Stulisz pannoński


Stulisz pannoński w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Stulisz pannoński, stulisz szczotkowaty (Sisymbrium altissimum (L.) Scop.) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych (Brassicaceae). Pochodzi z południowo-wschodniej Europy i zachodniej Azji, ale rozpowszechniony został szeroko w strefach umiarkowanych na obu półkulach. Rośnie także w Polsce – zawleczony w XIX wieku, zadomowiony i rozpowszechniony niemal w całym kraju. Jest to gatunek siedlisk ruderalnych. Uważany jest za gatunek problematycznego chwasta ze względu na to, że jest gospodarzem dla kilku wirusów wywołujących choroby roślin uprawnych[4]. Ze względu na budowę i sposób rozsiewania należy do biegaczy.

Spis treści

Rozmieszczenie geograficzne | edytuj kod

Występuje naturalnie w południowo-wschodniej Europie (na zachodzie i północy sięgając do Słowenii, wschodniej Austrii, Węgier, Ukrainy i Białorusi) oraz w zachodniej i południowo-zachodniej Azji (po Pakistan i Kirgistan na wschodzie)[5].

Gatunek zawleczony został do całej pozostałej części Europy, do północnej Afryki (Algieria), do Ameryki Północnej (od Meksyku po Grenlandię), do Ameryki Południowej (Chile i Argentyna), do Nowej Zelandii i Azji w strefie umiarkowanej (od Chin i Rosji po Japonię)[5][3].

W Polsce gatunek jest rozpowszechniony na całym obszarze z wyjątkiem gór, rzadszy jest także w południowo-wschodniej i północno-wschodniej części kraju[6]. Zarejestrowany został po raz pierwszy w 1843, współcześnie ma status zadomowionego kenofita[7], wciąż zwiększającego liczbę stanowisk[8].

Morfologia | edytuj kod

Kwiaty
Pokrój
Roślina zielna osiągająca zwykle do 120 cm wysokości, rzadziej więcej. Pęd w dole owłosiony rzadkimi, długimi i sztywnymi włoskami, w górze nagi lub bardzo słabo owłosiony. Łodyga rozgałęziona w górnej części[9][4], w efekcie nierzadko o kulistawym pokroju[10].
Liście
Odziomkowe zebrane w rozetę przyziemną, ogonkowe, o blaszce w zarysie szerokolancetowatej do eliptycznej, pierzasto wcinane, osiągające zwykle od 5 do 20 cm długości i do 8 cm szerokości[4]. Po każdej stronie liści odziomkowych znajduje się 4–8 trójkątnych klap, z których szczytowa jest największa[4][11]. Liście łodygowe w dole podobne są do odziomkowych[9], ale ku górze mają coraz węższe łatki liści – są coraz głębiej pierzastosieczne, czasem podwójnie, o odcinkach w końcu równowąskich i nitkowatych[4][11]. W czasie kwitnienia dolne liście zwykle już obumierają[11].
Kwiaty
Jasnożółte, po przekwitnieniu bielejące[11], zebrane po 15-25 w grona w szczytowych częściach pędów[12]. Działki kielicha o długości do 5 mm, wąskoeliptyczne, odstające, u nasady nieco wybrzuszone. Zewnętrzna para działek ma charakterystyczne rożkowate wyrostki pod szczytem. Płatki korony są odwrotnie jajowate, długości do 9 mm, u nasady zwężone w długi i szeroki paznokieć[11], którego długość jest podobna do długości działek[4]. Pręciki o żółtawych nitkach długości od 2 do 6 mm z podługowatymi pylnikami o długości ok. 2 mm. Wydłużona zalążnia zawiera od 90 do 120 zalążków[4]. Zwieńczona jest krótką (ok. 0,5 mm długości) szyjką zwieńczoną rozwidlonym znamieniem[11].
Owoce
Tęgie, walcowate i zwykle proste łuszczyny osiągające do ok. 10 cm długości i 2 mm średnicy, osadzone na niewiele od nich cieńszych szypułkach osiągających 5–15 mm długości[4] (szypułki i całe grono wydłuża się w czasie owocowania[12]). W każdej z dwóch komór znajduje się po ok. 60 nasion. Mają one kształt jajowaty i długość do 1 mm[11].

Biologia i ekologia | edytuj kod

Roślina jednoroczna lub dwuletnia[11]. Kwitnie od maja do lipca[11] (w cieplejszym klimacie od kwietnia)[12][4]. Owoce dojrzewają po ok. miesiącu[4].

Roślina światłożądna, unikająca siedlisk kwaśnych[10]. Jest chwastem ruderalnym – rośnie na nieużytkach, przydrożach, terenach kolejowych, przemysłowych[11], na ubogich pastwiskach i murawach[9][4], na obszarach górskich sięga do ok. 2500 m n.p.m.[4] Ze względu na to, że gatunek związany jest wyłącznie z siedliskami antropogenicznymi, ma w polskiej florze status epekofita[10].

Ponieważ cała roślina, z powodu silnego rozgałęzienia pędu w górnej części i wydłużenia gron w czasie owocowania, przybiera nierzadko kulistawy pokrój, po odłamaniu u nasady może być toczona przez wiatr, stąd zaliczana jest do biegaczy[13] (angielska nazwa tego gatunku to tumbleweed oznaczająca właśnie rośliny toczone przez wiatr[9]).

Taksonomia | edytuj kod

Synonimy taksonomiczne[3]
  • Crucifera altissima (L.) E.H.L.Krause
  • Hesperis altissima (L.) Kuntze
  • Hesperis rigidula Kuntze
  • Hesperis septulata Kuntze
  • Norta altissima (L.) Britton
  • Pachypodium pannonicum (Jacq.) Endl.
  • Sinapis oliveriana DC.
  • Sisymbrium brachypetalum C.A.Mey.
  • Sisymbrium hungaricum Lumn.
  • Sisymbrium obtusangulum Aucher ex E.Fourn.
  • Sisymbrium pannonicum Jacq.
  • Sisymbrium rigidulum Decne.
  • Sisymbrium sinapios Retz.
  • Sisymbrium sinapistrum Crantz
Homonim[14]

Przypisy | edytuj kod

  1. Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20]  (ang.).
  2. Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-01-16]  (ang.).
  3. a b c Sisymbrium altissimum L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-01-16].
  4. a b c d e f g h i j k l Sisymbrium altissimum Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-01-16].
  5. a b Taxon: Sisymbrium altissimum L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2021-01-16].
  6. Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce, AdamA. Zając, MariaM. Zając (red.), Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 525, ISBN 83-915161-1-3, OCLC 831024957 .
  7. Barbara Tokarska-Guzik i in.: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012, s. 157. ISBN 978-83-62940-33-2.
  8. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006, s. 182. ISBN 83-01-14342-8.
  9. a b c d Sisymbrium altissimum Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-01-16].
  10. a b c Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2011, s. 161, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
  11. a b c d e f g h i j Adam Jasiewicz (red.): Flora Polski. Rośliny naczyniowe. Tom IV. Warszawa, Kraków: PAN, PWN, 1985, s. 138-140. ISBN 83-01-05853-6.
  12. a b c Sisymbrium altissimum Linn.. W: Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-01-16].
  13. Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 495-496. ISBN 83-02-04299-4.
  14. Sisymbrium altissimum Asso. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-01-16].
Identyfikatory zewnętrzne (takson):
Na podstawie artykułu: "Stulisz pannoński" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy