Szerzyny


Na mapach: 49°48′34″N 21°14′43″E/49,809444 21,245278

Szerzyny w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szerzynywieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim. Miejscowość jest siedzibą gminy Szerzyny. Pod względem geograficznym znajduje się na Pogórzu Ciężkowickim u południowych podnóży Pasma Brzanki. Przez miejscowość przepływa rzeka Olszynka[2].

Spis treści

Integralne części wsi | edytuj kod

Historia | edytuj kod

Pierwsze informacje o osadnictwie na terenie Szerzyn pochodzą z XII w. a lokacja wsi odbyła się w 1368 r.W 1348 r. wieś Szerzyny otrzymała prawo niemieckie i uposażenie parafii. Szerzyny były osadą liczącą 64 łany. Była to wieś o stosunkowo dużej powierzchni. Uposażenie sołtysa w tej wsi było stosunkowo wysokie i wynosiło 6 łanów wolnych. Posiadał dochody z 2 karczm, 1 młyna, 2 rybników oraz z jatki: rzeźni, piekarskiej i szewskiej.  Przeciętna wielkość gospodarstwa chłopskiego wynosiła początkowo 1 łan. Dziedzicami Szerzyn byli Jan i Spytko z Melsztyna. Jan Jordana z Zakliczyna . W XVI w. dobra szerzyńskie należały do magnackiej rodziny Ocieskich, a w XVIII w.  były w posiadaniu Uniatyckich, Stadnickich, i Rogawskich. W 1595 roku wieś położona w powiecie bieckim województwa krakowskiego była własnością starosty olsztyńskiego Joachima Ocieskiego[5].

W XIX w. Szerzyny należały do rodziny Kochanowskich[6].

3 marca 1731 roku[7] właściciel Szerzyn Stefan Uniatycki uzyskał od Augusta II Sasa zgodę na założenie w miejsce wsi miasteczka o nazwie Stefanów. Prawdopodob­nie miasteczko powstało, ale nazwa miejscowości nie uległa zmianie. Nowe miasteczko uzyskało pewne przywileje, mianowicie: nadano mu prawo do 12 jarmarków rocznie, cotygodniowych targów w niedzielę oraz zwolniono je na 8 lat od wszelkich ciężarów podatkowych.

    Szerzyny były świadkiem wielu historycznych zawirowań. Rok 1846 przyniósł wzrost nastrojów antyaustriackich, które w rezultacie doprowadziły do powstania. Objęło ono swym zasięgiem Galicję, w skład której wchodziły i Szerzyny. Niestety, chłopi galicyjscy w umiejętny sposób prowokowani przez Austriaków, swoją nienawiść wymierzyli nie w zaborców, ale w dwory szlacheckie, upatrując w szlachcie przyczyny swej nędzy. 

Szerzyńscy chłopi jednak nie zamordowali członków rodziny Kochanowskich, gdyż doznali wiele dobra ze strony dworu. Natomiast niesławnie wyróżniali się w tym cza­sie chłopi z Ołpin, Żurowej i Binarowej, których tłumy napadły na dwór w nocy z 20 na 21 lutego 1846 roku. Zrabowali siedzibę dziedzica, zabudowania gospodarcze i gorzel­nię. Istnieje anegdota, że chłopi rabując dwór, oszczędzili portret bab­ki Kochanowskiego – hrabiny Goluchowskiej, którą z powodu mocno wypudrowanej fryzury uznali za świętą i kazali powiesić jej wizerunek w miejscowym kościele.

    W czasie rabacji zniszczono zboże w dworskich spichlerzach, co sprawiło, że nie było czym obsiać pól. Rzecz jasna, pociągnęło to za sobą klęskę głodu. Ludzie jedli wszystko: plewy, główki lniane, korę z drzew. Po polach gniły nieuprzątnięte trupy. Wywołało to epidemię cholery i tyfusu. Te zakaźne choroby zebrały krwawe żniwo – w samych Szerzynach zmarło wtedy ponad 400 osób, które pochowano na dwóch cmentarzach, zwanych cholerycznymi.

    W czasie I wojny światowej Szerzyny były areną działań zbrojnych. Przetoczyła się przez nie ofensywa austriacka i rosyjska. Od jesieni 1914 roku do maja 1915 r.- toczyła się zwycięska dla Austriaków bitwa gorlicka, która zasięgiem swym objęła także okolice Szerzyn. Śladem tych zmagań wojennych są między innymi trzy cmentarze, znajdujące się na terenie Szerzyn. W czasie II wojny światowej działa tutaj prężnie placówka Armii Krajowej. W 1944 r. w maju utworzono we wsi konspiracyjną Gminną Radę Narodową, a 17 stycznia 1945 r. teren gminy został wyzwolony przez wojska radzieckie[8].

Zarówno w czasie I jak i II wojny światowej Szerzyny były areną działań wojennych, czego pozostałością są cmentarze wojskowe i pomniki na terenie gminy.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. W 1998 r. znalazła się w granicach powiatu jasielskiego w województwie podkarpackim. Jednak miejscowość leżąca bliżej Jasła niż Tarnowa była bardziej związana historycznie i gospodarczo z Tarnowem, co zaowocowało przyłączeniem od 2003 r. miejscowości do powiatu tarnowskiego w województwie małopolskim (po referendum gminnym z 1999 r., w którym 79,7% głosujących opowiedziało się za zmianą przynależności administracyjnej).

Zabytki | edytuj kod

Kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej | edytuj kod

Pierwsza wzmianka o parafii w Szerzynach pochodzi z 1513 r. Poprzedni drewniany kościół wzniesiony w 1565 r., został zniszczony przez pożar w 1933 r. Obecny kościół zbudowany został w latach 1927-28 według projektu architekta Stanisława Majerskiego, pod kierunkiem budowniczego Franciszka Boratyńskiego. Konsekracji kościoła dokonał w 1929 r. bp sufragan tarnowski Edward Komar.

ARCHITEKTURA. Eklektyczny, murowany z cegły z użyciem kamienia. Trójnawowy, halowy z krótkim prezbiterium zamkniętym trójbocznie, po bokach którego dwie symetryczne przybudówki, mieszczące zakrystię i składzik. Przy nawie od frontu wieża z dwiema kruchtami po bokach. Na zewnątrz kościół opięty uskokowymi przyporami. Elewacje boczne nieznacznie zryzalitowane, zwieńczone szczytami falistymi. Wieża częściowo wtopiona w fasadę, nakryta ostrosłupowym hełmem. Kościół nakryty dachami dwuspadowymi i pulpitowymi z wieżyczką na sygnaturkę z latarnią. Wewnątrz sklepienia krzyżowe na gurtach, wsparte na kwadratowych filarach międzynawowych. Nawa główna otwarta do naw bocznych półkolistymi arkadami. Polichromia wnętrza figuralna i ornamentalna, malowana w 1945 r. przez Stanisława Szmuca.

WYPOSAŻENIE WNĘTRZA. Część wyposażenia pochodzi z poprzedniego kościoła drewnianego. Ołtarz główny rokokowy z 2. poł. XVIII w., z obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem na półksiężycu, późnorenesansowym z początku XVII w., malowanym na desce, w zwieńczeniu owalny obraz św. Franciszka przed NMP, współczesny ołtarzowi. Cztery ołtarze boczne, trzy z nich rokokowe z 2. poł XVIII w.: 1. z rzeźbami śś. Agnieszki i Katarzyny oraz obrazem św. Józefa; 2. z rzeźbami śś. Barbary i zapewne Doroty oraz obrazami: Matki Boskiej Bolesnej z XVII w. w polu głównym oraz owalnym Ecce Homo w zwieńczeniu, współczesnym ołtarzowi; 3. rokokowy z 2. poł XVIII w.; 4. neobarokowy z XX w. Chrzcielnica i ambona neobarokowe z XIX/XX w. Konfesjonał późnorenesansowy z XVII w. Organy 16-głosowe wykonane w 1970 r. przez Stanisława Wilewskiego z Nockowej. Krucyfiks barokowy z 3. ćw. XVII w.[9]

Dwór szlachecki | edytuj kod

Obok kościoła znajduje się plebania będąca dawnym dworem szlacheckim z poł. XVI wieku, należącym do Joachima Ocieskiego – kasztelana sądeckiego. Niektóre źródła podają, że pod koniec XVI wieku jedna z jego sal była miejscem nabożeństw arian, którzy przybyli do Szerzyn z centrum w Lusławicach koło Zakliczyna. W XVIII wieku został powiększony, między innymi przez nadbudowę drewnianego piętra, staraniem Stefana Uniatyckiego. W początkach XX wieku dobudowano od zewnątrz schody prowadzące na piętro. Zrobił to ostatni właściciel dworku do 1911 roku – Jan Kochanowski. W latach 1976 – 1980 odrestaurowany i częściowo przebudowany. Obecnie plebania to budowla renesansowa o cechach barokowych, piętrowa, murowana z szarym tynkiem, z galerią na pięciu arkadach od frontu. Wewnątrz piwnice i pomieszczenia parteru, w części zachodniej nakryte sklepieniami kolebkowymi, pozostałe pomieszczenia zaś drewnianymi stropami o profilowanych belkach. W przejściach kamienne portale z końca XVI wieku, a w przejściu do piwnicy półkolisty portal kamienny. Od frontu na poziomie piętra piękny taras widokowy. Całość nakryta dachem czterospadowym z blachy. Istnieje jeszcze inna ciekawostka związana z szerzyńskim dworem. Otóż parter dworu posiadał podwójny strop. I właśnie w tym miejscu została ukryta polska radiostacja, przy pomocy której partyzanci zaskoczyli i rozgromili hitlerowski oddział na Gilowej Górze[10].

Cmentarz | edytuj kod

Do roku 1933 na tzw. obecnie „Kościelisku” w centrum wsi stał modrzewiowy kościół pw. Wszystkich Świętych. Został on wybudowany w 1565 roku w stylu późnego gotyku i kryty był gontem. W 1687 roku dostawiono do niego murowaną kaplicę. Cały plac otoczony był parkanem wykonanym z piaskowca. Ściany były pokryte polichromią rokokową przedstawiającą postacie świętych. Wewnątrz znajdowały się bogate ołtarze, ambona, belka tęczy o ozdobnym wykroju, sprawione w latach 1746 – 1761 przez ówczesnego proboszcza, ks. Tomasza Słowińskiego. Był to wyjątkowo piękny kościół z wieżą izbicową nakrytą hełmem ostrosłupowym. Niestety, w 1933 roku został zniszczony przez pożar i doszczętnie spłonął[11].

Kościelisko ogrodzone – ogrodzeniem w postaci słupów z kamiennych ciosów połączonych metalowymi elementami. W jego obwodzie stoi drewniany krzyż. W miejscu dawnego przykościelnego cmentarza znajduje się kamienny nagrobek – obelisk na profilowanym postumencie, w narożach kamienia słupy połączone łańcuchami stanowią jego otoczenie. Na obelisku umieszczona jest płyta nagrobna kolatortki Teofili Uniatyckiej i Zofii Kochanowskiej. Zachowały się resztki starodrzewu lipy. Od wschodniej strony kościeliska stoi pomnik upamiętniający mieszkańców gminy poległych w czasie II wojny światowej[12].

Zobacz też | edytuj kod


Przypisy | edytuj kod

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  2. Pogórze Ciężkowickie i Strzyżowskie. Mapa 1:50 000. Kraków: Compass, 2005. ISBN 978-83-7605-211-3.
  3. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  4. GUS. Rejestr TERYT
  5. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 110.
  6. botik: Gmina Szerzyny. [dostęp 2014.10.02].
  7. HenrykH. Seroka HenrykH., Herby miast małopolskich do końca XVIII w., Warszawa 2002, s. 283 .
  8. botik: Historia Szerzyn. [dostęp 2014-11-24].
  9. botik: Zabytki województwa Małopolskiego. [dostęp 2014-11-27].
  10. botik: Zabytki województwa Małopolskiego. [dostęp 2014-11-27].
  11. botik botik: http://www.szerzyny.info/kosciol-plebania-szerzyny-www.szerzyny.info.html -=- Oficjalna strona Zespołu Szkół im. Ks. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Szerzynach www.szerzyny.info / zsszerzyny@wp.pl -=-]. www.szerzyny.info. [dostęp 2015-08-19].
  12. botik: Zabytki województwa Małopolskiego. [dostęp 2014-11-27].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Szerzyny" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy