Szczytno


Na mapach: 53°33′46″N 20°59′07″E/53,562778 20,985278

Szczytno w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii To jest najnowsza wersja przejrzana, która została oznaczona 19 maj 2019. Od tego czasu wykonano 10 zmian, które oczekują na przejrzenie. Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szczytno (niem. Ortelsburg) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie szczycieńskim. Siedziba gminy miejskiej Szczytno. Historycznie leży w południowej części Mazur.

Według danych z 30 czerwca 2016[2] miasto miało 23 901 mieszkańców.

Przez Szczytno przechodzą drogi: krajowa nr 57, krajowa nr 58, krajowa nr 53 oraz wojewódzka 600.

Spis treści

Położenie | edytuj kod

Według danych z 2007[3] Szczytno ma obszar 10,62 km².

Szczytno leży nad jeziorami Domowym Dużym i Domowym Małym, na granicy dwóch pojezierzy: olsztyńskiego i mrągowskiego.

Historia | edytuj kod

Średniowiecze i nowożytność | edytuj kod

Ruiny zamku krzyżackiego z ok. 1370

Szczytno rozwinęło się ok. 1360 z osiedla funkcjonującego jako przedzamcze, równocześnie w pobliżu, wzdłuż północnego brzegu jezior Domowego Małego i Domowego Dużego powstała zamieszkana przez osadników z Mazowsza osada nazwana Bartną Stroną (wielu z nich było bartnikami). Bartna Strona miała swojego sołtysa, ale nie stanowiła zorganizowanej gminy i nie przekształciła się nigdy w ośrodek miejski[4]. Zamek krzyżacki zbudowany został w połowie XIV w., w miejscu wcześniejszej drewnianej strażnicy z 1266. W 1370 Kiejstut spalił krzyżacki drewniany zamek i w tym miejscu postawił kamienną warownię, która w 1410 i 1454 była przejściowo zajmowana przez wojsko polskie. W latach 1466-1657 miasto stanowiło lenno Korony Królestwa Polskiego. W 1485 założono parafię, w mieście istniały wówczas dwie karczmy. Osada pełniła funkcje ośrodka miejskiego mimo sprzeciwu pobliskiego Pasymia. Od 1525 miasto leżało w granicach lennych Prus Książęcych, w 1538 tylko pięciu mieszczan nie znało języka polskiego. Rejestr podatkowy z 1539 wymieniał 44 domy mieszkalne po Bartnej Stronie i 29 domów na podzamczu. Prawa miejskie uzyskało częściowo w 1616, a w pełni 12 kwietnia 1723 z nadania Fryderyka Wilhelma I. Od 16 do 25 lipca 1639 w Szczytnie przebywał król Polski Władysław IV Waza z dworem[5]. Spisy miejskie z 1666 i 1671 zawierały praktycznie same polskie nazwiska, w XVII wieku mieszkał tu wybitny kartograf, arianin Józef Naronowicz-Naroński.

XIX wiek i początek XX wieku | edytuj kod

Dawny gmach starostwa na pocz. XX w.

W 1806 i 1812 w mieście stacjonowały wojska francuskie. Od 1818 liczące 1100 mieszkańców Szczytno było miastem powiatowym. W 1883 miasto uzyskało połączenie kolejowe z Olsztynem, a rok później z Piszem. W trakcie rozwoju miasta, przyłączone zostały: w 1901 dawne osiedle wiejskie Fiugajty, w 1906 osiedle zwane "Wolność", a w 1913 licząca 3555 mieszkańców Bartna Strona. Ogółem miasto zamieszkiwało 9336 osób.

Szczytno było znaczącym ośrodkiem ruchu polskiego na Mazurach. W latach 1849-1851 w Szczytnie wychodziło dwujęzyczne pismo ludowe "Kurek Mazurski" wydawane z inicjatywy Ligi Polskiej. W 1890 powiat szczycieński zamieszkiwało 70 323 osób, w tym 56 000 Polaków[6], co stanowiło 80% populacji (badania statystyczne przeprowadzone w 1905 wykazały, że 75% ludności Szczytna posługiwało się językiem polskim). Działała tu Mazurska Partia Ludowa, założona w 1896 w Ełku. Od 1906 było tu wydawane polskie czasopismo Mazur, a w 1910 Bogumił Labusz i Gustaw Leyding założyli tu Mazurski Bank Ludowy.

I wojna światowa i okres międzywojenny | edytuj kod

Zrujnowane Szczytno w czasie I wojny światowej

W okresie I wojny światowej Szczytno było bardzo zniszczone, później odbudowane w typowej miejskiej zabudowie. W okresie międzywojennym z inicjatywy Ryszarda Andersa założono park miejski. Według projektów architekta Augusta Wieganda zbudowano wiele kamienic (usytuowanych wokół rynku), budynek gimnazjum, plebanię kościoła katolickiego, synagogę i hotel Berliner Hof. Przed plebiscytem w 1920 w Szczytnie zmarł pobity przez niemiecką bojówkę działacz niepodległościowy Bogumił Linka. Mimo zakusów germanizacyjnych w okresie międzywojennym mieścił się tu Dom Polski, będący siedzibą różnych organizacji polskich. W 1933 w miejscu zamku wybudowano gmach z wieżą Juranda, w którym ulokowano urzędy i Muzeum Mazurskie z bogatym działem etnograficznym. W 1939 w Szczytnie mieszkało 13 523 mieszkańców.

Okres powojenny | edytuj kod

Szczytno widziane z Wieży Ratuszowej

Według spisu z 1945 zamieszkane było w 74,5% przez ewangelickich Mazurów, natomiast cały powiat zamieszkiwało 77% Polaków.[potrzebny przypis] W wyniku działań wojennych zniszczenia sięgnęły 45%, a po zakończeniu II wojny światowej miasto znalazło się w nowych granicach Polski. Administracyjnie początkowo stanowiło część okręgu mazurskiego, następnie od 1946 województwa olsztyńskiego (tzw. dużego), a w latach 1975–1998 województwa olsztyńskiego (tzw. małego).

W 1954 do Szczytna przeniesiono ze Słupska Szkołę Oficerską Milicji Obywatelskiej, przekształconą w 1972 w szkołę wyższą i zlikwidowaną w 1989. W 1990 powstała w jej miejsce nowa Wyższa Szkoła Policji w Szczytnie.

Nazwa | edytuj kod

Jezioro Domowe Duże

Nazwę "Ortelsburg" nadano miastu od imienia Ortolfa z Trewiru, komtura elbląskiego, który aktem z dnia 24 września 1360 zezwolił na osiedlenie przybyszy z Mazowsza. Pierwsza osada na północnym brzegu jeziora Domowego Dużego otrzymała nazwę Bartna Strona (niem. Beutnerdorf) od pszczelarstwa – dominującego zajęcia osadników. Istniała także słowiańska nazwa "Szczytno" – od nazw jezior "Sciten Minor" i "Scitem Maior" lub od nazwy wyrabianych przedmiotów – szczytów (tarcz, a raczej ich metalowych części) przez mieszkańców miasta.

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[7]

Komunikacja | edytuj kod

Przez Szczytno przebiegają następujące drogi:

Dworzec kolejowy w Szczytnie

W mieście znajduje się stacja kolejowa Szczytno. Przez stację przebiegają następujące linie kolejowe:

Dwie pierwsze linie są obecnie[kiedy?] nieczynne. Utrzymywane są regularne połączenia do Olsztyna, Ełku przez Pisz. Dworzec kolejowy znajduje się u zbiegu ulic Kolejowej i Bogumiła Linki.

W Szczytnie działa dworzec autobusowy. Dziennie z dworca odjeżdża ponad 300 autobusów obsługujących połączenia dalekobieżne, lokalne i podmiejskie.

  • W Szymanach pod Szczytnem (7 km) znajduje się jedyny w tej części Polski Międzynarodowy Port Lotniczy "Olsztyn Mazury" Port działa od 1996 Na 93 hektarach niedaleko lotniska powstał nowy terminal. Zgodnie z zapowiedziami, port miał zostać uruchomiony w 2014, natomiast jego rzeczywiste otwarcie miało miejsce w 2016. Budynek nowego terminalu został zbudowany w znacznej części z drewna (oprócz stali i szkła), jest ekologiczny pod względem funkcjonowania[styl?] a jego wygląd został zainspirowany odlatującymi żurawiami.
  • W Szczytnie funkcjonuje komunikacja miejska (trzy linie autobusowe), przewoźnikiem jest Zakład Komunikacji Miejskiej Szczytno. Komunikacja miejska oprócz obszaru miasta obsługuje także tereny podmiejskie.

Oświata i nauka | edytuj kod

Wyższa Szkoła Policji Główny dziedziniec Wyższej Szkoły Policji Wyższa Szkoła Policji – Plac apelowy Akademiki WSP

W Szczytnie istnieją: przedszkola, szkoły podstawowe, gimnazja, szkoły zawodowe, szkoły techniczne, licea dzienne, wieczorowe. W mieście znajduje się jedyna w Polsce Wyższa Szkoła Policji, założona w 1954.

Kultura | edytuj kod

Ratusz – siedziba Muzeum Mazurskiego
  • Ośrodki kultury
    • Miejski Dom Kultury
    • Biblioteka Miejska i jej filie
    • Muzeum Mazurskie
    • Wieża ratuszowa z punktem widokowym
    • Dom Kultury w WSPol
  • Imprezy:
    • Dni i Noce Szczytna
    • Święto Policji
    • Hunter Fest
    • coroczne imprezy wystawiennicze
    • coroczne imprezy sportowe, w tym międzynarodowe organizowane przez Wyższą Szkołę Policji
    • Wybory Miss Szczytna
    • Dni Wileńskie na Mazurach
    • W ruinach zamku odbywają się koncerty w ramach Ogólnopolskich Spotkań Zamkowych „Śpiewajmy Poezję”
    • Spotkania Amatorskich Teatrów Dramatycznych „O Szczyt Juranda”
    • Warsztaty „Gospel na Mazurach”
    • Wojewódzki Przegląd Orkiestr Dętych
    • Ogólnopolski Plener Rzeźbiarski „Szczytno ‘98”

Zabytki | edytuj kod

Kościół ewangelicko-augsburski Budynek sądu rejonowego Ratusz i wieża ciśnień nocą Dawne starostwo, ob. Urząd Skarbowy Wybrane kamienice w Szczytnie Kamieniczki przy ul. Odrodzenia Budynek przy ul. Mickiewicza 7 Kamienica przy ul. Polnej Budynek mieszkalny – kamienica z przedogródkiem, zachowaną częścią ogrodzenia i działką (ul. Curie-Skłodowskiej 3) Budynki przy ul.1 Maja 16, 18, 20a, 22, 24, 26 ,28 Budynek przy ulicy Lipperta 2  Z tym tematem związana jest kategoria: Zabytki w Szczytnie.
  • Ratusz miejski, mieszczący Muzeum Mazurskie
  • Ruiny zamku krzyżackiego z ok. 1370 W okresie średniowiecza zamek był siedzibą komtura, pierwotnie elbląskiego, później ostródzkiego, od 1525 (po sekularyzacji Prus) – siedziba starosty. W latach 1579-81 zamek został przebudowany na reprezentacyjny zamek myśliwski dla księcia Jerzego Fryderyka. Od końca XVIII w. zamek popadł w zapomnienie i ruinę. W 1792 został zamieniony na magazyny. W 1825 budynki zostały zaadaptowane na szkołę. W końcu, w 1896 został rozebrany. W 1924 podjęto prace archeologiczne i zrekonstruowano część murów, natomiast na miejscu przedzamcza w 1938 wzniesiono gmach starostwa. Rok później, w 1939 pozostałe fragmenty zamku zaadaptowano na muzeum. Obecnie trwają prace rewitalizujące ruiny zamku, nakładem 10 mln odkryte zostaną średniowieczne mury zamkowe oraz piwnice. Planowany rok otwarcia: 2020
  • Średniowieczna pompa ssąca
  • barokowy kościół ewangelicko-augsburski z 1718 Wcześniej w tym miejscu był drewniany kościół katolicki z XV w. Kościół ewangelicki to budowla założona na planie wydłużonego prostokąta z wielobocznie zamkniętym prezbiterium i masywną, pięciokondygnacyjną wieżą. Barokowy ołtarz pochodzi z 1719, odnowiony w 1773. Ambona ufundowana była w 1719 przez Carla Fischera. Wolno stojąca chrzcielnica pochodzi z XVIII w. Obok kościoła plebania z początku XX w.
  • Chata mazurska z XIX w.
  • Dawny zajazd – klasycystyczny, z XIX w.
  • Trakt Królewski
  • Bartna Strona
  • Ulica Rynkowa
  • Dom Polski
  • Cmentarze:
    • żydowski, założony w 1815 na działce kupionej za 50 talarów (najlepiej zachowany cmentarz żydowski na Warmii i Mazurach)
    • ewangelicki (założony w pierwszej połowie XIX w.), obecnie park z zachowanymi nagrobkami oraz kwatera wojenną z okresu I wojny światowej (170 żołnierzy armii niemieckiej i 78 żołnierzy armii rosyjskiej)
    • żołnierzy radzieckich (z okresu drugiej wojny światowej, w zbiorowych mogiłach spoczywa 1008 żołnierzy armii radzieckiej, którzy polegli w czasie zdobywania powiatu szczycieńskiego). Na cmentarzu pomnik autorstwa Janusza Kompowskiego. W tym samym miejscu cmentarz z okresu I wojny światowej z 32 żołnierzami armii rosyjskiej (upamiętnionych drewnianym krzyżem prawosławnym z niemieckim napisem)[8].
    • Cmentarz wojenny z okresu pierwszej wojny światowej, przy ul. Poznańskiej (20 żołnierzy armii rosyjskiej i 4 armii niemieckiej).
  • Dawne starostwo – w stylu pseudoklasycystycznym z 1885 (obecnie mieści się Urząd Skarbowy)
  • Budynek Sądu Rejonowego z lat 1867–1869
  • Dom Pomocy Społecznej (dawne gimnazjum żeńskie) z 1884
  • Budynki Wyższej Szkoły Policji z 1886
  • neogotycki Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny z lat 1897–1899
  • Kościół Chrześcijan Baptystów z 1903
  • kościół św. Stanisława Kostki z lat 1929-1931, dawniej należący do Kościoła Nowej Wiary Apostolskiej
  • Budynek Poczty z 1892
  • Szpital z lat 1908/1909
  • Państwowy Dom Dziecka z 1913
  • Wieża ciśnień i wodociągi

Demografia | edytuj kod

Dane z 30 czerwca 2007[9]:

Dodatkowe dane:

  • do podanej liczby mieszkańców nie wlicza się słuchaczy i dojeżdżających pracowników Wyższej Szkoły Policji
  • nie wlicza się też ludzi zameldowanych na pobyt czasowy (ok. 800 osób w 2005)[potrzebny przypis]
  • liczba mieszkańców powiatu szczycieńskiego 30 czerwca 2007 wyniosła 69 308[9]
  • przewiduje się, że liczba mieszkańców Szczytna przekroczy 30 tys. w 2013 (głównie migracja z terenu powiatu)
  • Piramida wieku mieszkańców Szczytna w 2014[1].


Prasa wydawana w Szczytnie | edytuj kod

Strona tytułowa Kurka Mazurskiego z 1849 r.

Dawniej | edytuj kod

  • Kurek Mazurski (1849–1850)
  • Gazeta Ludowa (1896–1902)
  • Mazur (1906–1920)
  • Trąba Ewangelijna (1912–1913), miesięcznik, organ gromadkarzy.
  • Mazurski Przyjaciel Ludu (1923–1928)
  • Głos Ewangelijny (1926–1939), miesięcznik, organ Społeczności Chrześcijańskiej (gromadkarzy), redagowany w Szczytnie.

Współcześnie | edytuj kod

  • Kurek Mazurski wydawany od 1990 r.
  • Nasz Mazur wydawany od 1997 r. Obecnie jest to bezpłatny dodatek do Gazety Olsztyńskiej
  • Extra Mazury wydawane bezpłatnie od 2004, wznowione w 2013 r.
  • Tygodnik Szczytno wydawany od 2008 r.
  • Eclesia Nostra pismo dekanatu Szczytno wydawane od 2003 r.

Sport | edytuj kod

W mieście ma siedzibę klub piłkarski SKS Szczytno, który największe sukcesy osiągał pod nazwą Gwardia Szczytno w latach 80-tych, jako jedyny klub z Mazur występując w ówczesnej II lidze (ob. I lidze)[10].

Wspólnoty wyznaniowe | edytuj kod

Kościół Chrześcijan Baptystów Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny  Z tym tematem związana jest kategoria: Religia w Szczytnie.

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Turystyka | edytuj kod

Oznaczenie południka 21°E Pomnik Krzysztofa Klenczona
  • Atrakcje turystyczne:
    • Międzynarodowy Port Lotniczy Olsztyn-Mazury
    • Oznaczone miejsce południka 21°E
    • Grób Krzysztofa Klenczona
    • Pomnik Krzysztofa Klenczona
    • Pomnik Henryka Sienkiewicza w symbolicznym miejscu tragedii Juranda i Danusi
    • Punkt widokowy na wieży ratuszowej
    • Rzeźby Pofajdoków w różnych punktach miasta

Współpraca międzynarodowa | edytuj kod

Miasta i gminy partnerskie[13]:

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Szczytno polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  2. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2009 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11. ISSN 1734-6118.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 206-208
  5. Komunikaty Mazursko-Warmińskie 2, 2006, s. 232
  6. Informationsseite - DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27]  (niem.).
  7. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  8. Polska Niezwykła – Szczytno: Cmentarz żołnierzy radzieckich i rosyjskich
  9. a b Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2007 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2006. ISSN 1734-6118. (pol.)
  10. Historia - SKS Szczytno, sks-szczytno.futbolowo.pl [dostęp 2019-02-19] .
  11. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-19] .
  12. A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, ss. 63, 64
  13. Miasta Partnerskie. Urząd Miejski w Szczytnie. [dostęp 2014-11-09].

Bibliografia | edytuj kod

  • Iwona Liżewska, Wiktor Knercer: Przewodnik po historii i zabytkach Ziemi Szczycieńskiej. Olsztyn, Agencja Wydawnicza "Remix" s.c., 1998, 171 str., ​ISBN 83-87031-13-5
  • Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury, przewodnik. Białystok: Agencja TD, 1996. ​ISBN 83-902165-0-7​ s. 95-96
  • Miasta polskie w Tysiącleciu, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 146-147

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (gmina miejska):
Na podstawie artykułu: "Szczytno" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy