Suspens


Suspens w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Zdjęcie z filmu Suspense (1919)

Suspens (ang. suspense[1], łac. suspensus, wym. suspens, saspens[2]) – chwyt określający reakcję emocjonalną widza, wywoływaną przez film za pomocą manipulacji informacją narracyjną[1]. Słowo to wywodzi się z łacińskiego suspensus, oznaczającego „zawieszenie”[2]. Według słownika Webster’s Seventh New Collegiate English Dictionary by Merriam Webster (1969) suspens jest również uczuciem niepewności umysłowej, niepokoju, niezdecydowania lub zwątpienia[3]. W dramacie suspensem jest przewidywanie rezultatu fabuły lub rozwiązanie niepewności, zagadki czy tajemnicy[4][5][6][7], zwłaszcza, że wpływa ona na postać, w stosunku do której odczuwa się sympatię[7]. Suspens nie dotyczy wyłącznie fikcji.

Spis treści

W dramacie | edytuj kod

W filmach, literaturze, spektaklach i telewizji suspens jest głównym narzędziem zapewniającym i podtrzymującym zainteresowanie czytelnika/widza. Może on występować w kilku rodzajach; w jednym, gdy zakończenie jest niepewne, suspens dotyczy kwestii „kto”, „co” lub „jak”; w innym z przykładów, kiedy rozwiązanie jest nieuniknione w wyniku wcześniejszych wydarzeń, suspens tkwi w niespokojnych lub przerażonych oczekiwaniach publiczności, stawiających pytanie, „kiedy”[7]. Czytelnicy odczuwają napięcie, gdy są ciekawi dalszego rozwoju wydarzeń lub też kiedy przewidują, co może się wydarzyć, lecz nie wiedzą, jak to się stanie. W dramatach historycznych z postaciami, których historie życiowe są dobrze znane, pytanie „dlaczego” często wnosi elementy suspensu do powieści[6].

Dopełnieniem do suspensu jest zapowiedź, o czym świadczą ślady krajowego kryzysu lub rewolucji w powieści Dom duchów (1982) Isabel Allende[5].

Alfred Hitchcock uznawany jest za „mistrza suspensu” filmowego

Określany przez biografów i historyków mianem „mistrza suspensu”[8][9] Alfred Hitchcock w rozmowie z François Truffaut, odnosząc się do różnic między zaskoczeniem a suspensem, przyznał, że podstawą jest nacisk na czas trwania całego efektu. W jego ocenie klasyczna procedura tworzenia efektu suspensu polega na informowaniu opinii publicznej o niebezpieczeństwie zagrażającemu bohaterowi, który w ogóle nie jest jego świadom: „Spokojnie sobie teraz rozmawiamy, nie dzieje się nic specjalnego, ale gdyby pod stołem była podłożona bomba, nagle, ni stąd, ni zowąd rozległby się: bum! wybuch. Publiczność byłaby zaskoczona, ale ponieważ wcześniejszy przebieg sceny był absolutnie zwyczajny, w tym zaskoczeniu nie byłoby nic interesującego. Teraz rozpatrzmy suspens. Bomba jest pod stołem i publiczność o tym wie, prawdopodobnie widziała podkładającego ją terrorystę. Publiczność wie, że bomba wybuchnie o pierwszej, i wie też, że teraz jest za piętnaście pierwsza, bo w scenografii pokoju jest zegar; ta sama obojętna rozmowa staje się nagle ogromnie interesująca, bo publiczność bierze w niej udział. Ma ochotę ostrzec osoby znajdujące się na ekranie” – argumentował[10].

Przykłady | edytuj kod

Termin „paradoks suspensu” | edytuj kod

Kadr z filmu Zawrót głowy (1958) ukazujący strach głównego bohatera

Niektórzy autorzy próbowali wyjaśnić termin „paradoks suspensu”, a mianowicie: napięcie narracyjne, które pozostaje nawet po zneutralizowaniu niepewności, ponieważ odbiorcy dokładnie wiedzą, jak dana historia zostanie rozwiązana[11][12][13][14][15]. Psychologowie poznawczy Allan Collin, Andrew Ortony i Gerald L. Clore twierdzą, że suspens składa się ze strachu, nadziei i „poznawczego stanu niepewności”. Definiują oni strach jako uczucie niezadowolenia z perspektywy niepożądanego zdarzenia i nadzieję jako uczucie przyjemności z perspektywy pożądanego wydarzenia. Autorzy uważają, że strach i nadzieja (jako „potencjalne emocje”) zależą od stanu pożądania i prawdopodobieństwa przyszłego wyniku – jeszcze nieokreślonego wyniku danego wydarzenia. Jako przykład wymieniają strach, który jest wzmożony w sytuacji, gdy wzrasta stopień zagrożenia lub prawdopodobieństwo wyniku. W przypadku nadziei sytuacja jest odwrotna; bardziej pożądany i prawdopodobny wynik sprawia, że odbiorca może mieć więcej nadziei[16].

Według Stanford Encyclopedia of Philosophy (SEP) intensywność poczucia suspensu przez odbiorcę zależy od dwóch cech wyniku zdarzenia:

  • jego niepewności;
  • znaczenia tego, co jest stawką;

Standardowy pogląd nie zakłada bezpośredniego związku między niepewnością, stawką i suspensem, lecz sugeruje, że największe napięcie jest odczuwane w przypadkach, w których wynik działania jest niepewny, a stawka wysoka. Informuje on również, że suspens może występować przy niskich stawkach, jeśli istnieje duża niepewność lub gdy sytuacja jest odwrotna. W ocenie SEP w standardowym poglądzie nie może być napięcia, jeśli nie ma niepewności. Podobnie jeżeli nie ma żadnego zagrożenia, to nie może być pożądanego (lub niepożądanego) rezultatu, a zatem nie ma strachu, nadziei, konsekwencji ani suspensu[17].

Powyższa analiza suspensu generuje kłopotliwy paradoks. Jednym z kluczowych pytań stawianych przez psychologów jest: „W jaki sposób działania narracyjne trzymać w napięciu przy wielokrotnym czytaniu tej samej książki lub oglądaniu tego samego filmu, jeżeli potrzebna jest niepewność, aby móc odczuwać napięcie”. Psychologowie nie wykluczają, że może występować u odbiorcy pewien rodzaj napięcia przy ponownym czytaniu/oglądaniu danej powieści lub danego filmu, lecz jeśli napięcie wymaga niepewności, to nie ma możliwości, aby odczuwać je podczas ponownego czytania/oglądania. Problem ten znany jest jako „paradoks suspensu”, który można wyróżnić w trzech punktach:

  • suspens wymaga niepewności;
  • znajomość przebiegu zdarzeń przez odbiorcę wyklucza niepewność;
  • odbiorcy reagują napięciem na niektóre historie, nawet mając wiedzę o ich zakończeniu[17]
Według Noëla Carrolla suspens wymaga jedynie rozrywki, a nie rzeczywistej niepewności

W ocenie Noëla Carrolla suspens wymaga jedynie rozrywki, a nie rzeczywistej niepewności. W swojej pracy, poświęconej „paradoksowi suspensu”, autor przekonuje, w jaki sposób można rozwiązać wspomniany paradoks. Zdaniem Carrolla odbiorca, mimo iż wie jak dany film się kończy, może sobie wyobrazić zupełnie inne zakończenie. W ten sposób, według autora, samo wyobrażenie sobie, że wynik zdarzenia jest niepewny, wystarcza do tego aby odczuwać napięcie, eliminując w ten sposób pierwszą zasadę „paradoksu suspensu” – tylko niepewność jest niezbędna do trzymania w napięciu[18].

Niektóre teorie zakładają, że odbiorcy zwykle zapominają o wielu szczegółach historii, a zainteresowanie powstaje z powodu luk w pamięci[12]. Inni z kolei twierdzą, że suspens pozostaje nawet w przypadku często opowiadanych historii, a wpływ na to ma fakt, że zanurzając się w fikcyjnym świecie, czytelnik/widz zapomina o znajomości faktów[14] lub oczekuje, że fikcyjny świat będzie wyglądać tak samo jak świat rzeczywisty, w którym dokładne powtórzenie zdarzeń jest niemożliwe[13].

Robert Yanal, autor artykułu poświęconego „paradoksowi suspensu” przekonuje, że napięcie narracyjne należy odróżnić od prawdziwego suspensu, ponieważ niepewność jest częścią definicji napięcia[15]. Raphaël Baroni, autor książki La tension narrative. Suspense, curiosité, surprise (2007), uważa, że rodzaj napięcia, które ekscytuje publiczność poprzez przewidywanie tego, co ma nadejść, jest szczególnie charakterystyczny dla dzieci i ich ulubionych bajek. Autor dodaje, że inny rodzaj suspensu, pozbawiony niepewności, może pojawić się wtedy, gdy nastąpi sprzeczność między wiedzą o przyszłości a pożądaniem, co jest szczególnie charakterystyczne dla tragedii, gdy bohater ostatecznie umiera lub przegrywa (suspense par contradiction)[11].

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Encyklopedia kina. Tadeusz Lubelski (red.). Biały Kruk, 2003, s. 910. ISBN 978-83-88918-33-9. (pol.)
  2. a b Suspens – definicja, synonimy, przykłady użycia (pol.). sjp.pwn.pl. [dostęp 2019-10-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-10-17)].
  3. Webster’s Seventh New Collegiate English Dictionary by Merriam Webster. G&C Merriam Co., 1969. OCLC 7090. (ang.)
  4. a b Karl Beckson, Arthur Ganz: Literary Terms: A Dictionary (3rd ed.). Noonday Press, 1989. LCCN 88-34368. (ang.)
  5. a b c d e Gary Carey, Mary Ellen Snodgrass: A Multicultural Dictionary of Literary Terms. McFarland & Company, 1989. ISBN 978-0-7864-0552-7. (ang.)
  6. a b Laurie Henry: The Fiction Dictionary. Story Press, 1995. ISBN 978-1-884910-05-0. (ang.)
  7. a b c William Harmon: A Handbook to Literature (12th ed.). Longman, 2012. ISBN 978-0-205-02401-8. (ang.)
  8. Patrick McGilligan: Alfred Hitchcock: Życie w ciemności i pełnym świetle. Jowita Matys, Anna Nermer, Andrzej Nermer, Irena Stąpor (tłum.). Twój Styl, 2005, s. 582. ISBN 978-83-7163-505-2. (pol.)
  9. Peter Ackroyd: Alfred Hitchcock. Jerzy Łoziński (tłum.). Zysk i S-ka, 2017, s. 176. ISBN 978-83-65521-79-8. (pol.)
  10. François Truffaut: Hitchcock/Truffaut. Tadeusz Lubelski (tłum.). Świat Literacki, 2005, s. 67–68. ISBN 83-88612-83-2. (pol.)
  11. a b Raphaël Baroni: La tension narrative. Suspense, curiosité, surprise. Éd. du Seuil, 2007, s. 279–295. ISBN 978-2-02-090677-7. (fr.)
  12. a b William F. Brewer: Suspense: Conceptualizations, Theoretical Analyses, and Empirical Explorations. Peter Vorderer, Hans Jurgen Wulff, Mike Friedrichsen (red.). L. Erlbaum Associates, 1996. ISBN 978-0-8058-1966-3. (ang.)
  13. a b Richard J. Gerrig. Suspense in the Absence of Uncertainty. „Journal of Memory and Language”, s. 633–648, 1989. ISSN 0749-596X
  14. a b Kendall L. Walton: Mimesis as Make-Believe. Harvard University Press, 1990. ISBN 978-0-674-57603-2. (ang.)
  15. a b Robert Yanal. The Paradox of Suspense. „British Journal of Aesthetics”, s. 146–158, 1996. ISSN 0007-0904
  16. Allan Collin, Andrew Ortony, Gerald L. Clore: The Cognitive Structure of Emotions. Cambridge University Press, 1988. ISBN 978-0-511-57129-9. (ang.)
  17. a b The Paradox of Suspense (ang.). Stanford Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2019-10-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-09-17)].
  18. Noël Carroll: Beyond Aesthetics: Philosophical Essays. Cambridge University Press, 2001. ISBN 978-0-521-78656-0. (ang.)

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Suspens" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy