Strzelce Opolskie


Na mapach: 50°30′40″N 18°18′02″E/50,511111 18,300556

Strzelce Opolskie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Strzelce Opolskie i (daw. Wielkie Strzelce[2] niem. Groß Strehlitz[3], śl. Wjelge Strzelce) – miasto w Polsce położone w województwie opolskim, w powiecie strzeleckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Strzelce Opolskie. Historycznie leży na Górnym Śląsku, na zachodnim skraju Wyżyny Śląskiej, na północno-wschodnim stoku Góry Świętej Anny, w pobliżu granicy z województwem śląskim.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa opolskiego.

Według danych na 30 czerwca 2016 miasto było zamieszkane przez 18 205 osób.

Od 7 czerwca 1995 Strzelce Opolskie są członkiem Nowej Hanzy[4].

Spis treści

Geografia | edytuj kod

Położenie | edytuj kod

Miasto jest położone w południowo-zachodniej Polsce, w województwie opolskim, około 10 km od granicy z województwem śląskim, na zachodnim skraju Wyżyny Śląskiej. Strzelce Opolskie położone są na wysokości 235 m n.p.m.

Środowisko naturalne | edytuj kod

W Strzelcach Opolskich panuje klimat umiarkowany ciepły. Średnia temperatura roczna wynosi +8,3 °C. Duże zróżnicowanie dotyczy termicznych pór roku. Średnie roczne opady atmosferyczne w rejonie Strzelec Opolskich wynoszą 646 mm. Dominują wiatry zachodnie[5].

Podział miasta | edytuj kod

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju częściami Strzelec Opolskich są[6]:

W mieście znajdują się również osiedla[6]:

  • os. Milionerów
  • os. Piastów Śląskich
  • os. Zydlungi

Nazwa | edytuj kod

Nazwa Strzelce Wielkie wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[7]

Nazwa osady, później miasta wywodzi się od strzelców-łowców książęcych, urządzających w okolicy łowy. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu wymienia jako najwcześniej zanotowaną nazwę miejscowości Strzelica podając jej znaczenie „Wohnort der Jager und Schutzen”, czyli po polsku „Wieś zamieszkana przez łowczych i strzelców”[8]. Pierwotna nazwa została później przez Niemców zgermanizowana na Strehlitz i utraciła swoje znaczenie[8]. Nazwę upamiętnia stojący od 1923 r. na rynku przed ratuszem pomnik strzelca.

W 1295 r. (lub w 1305 r.) w księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis wymieniona miejscowość pod nazwą Strelicz. Dokument wymienia również wchłoniętą przez miasto Strelitz polonico we fragmencie Strelitz polonico decima more polonico et valet tres urnas mellis[9][10].

W 1750 r. nazwa Strzelce Wielkie wymieniona została w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[11]

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie prowincji śląskiej wydanym w 1830 r. we Wrocławiu przez Johanna Knie obok niemieckiej Gross Strehlit pojawia się nazwa Wielki Strzelec[12]. Z kolei nazwę Strzelce Wielkie w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[13].

Nazwa miasta występowała w różnych wersjach: Strzelecz, Strzelicz, Strelicz, Gross-Strehlitz, Strehlitz od 1581 r., a od 1945 r. Strzelce Opolskie[14]. Ludowe, górnośląskie nazwy miasta: Wielkie Strzelce (w 1945 r. używana urzędowo[2]), Strzelce Wielkie (opozycja do Strzelec MałychStrzeleczek), Strzelce[14][15] (dop. Strzelców).

Historia | edytuj kod

Miasto Strzelce Opolskie rozwinęło się z pierwotnej leśnej osady targowej, o której wzmianki pojawiają się w dokumentach już w XIII w. (1234, 1271, 1290). W kwestii założenia miasta na prawie niemieckim – brak pewności. Dane źródłowe sugerują różne daty: 1290, 1305, 1320, 1362 r. Prawdopodobnie, po zniszczeniu osady w 1273 r. podczas najazdu Bolesława Wstydliwego, nastąpiła lokacja Strzelec w 1290 r. przez piastowskiego księcia opolskiego Bolka I, który rozpoczął budowę miasta, a w 1313 r. zbudował zamek myśliwski. W 1327 r. miasto było otoczone murami obronnymi z dwoma bramami – Opolską i Krakowską.

Po wydzieleniu tego rejonu w oddzielne księstwo, którego władcą został syn Bolesława opolskiegoAlbert strzelecki (zm. ok. 1366). Od tej pory Strzelce stanowiły samodzielne księstwo zarządzane najczęściej przez książąt opolskich lub niemodlińskich. Ostatnim księciem strzeleckim był Bolko V (zm. 1460), jeden z przywódców husytów śląskich. Do 1532 r. miasto było w posiadaniu książąt piastowskich. Po wygaśnięciu rodu przeszło pod panowanie austriackie, a od XVIII w. pod panowaniem pruskim. W 1812 r. właścicielem Strzelec został generał wojsk saskich hrabia Andrzej Renard, twórca nowoczesnego przemysłu na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Po III powstaniu śląskim miasto pozostało w Niemczech. W trakcie plebiscytu na Górnym Śląsku 20 marca 1921 r. oddano w Strzelcach Opolskich (niem. Groß Strehlitz) 3364 głosów (85,7%) za pozostaniem w Niemczech i 558 (14,2%) za włączeniem do państwa polskiego[16]. Frekwencja wyniosła 98,4%. 4 oddane głosy uznano za nieważne. W powiecie Strzelce Op. za włączeniem do państwa polskiego oddano 23023 głosów (50,7%), za pozostaniem w Niemczech 22390 głosów (49,3%)[17]. Ostatnim właścicielem Strzelec do 1945 r. był hrabia z rodu Castell-Castell. W czasie II wojny światowej w miejscowości mieściło się ciężkie więzienie i areszt. W więzieniu osadzano więźniów w ramach akcji „Noc i mgła”. Pod koniec stycznia 1945 r. około 500 strzeleckich więźniów ewakuowano poprzez Brzeg do więzienia w Świdnicy. Spośród 500 ewakuowanych do miejsca przeznaczenia dotarło 200. Części więźniów udało się zbiec, część poległa podczas nalotów, większość została wymordowana[18].

21 stycznia 1945 roku siły niemieckie zostały wyparte z miasta przez jednostki 100 i 242 brygady pancernej 31 korpusu pancernego 1 Frontu Ukraińskiego (dla uczczenia pamięci poległych żołnierzy radzieckich po wojnie postawiono Pomnik Wdzięczności na ówczesnym pl. Przyjaźni Polsko – Radzieckiej)[19].

Od 1950 Strzelce Opolskie leżą w granicach województwa opolskiego, przy czym były to trzy różne jednostki administracyjne funkcjonujące w latach 1950–1975, 1975–1998 oraz współczesne od 1999.

Demografia | edytuj kod

Liczba mieszkańców miasta | edytuj kod

1828 – 1468[20] 1832 – 1400[20] 1845 – 2122[20] 1869 – 7106[20] 1880 – 4627[20] 1890 – 5112[20] 1932 – 9667[20] 1933 – 11000[21] 1939 – 11523[21] 1995 – 21885[22] 1996 – 21768[22] 1997 – 21766[22] 1998 – 21706[22] 1999 – 21255[22] 2000 – 21080[22] 2001 – 20847[22] 2002 – 20696[22] 2003 – 20478[22] 2004 – 20253[22] 2005 – 20095[22] 2006 – 19976[22] 2007 – 19853[22] 2008 – 19758[22] 2009 – 19657[22] 2010 – 19542[22] 2011 – 18754[22] 2014 – 18373[22] 2015 – 18244[22] 2016 – 18185[22] 2017 – 18057[22]


Piramida wieku mieszkańców Strzelec Opolskich w 2014 roku | edytuj kod

[1].

Zabytki | edytuj kod

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[23]:

  • stare miasto
  • kościół par. pw. św. Wawrzyńca z dzwonnicą – przebudowaną basztą z XV w., ul. Kołłątaja 9, z l. 1904-07
  • Kościół Bożego Ciała do końca lat 70. XX wieku użytkowany przez ewangelików, ul. Opolska, z 1825 r., 1888 r.
  • kościół cmentarny pw. św. Barbary, ul. Opolska, drewn., z poł. XVII w., wypisany z księgi rejestru
  • dom zakonny elżbietanek, ul. Powstańców Śląskich 8, z 1879 r.
  • grób lotników z kampanii wrześniowej 1939 r. na cmentarzu
  • kapliczka przydrożna, ul. Ujazdowska 27
  • zespół zamkowy, z XIV w.-1562 r.-XIX w.: ruiny zamku książąt piastowskich z XIV w., brama zamkowa, park z cennym drzewostanem
  • ratusz, z wieżą XVI w., 1844 r.- XIX w.
  • baszta obronna, ob. dzwonnica, pl. Kościelny, z XV w., XVIII w.
  • domy, ul. Karola Lange 3, 5 (d. Marchlewskiego), z poł. XIX w.
  • budynek więzienia, ul. Karola Miarki 1, z l. 1885-89: ogrodzenie z wieżyczkami
  • kamienica, ul. Parafialna 1, z 1875 r.
  • plebania, obecnie dom mieszkalny, ul. Parafialna 2, z XVIII w.
  • zagroda (d. bażantarnia), ul. Parkowa 11, z poł. XIX w.: dom, budynek gospodarczy, budynek gospodarczy, drewniany, ogrodzenie
  • domy, pl. Przyjaźni 1, 2, 4, 5, z połowy XIX w.
  • zakład karny nr 2, ul. Świerczewskiego 3, z lat 1893–1896: dwa pawilony więzienne, kuchnia, ogrodzenie z wartowniami
  • dom, ul. Zamkowa 4, z końca XIX w.
  • ujeżdżalnia koni, ul. Zamkowa 6, z początku XX w.
  • dawny browar, ul. Kościuszki 4, po 1890 r.
  • spichrz, ul. Marka Prawego 27, drewniany z XVIII w., przeniesiony do skansenu w Bierkowicach.

inne zabytki:

Gospodarka | edytuj kod

W części miasta Suche Łany działało Państwowe Gospodarstwo RolneStadnina Koni Strzelce Opolskie, zlikwidowana w 1998 roku[24].

W północnej części miasta znajduje się duży, czynny kamieniołom wapieni środkowotriasowych, będący bazą istniejącej w mieście do 2004 r. cementowni[25].

Transport | edytuj kod

Przez Strzelce Opolskie przebiega droga krajowa:

Sieć uzupełniają drogi wojewódzkie:

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe:

  • zbór w Strzelcach Opolskich

Galeria | edytuj kod

Miasta partnerskie | edytuj kod

Ponadto miasto prowadzi współpracę z następującymi miastami[27]:

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Strzelce_Opolskie, w oparciu o dane GUS.
  2. a b Dz.U. 1945 nr 33, poz. 196.
  3. werwaltunsgeschichte.de.
  4. Strzelce Opolskie, web.archive.org, 4 grudnia 2013 [dostęp 2020-04-21] [zarchiwizowane z adresu 2013-12-04] .
  5. Klimat: Strzelce Opolskie: Klimatogram, wykres temperatury, tabela klimatu – Climate-Data.org, pl.climate-data.org [dostęp 2020-06-11] .
  6. a b GUGiK, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 7 stycznia 2020 [dostęp 2020-06-11]  (pol.).
  7. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.
  8. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch’s Buchhandlung, 1888, s. 10.
  9. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  10. Strzelec Opolski: Zaginione Strzelce Polskie.
  11. „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.
  12. Alphabetisch-Statistisch-Topographische Uebersicht aller Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien..., s. 760.
  13. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 12.
  14. a b Nazwa Strzelce znalazła się na polskiej mapie wojskowej jeszcze w 1947 – [1].
  15. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  16. Wyniki plebiscytu w powiecie strzeleckim.
  17. Źródło Joachim Balcke „Śląsk i Ślązacy” – Wyd. Naukowe Scholar – Warszawa 2001 r.
  18. A. Kurek, Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasach Trzeciej Rzeszy, Kraków 2007, s. 81–82.
  19. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 494.
  20. a b c d e f g Demografia, sztetl.org.pl [dostęp 2020-06-11] .
  21. a b Deutsche Verwaltungsgeschichte Schlesien, Kreis Groß-Strehlitz, web.archive.org, 14 listopada 2017 [dostęp 2020-06-11] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-14] .
  22. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u Strzelce Opolskie (opolskie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wynagrodzenie, bezrobocie, zarobki, tabele, edukacja, przedszkola, demografia, Polska w liczbach [dostęp 2020-06-11]  (pol.).
  23. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 117–119. [dostęp 2013-01-13].
  24. Hodowla koni w Strzelcach Opolskich | Strzelec Opolski.
  25. Robert Niedźwiedzki, Joachim Szulc, Marek Zarankiewicz, 2012: Przewodnik geologiczny. Kamienne skarby Ziemi Annogórskiej. Wyd.: Stowarzyszenie Kraina św. Anny, strony 27-28. ​ISBN 978-83-63036-04-1​.
  26. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-14] .
  27. Strzelce Opolskie.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (miasto):
Na podstawie artykułu: "Strzelce Opolskie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy