Svalbard


Na mapach: 78°09′25,4160″N 15°51′51,3360″E/78,157060 15,864260

Svalbard w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania Zdjęcie satelitarne archipelagu

Svalbard – norweska prowincja w Arktyce, obejmująca swym zasięgiem archipelag Svalbard (którego największą wyspą jest Spitsbergen, dawniej znany jako Spitsbergen Zachodni – Vestspitsbergen) wraz z kilkoma wyspami niewchodzącymi w skład archipelagu (m.in. Wyspa Niedźwiedzia – Bjørnøya) w granicach 71°–81° N i 10°–35° E, 800 km na północ od Norwegii i 1100 km od Bieguna Północnego.

Stolicą i siedzibą gubernatora prowincji Svalbard jest Longyearbyen. Najwyższą władzą na Svalbardzie jest gubernator (Sysselmannen), który zapewniając norweskie zwierzchnictwo posiada władzę administracyjną, sądową oraz czuwa nad porządkiem publicznym na całym archipelagu. Jest też odpowiedzialny za ochronę środowiska.

Archipelag jest strefą zdemilitaryzowaną. Prawa innych państw do jego eksploatacji określa Traktat Spitsbergeński z 1920 roku.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Wyspy te znane były prawdopodobnie wikingom, a ponownie odkryte zostały w 1596 przez holenderskiego odkrywcę Willema Barentsa. Były znaczącym ośrodkiem wielorybnictwa i myślistwa rosyjskiego (Pomorcy) i norweskiego. Między latami 1669 a 1778 wyprawy na Svalbard odbywali holenderscy rybacy, którzy założyli osadę Smeerenburg. Od końca XVIII wieku wyspy wykorzystywane były jako baza ekspedycji na biegun północny. Początek XX wieku przyniósł odkrycie znaczących złóż węgla. Na mocy umów międzynarodowych (Traktat Spitsbergeński) z 1920 wyspy te są pod zwierzchnictwem Norwegii. Umowy te zagwarantowały jednocześnie prawo do eksploatacji występujących tu kopalin, łowiectwa i prowadzenia badań naukowych państwom-sygnatariuszom. Eksploatację węgla prowadzi Norwegia (Longyearbyen, Sveagruva) i Rosja (Barentsburg). Polska jako kraj, który ratyfikował traktat, ma dokładnie takie same prawa użytkowania, eksploatacji surowców i budowania osiedli, jak Norwegia, a polscy obywatele mają prawo osiedlać się, kupować domy i przebywać bez wizy na czas nieokreślony od 1931, kiedy to Polska podpisała traktat. Do obowiązków Norwegii należy pilnowanie porządku i ochrona środowiska. Obecnie Polska korzysta głównie z prawa do prowadzenia badań naukowych.

Geografia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Geografia Svalbardu.

Svalbard jest pod względem powierzchni zbliżony wielkością do Litwy, zajmuje powierzchnię 61 022 km² i obejmuje następujące wyspy:

Spitsbergen Zachodni (37 673 km²) Ziemia Północno-Wschodnia (Nordaustlandet, 14 443 km²) Wyspa Edge’a (Edgeøya, 5074 km²), Wyspa Barentsa (Barentsøya, 1250 km²) Wyspa Biała (Kvitøya, 682 km²) Ziemia Księcia Karola (Prins Karl Forland, 615 km²) Wyspa Królewska (Kongsøya, 191 km²) Wyspa Niedźwiedzia (Bjørnøya, 178 km²) Wyspa Szwedzka (Svenskøya, 137 km²) Wyspa Wilhelma (Wilhelmøya, 120 km²) Wyspa Nadziei (Hopen), Wyspa Niska (Lågøya), Wyspa Wielka (Storøya), Abeløya i kilkaset mniejszych.

Wyspa Królewska, Wyspa Szwedzka i Abeløya wspólnie tworzą Ziemię Króla Karola (Kongs Karl Land).

Wszystkie wyspy, poza Wyspą Niedźwiedzią, wchodzą w skład archipelagu Svalbard. Najwyższy szczyt archipelagu to Newtontoppen, mający 1713 m n.p.m. Około 60% powierzchni pokrywają lodowce, głównie na zimniejszym wschodzie. Na Svalbardzie występują dni polarne od 20 kwietnia do 26 sierpnia, a noce polarne od 26 października do 15 lutego. Występują tam także zorze polarne.

Fiordy | edytuj kod

W głąb wysp archipelagu, zwłaszcza Spitsbergenu Zachodniego, wcina się wiele fiordów, najdłuższe lub najbardziej znane to:

Osiedla ludzkie | edytuj kod

Osiedla na Svalbardzie Lotnisko w Longyearbyen, drogowskaz z odległościami do wybranych miast świata dom portowy w Barentsburg Panorama Longyearbyen Kościół w Longyearbyen Stara kopalnia w Longyearbyen Longyearbyen, w restauracji (stare postradzieckie sentymenty górników) Nybyen, rozbudowujące się przedmieście Longyearbyen Ny-Ålesund w lecie W dole Grønfjorden, na jego brzegu Barentsburg Barentsburg Polska Stacja Polarna Hornsund od strony fiordu Polska Stacja Polarna Hornsund Stacja Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza (2007)

Norweskie | edytuj kod

Rosyjskie | edytuj kod

  • Barentsburg (Баренцбург) ok. 800
  • Grumant (Грумант) – opuszczone w roku 1965
  • Pyramiden (Пирамида) – opuszczone w roku 1998

Polskie | edytuj kod

Klimat | edytuj kod

Najniższa średnia temperatura występuje w lutym i wynosi -20 °C, najwyższa średnia temperatura wynosi +4,4 °C i występuje w lipcu. Temperatury w zimie wahają się zwykle między -25 a +5 °C, w lecie między +2 a +18 °C. Najniższa dotychczas zanotowana temperatura to -46,3 °C (1978), a najwyższa to +24,5 °C (1986). Zimy pomimo tego położenia geograficznego nie są bardzo zimne, gdyż dociera tu ciepły Prąd Zatokowy. W związku z tym także cieplejsza jest część zachodnia archipelagu. Na Svalbardzie wieją silne wiatry.

Efekty globalnego ocieplenia | edytuj kod

Globalne ocieplenie spowodowało zauważalne zmiany klimatyczne na Svalbardzie. W latach 1970–2020 średnia temperatura na Svalbardzie wzrosła o 4 stopnie Celsjusza, a zimą o 7 stopni[3]. 25 lipca 2020 roku na archipelagu Svalbard zanotowano rekordową temperaturę 21,7 stopni Celsjusza, która jest jednocześnie najwyższą temperaturą, jaką kiedykolwiek odnotowano w europejskiej części Arktyki; Ponadto temperatury powyżej 20 stopni mierzono cztery dni z rzędu w lipcu 2020 r.[4] Podobnie jak w dużej części Arktyki, niebezpieczne sprzężenie zwrotne związane z lodem i albedo można również zauważyć na Svalbardzie: z powodu znacznego topnienia lodu powierzchnie lodu przekształcają się w otwartą wodę, której ciemniejsza powierzchnia pochłania więcej energii słonecznej zamiast odbijać ją z powrotem; w rezultacie wody te nagrzewają się, a dalszy lód na tym obszarze topi się coraz szybciej, tworząc bardziej otwarte wody itp. Do końca wieku na Spitsbergenie spodziewany jest wzrost temperatury o 7–10 stopni[3].

Fauna | edytuj kod

Fauna Svalbardu Niedźwiedź polarny (Ursus maritimus), Hornsund Renifer svalbardzki (Rangifer tarandus platyrhynchus) Lis polarny (Vulpes lagopus) w szacie letniej, Ny-Ålesund Białuchy (Delphinapterus leucas), Hornsund Morsy (Odobenus rosmarus), Ziemia Księcia Karola Foka pospolita (Phoca vitulina), Engelskbukta Foka wąsata (Erignathus barbatus), Storfjorden Kolonia nurzyków polarnych (Uria lomvia), Nurzykowy Klif Nurnik (Cepphus grylle), Smeerenburgfjorden Pardwa mszarna (Lagopus lagopus) w szacie zimowej Alczyk (Alle alle), Hornsund, niedaleko Polskiej Stacji Arktycznej Maskonur (Fratercula arctica) na falach, Smeerenburgfjorden Mewa blada (Larus hyperboreus), Nurzykowy Klif Samiec edredona (Somateria mollissima) w locie, Smeerenburgfjorden Wydrzyk ostrosterny (Stercorarius parasiticus) Wydrzyk długosterny (Stercorarius longicaudus) Bernikle białolice (Branta leucopsis) w locie, Bellsund Rybitwa popielata (Sterna paradisaea), Hornsund Fulmar (Fulmarus glacialis), Nurzykowy Klif Płatkonogi szydłodziobe (Phalaropus lobatus), Smeerenburgfjorden

Zwierzęta lądowe | edytuj kod

Na Svalbardzie żyją niedźwiedzie polarne, których jest około 3 tysięcy, renifery i lisy polarne. Żyjące tu renifery uznaje się za odrębny podgatunek – renifer svalbardzki (Rangifer tarandus platyrhynchus)[5].

Zwierzęta wodne | edytuj kod

Sporadycznie spotyka się:

Ptaki | edytuj kod

Wiele z tych ptaków występuje (często w koloniach) na tzw. Nurzykowym Klifie.

Flora | edytuj kod

Mak swalbardzki – symbol Svalbardu (Ziemia Północno-Wschodnia)

Roślinność jest typowa dla tundry. Rośnie tu 130 rodzajów kwiatów, które spotkać można także w Skandynawii. Można spotkać skalnice, pięciorniki, dębiki ośmiopłatkowe, brodawniki i wełnianki.

Demografia | edytuj kod

Svalbard zamieszkuje ok. 2,7 tys. osób, przede wszystkim Norwegów, Rosjan i Ukraińców, związanych głównie z eksploatacją złóż węgla kamiennego. Przyrost naturalny na wyspie wynosi ok. 0%. W 1990 liczba ludności wynosiła 3544, w 2005 roku 2400, przy czym w 1990 Norwegów było 1125, w 2005 roku 1645, podczas gdy Rosjan w 1990 roku 2407, a w 2005 roku 747. Svalbard jest jednym z najdalej wysuniętych na północ osiedli ludzkich. Ludność stała mieszka jedynie na Spitsbergenie. Większość ludności przebywa tam jedynie na kilkuletnich kontraktach. Większość ludności wyspy posługuje się językiem norweskim, drugim językiem jest język rosyjski. Język polski używany jest w polskich stacjach badawczych. Od osiedli ludzkich nie wolno oddalać się bez broni z uwagi na obecność niedźwiedzi. Prawie wszyscy mieszkańcy archipelagu mają broń i samochody.

Ny-AlesundSvalbardSvea Porty lotnicze na Svalbardzie

Religia[6] | edytuj kod

Polityka | edytuj kod

Svalbard nie posiada własnego parlamentu. Zarządzany jest przez norweskiego gubernatora, który jest jednocześnie szefem policji i innych służb.

Gospodarka | edytuj kod

Miejscowa ludność zajmuje się wydobywaniem surowców naturalnych, połowem ryb, badaniami naukowymi i obsługą wyrzutni rakiet pomiarowych. Planowane jest także wydobywanie ropy naftowej. 60% ludności norweskiej zatrudnia państwowa firma wydobywcza Store Norske Spitsbergen Kulkompani A/S. Coraz większe znaczenie zaczyna mieć turystyka. Na Svalbardzie znajdują się biblioteka, szpital, szkoła, mały uniwersytet, który oferuje tylko kierunki uzupełniające dla chemików i biologów w specjalizacji arktycznej, cztery lotniska (w tym jedno międzynarodowe), porty, banki, bankomaty, sklepy, kluby, restauracje, poczta, centrum konferencyjne, kościół luterański, w Barentsburgu znajduje się konsulat rosyjski. Rząd norweski stara się zwiększać liczbę ludności. Podatki na Svalbardzie należą do najniższych na świecie, Norwegia nie ma prawa pobierać podatków, a pobierane podatki przeznaczane są na potrzeby miejscowej ludności.

Turystyka | edytuj kod

W roku 2008 na Svalbard z Oslo dwa razy w tygodniu latał samolot linii Norwegian; obecnie trzy razy dziennie samolot SAS z Oslo i Tromsø. Z północnej Norwegii pływają statki pasażerskie. W Longyearbyen są trzy hotele, w tym jeden czterogwiazdowy i jeden trzygwiazdowy, są także trzy domy turysty i camping[7]. Najwięcej turystów jest w lecie, a także pracującej sezonowo młodzieży, która obsługuje ruch turystyczny.

Transport | edytuj kod

Głównymi środkami transportu są statki w lecie i skutery śnieżne w zimie, ponadto śmigłowce, samoloty (między Longyearbyen Ny Ålesundem i Sveą), a także samochody w obrębie osiedli (Longyearbyen, Barentsburg, Ny Ålesund, Svea). Norweska osada Longyearbyen oddalona jest o około 55 km od rosyjskiego Barentsburga, planowana jest budowa drogi łączącej obie osady. Wokół Longyearbyen, który jest głównym ośrodkiem życia, gospodarki i kultury, istnieje sieć dróg mająca około 40 km. Polska stacja badawcza Hornsund oddalona jest w linii prostej o około 100 km od Longyearbyen.

Media | edytuj kod

Na Svalbardzie działa telewizja Longyearbyen TV i ukazuje się gazeta Svalbardposten, która jest najdalej na północ ukazującą się gazetą. Dostępny jest także drogą satelitarną i kablem podmorskim (światłowód) Internet.

Życie kulturalne | edytuj kod

Na Svalbardzie od 2004 co roku pod koniec października odbywa się kilkudniowy festiwal Dark Season Blues Spitsbergen. Jest jedno muzeum, poświęcone Svalbardowi, i dwie galerie sztuki.

Krajobrazy Svalbardu Nad górami Spitsbergenu Widok z samolotu na brzeg Isfjorden (Lodowego fiordu) Horsundtind – najwyższy szczyt południowego Spitsbergenu, 1431 m n.p.m. Brzeg Hornsundu Pak lodowy z torosami, Storfjorden Widok ze Storfjorden na wschodnie wybrzeże Spitsbergenu Tundra nad Bellsundem Lodowiec Kongsbreen widziany z Ny-Ålesund Fiord Lilliehöökfjorden Lodowiec Lilliehöökbreen Ny-London Kolonia alczyków, Bellsund Chmury nad Smeerenburgfjorden Lodowiec Hamiltona Północne brzegi Spitsbergenu, Hinlopenstretet Nurzykowy Klif Pustynny krajobraz, Ziemia Północno-Wschodnia Ziemia Północno-wschodnia, rumosz mrozowy Kanion w zachodzącym słońcu, Ziemia Północno-Wschodnia Spitsbergen, wybrzeże północne

Przypisy | edytuj kod

  1. Area of land and fresh water (ang.). [dostęp 2017-01-08].
  2. Population of Svalbard (ang.). [dostęp 2017-01-08].
  3. a b I. Hanssen-Bauer, E.J. Førland, H. Hisdal, S. Mayer, A.B. Sandø, A. Sorteberg (2018). Climate in Svalbard 2100: A knowledge base for climate adaptation. https://www.miljodirektoratet.no/globalassets/publikasjoner/M1242/M1242.pdf
  4. https://www.ctvnews.ca/sci-tech/highest-ever-temperature-recorded-in-norwegian-arctic-archipelago-1.5039492
  5. Rangifer tarandus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  6. [1] Dane statystyczne zaczerpnięto z książki Patricka Johnstona i Jasona Mandryka pt. „Operation World”, oraz z innych źródeł.
  7. Svalbard.net, Lista kwater.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (archipelag):
Na podstawie artykułu: "Svalbard" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy