Strzelce Opolskie


Na mapach: 50°30′40″N 18°18′02″E/50,511111 18,300556

Strzelce Opolskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Strzelce Opolskie (niem. Groß Strehlitz[2]) – miasto powiatowe (powiat strzelecki) na Górnym Śląsku, w województwie opolskim. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Strzelce Opolskie. Miasto jest położone we wschodniej części województwa, na Wyżynie Śląskiej.

Według danych z 2012 r. miasto liczyło 18 610 mieszkańców[3].

Strzelce Opolskie położone są w pobliżu autostrady A4, przebiega przez nie droga krajowa nr 94, w pobliżu granicy z województwem śląskim. Miasto leży na zachodnim skraju Wyżyny Śląskiej, na północno-wschodnim stoku Góry Chełmskiej, jest również członkiem Nowej Hanzy.

W części miasta Suche Łany działało Państwowe Gospodarstwo RolneStadnina Koni Strzelce Opolskie, zlikwidowana w 1998 roku[4].

Strzelce Opolskie uzyskały lokację miejską w 1290 roku[5].

Spis treści

Geologia | edytuj kod

W północnej części miasta znajduje się duży, czynny kamieniołom wapieni środkowotriasowych, będący bazą istniejącej w mieście do 2004 r. cementowni[6].

Nazwa | edytuj kod

Nazwa Strzelce Wielkie wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[7]

Nazwa osady, później miasta wywodzi się od strzelców-łowców książęcych, urządzających w okolicy łowy. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu wymienia jako najwcześniej zanotowaną nazwę miejscowości Strzelica podając jej znaczenie „Wohnort der Jager und Schutzen” czyli po polsku „Wieś zamieszkana przez łowczych i strzelców”[8]. Pierwotna nazwa została później przez Niemców zgermanizowana na Strehlitz i utraciła swoje znaczenie[8]. Nazwę upamiętnia stojący od 1923 r. na rynku przed ratuszem pomnik strzelca.

W 1295 r. (lub w 1305 r.) w księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis wymieniona miejscowość pod nazwą Strelicz. Dokument wymienia również wchłoniętą przez miasto Strelitz polonico we fragmencie Strelitz polonico decima more polonico et valet tres urnas mellis[9][10].

W 1750 r. nazwa Strzelce Wielkie wymieniona została w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[11]

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie prowincji śląskiej wydanym w 1830 r. we Wrocławiu przez Johanna Knie obok niemieckiej Gross Strehlit pojawia się nazwa Wielki Strzelec[12]. Z kolei nazwę Strzelce Wielkie w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[13].

Nazwa miasta występowała w różnych wersjach: Strzelecz, Strzelicz, Strelicz, Gross-Strehlitz, Strehlitz od 1581 r., a od 1945 r. Strzelce Opolskie[14]. Ludowe, górnośląskie nazwy miasta: Wielkie Strzelce (w 1945 r. używana urzędowo[15]), Strzelce Wielkie (opozycja do Strzelec MałychStrzeleczek), Strzelce[14][16], (dop. Strzelców).

Historia | edytuj kod

Miasto Strzelce Opolskie rozwinęło się z pierwotnej leśnej osady targowej, o której wzmianki pojawiają się w dokumentach już w XIII w. (1234, 1271, 1290). W kwestii założenia miasta na prawie niemieckim – brak pewności. Dane źródłowe sugerują różne daty: 1290, 1305, 1320, 1362 r. Prawdopodobnie, po zniszczeniu osady w 1273 r. podczas najazdu Bolesława Wstydliwego, nastąpiła lokacja Strzelec w 1290 r. przez piastowskiego księcia opolskiego Bolka I, który rozpoczął budowę miasta, a w 1313 r. zbudował zamek myśliwski. W 1327 r. miasto było otoczone murami obronnymi z dwoma bramami – Opolską i Krakowską.

Po wydzieleniu tego rejonu w oddzielne księstwo, którego władcą został syn Bolesława opolskiegoAlbert strzelecki (zm. ok. 1366 r.). Od tej pory Strzelce stanowiły samodzielne księstwo zarządzane najczęściej przez książąt opolskich lub niemodlińskich. Ostatnim księciem strzeleckim był Bolko V (zm. 1460), jeden z przywódców husytów śląskich. Do 1532 r. miasto było w posiadaniu książąt piastowskich. Po wygaśnięciu rodu przeszło pod panowanie austriackie, a od XVIII w. pod panowaniem pruskim. W 1812 r. właścicielem Strzelec został generał wojsk saskich hrabia Andrzej Renard, twórca nowoczesnego przemysłu na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Po III powstaniu śląskim miasto pozostało w Niemczech. W trakcie plebiscytu na Górnym Śląsku 20 marca 1921 r. oddano w Strzelcach Opolskich (niem. Groß Strehlitz) 3364 głosów (85,7%) za pozostaniem w Niemczech i 558 (14,2%) za włączeniem do państwa polskiego[17]. Frekwencja wyniosła 98,4%. 4 oddane głosy uznano za nieważne. W powiecie Strzelce Op. za włączeniem do państwa polskiego oddano 23023 głosów (50,7%), za pozostaniem w Niemczech 22390 głosów (49,3%)[18]. Ostatnim właścicielem Strzelec do 1945 r. był hrabia z rodu Castell-Castell. W czasie II wojny światowej w miejscowości mieściło się ciężkie więzienie i areszt. W więzieniu osadzano więźniów w ramach akcji „Noc i mgła”. Pod koniec stycznia 1945 r. około 500 strzeleckich więźniów ewakuowano poprzez Brzeg do więzienia w Świdnicy. Spośród 500 ewakuowanych do miejsca przeznaczenia dotarło 200. Części więźniów udało się zbiec, część poległa podczas nalotów, większość została wymordowana[19].

21 stycznia 1945 roku siły niemieckie zostały wyparte z miasta przez jednostki 100 i 242 brygady pancernej 31 korpusu pancernego 1 Frontu Ukraińskiego (dla uczczenia pamięci poległych żołnierzy radzieckich po wojnie postawiono Pomnik Wdzięczności na ówczesnym pl. Przyjaźni Polsko - Radzieckiej)[20].

Od 1950 r. miasto administracyjnie należy do woj. opolskiego.

Demografia | edytuj kod

  • Piramida wieku mieszkańców Strzelec Opolskich w 2014 roku[1].


Zabytki | edytuj kod

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[23]:

  • stare miasto
  • kościół par. pw. św. Wawrzyńca z dzwonnicą – przebudowaną basztą z XV w., ul. Kołłątaja 9, z l. 1904-07
  • kościół ewangelicki, ul. Opolska, z 1825 r., 1888 r.
  • kościół cmentarny pw. św. Barbary, ul. Opolska, drewn., z poł. XVII w., wypisany z księgi rejestru
  • dom zakonny elżbietanek, ul. Powstańców Śląskich 8, z 1879 r.
  • grób lotników z kampanii wrześniowej 1939 r. na cmentarzu
  • kapliczka przydrożna, ul. Ujazdowska 27
  • zespół zamkowy, z XIV w.-1562 r.-XIX w.: ruiny zamku książąt piastowskich z XIV w., brama zamkowa, park z cennym drzewostanem
  • ratusz, z wieżą XVI w., 1844 r.- XIX w.
  • baszta obronna, ob. dzwonnica, pl. Kościelny, z XV w., XVIII w.
  • domy, ul. Karola Lange 3, 5 (d. Marchlewskiego), z poł. XIX w.
  • budynek więzienia, ul. Karola Miarki 1, z l. 1885-89: ogrodzenie z wieżyczkami
  • kamienica, ul. Parafialna 1, z 1875 r.
  • plebania, obecnie dom mieszkalny, ul. Parafialna 2, z XVIII w.
  • zagroda (d. bażantarnia), ul. Parkowa 11, z poł. XIX w.: dom, budynek gospodarczy, budynek gospodarczy, drewniany, ogrodzenie
  • domy, pl. Przyjaźni 1, 2, 4, 5, z połowy XIX w.
  • zakład karny nr 2, ul. Świerczewskiego 3, z lat 1893–1896: dwa pawilony więzienne, kuchnia, ogrodzenie z wartowniami
  • dom, ul. Zamkowa 4, z końca XIX w.
  • ujeżdżalnia koni, ul. Zamkowa 6, z początku XX w.
  • dawny browar, ul. Kościuszki 4, po 1890 r.
  • spichrz, ul. Marka Prawego 27, drewniany z XVIII w., przeniesiony do skansenu w Bierkowicach.

inne zabytki:

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

  • zbór w Strzelcach Opolskich

Galeria | edytuj kod

Miasta partnerskie | edytuj kod

Ponadto miasto prowadzi współpracę z następującymi miastami[25]:

Zobacz też | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Strzelce_Opolskie, w oparciu o dane GUS.
  2. werwaltunsgeschichte.de
  3. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342
  4. Hodowla koni w Strzelcach Opolskich | Strzelec Opolski
  5. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 72-73.
  6. Robert Niedźwiedzki, Joachim Szulc, Marek Zarankiewicz, 2012: Przewodnik geologiczny. Kamienne skarby Ziemi Annogórskiej. Wyd.: Stowarzyszenie Kraina św. Anny, strony 27-28. ​ISBN 978-83-63036-04-1
  7. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750"
  8. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 10.
  9. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  10. Strzelec Opolski: Zaginione Strzelce Polskie
  11. "Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750".
  12. Alphabetisch-Statistisch-Topographische Uebersicht aller Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien..., s. 760
  13. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.12.
  14. a b Nazwa Strzelce znalazła się na polskiej mapie wojskowej jeszcze w 1947 – [1].
  15. Dz.U. 1945 nr 33 poz. 196
  16. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  17. Wyniki plebiscytu w powiecie strzeleckim
  18. Źródło Joachim Balcke „Śląsk i Ślązacy” – Wyd. Naukowe Scholar – Warszawa 2001 r.
  19. A. Kurek, Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasach Trzeciej Rzeszy, Kraków 2007, s. 81-82
  20. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 494
  21. http://web.archive.org/web/20171114074744/http://www.verwaltungsgeschichte.de:80/strehlitz.html poz. 23
  22. Bank Danych Lokalnych GUS, stat.gov.pl [dostęp 2014-02-19] .
  23. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 117-119. [dostęp 13.1.2013].
  24. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-14] .
  25. Strzelce Opolskie
Na podstawie artykułu: "Strzelce Opolskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy