła II w Polsce. W: Katalog Znaków Pocztowych [on-line]. kzp.pl. [dostęp 2020-10-19].
  135. a b c Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Bachledówka. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  136. Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Częstochowa. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  137. a b c Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Komańcza. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  138. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Prudnik-Las. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  139. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Rywałd Królewski. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  140. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Stoczek. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  141. a b Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Stryszawa. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  142. a b c Miejsca pamięci o Prymasie Wyszyńskim – Zuzela. stefwysz.blogspot.com. [dostęp 2019-11-04].
  143. Prymas Tysiąclecia. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  144. Lata więzienne prymasa Wyszyńskiego (1953–1956). filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  145. Soli Deo. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  146. Kardynał Stefan Wyszyński. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  147. Non possumus. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  148. Kromka chleba. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  149. Świadectwo drogi. Stefan Kardynał Wyszyński. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  150. Skrawek nieba. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  151. Uwięziony prymas. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  152. Zawód: Prymas Polski. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  153. Jan Paweł II i prymas Stefan Kardynał Wyszyński. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  154. Kryptonim „Prorok”. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  155. Jako w niebie, tak i w Komańczy. filmpolski.pl. [dostęp 2019-11-01].
  156. Ojciec i pasterz. Kardynał Stefan Wyszyński. filmpolski.pl. [dostęp 2020-10-19].
  157. Prymas w Komańczy. tvp.pl, 2009-10-16. [dostęp 2010-11-16].
  158. Micewski 1982 ↓, s. 181.
  159. Micewski 1982 ↓, s. 394.
  160. Jan Paweł II (wybrała i ułożyła Justyna Kiliańczyk-Zięba): Autobiografia. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2003, s. 118. ISBN 83-08-03317-2. OCLC 780303661.
  161. a b c Micewski 1982 ↓, s. 401.

Bibliografia | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (osoba):
Na podstawie artykułu: "Stefan Wyszyński" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy