Szybowcowy Zakład Doświadczalny


Szybowcowy Zakład Doświadczalny w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD) – biuro konstrukcyjne i wytwórnia szybowców będąca centrum polskiego przemysłu szybowcowego po II wojnie światowej z siedzibą w Bielsku-Białej. W swojej historii przeszedł wiele zmian organizacyjnych i nazw[1].

Spis treści

Historia | edytuj kod

Po zakończeniu działań wojennych, w marcu 1945 roku, grupa harcerzy kierowana przez Tadeusza Puchajdę przystąpiła do zabezpieczania sprzętu lotniczego pozostawionego przez niemieckie lotnictwo[2]. W 1945 roku uruchomiono w Bielsku-Białej Okręgowe Warsztaty Szybowcowe[3] a 1. kwietnia 1945 roku powstał Centralny Harcerski Ośrodek Szybowcowy, który w maju 1945 roku został oficjalnie uznany przez Ministerstwo Komunikacji. Jego zadaniem było prowadzenie szkół szybowcowych na górze Żar i w Goleszowie[4]. 25 stycznia 1946 roku Minister Komunikacji, na bazie istniejącej infrastruktury, powołał do życia Instytut Szybownictwa (IS) z siedzibą w Bielsku. W skład Instytutu weszły: Ośrodek Szkolny Szybownictwa w Goleszowie, Szkoła Szybowcowa na górze Żar, Lotnisko Doświadczalne w Aleksandrowicach, Warsztaty Doświadczalno-Naprawcze w Białej Krakowskiej i Modelarnia Lotnicza w Białej. IS miał kontynuować przedwojenną działalność Instytutu Techniki Szybownictwa i Motoszybownictwa we Lwowie oraz doprowadzić do powstania projektowanej przez Departament Lotnictwa Cywilnego Centralnej Szkoły Szybowcowej w Bielsku. Instytut miał file we Wrocławiu i Jeżowie Sudeckim[4]. Pierwszym kierownikiem Instytutu został inż. Rudolf Weigl[3]. Kierownikiem szkoły na Żarze został Piotr Mynarski, student Politechniki Lwowskiej, rekordzista Polski, kierownik Szkoły Szybowcowej w Bezmiechowej do 1939 roku. Zadaniem Instytutu było prowadzenie prac doświadczalnych z zakresu szybownictwa i motoszybownictwa, włącznie z produkcją seryjną i remontami opracowanych konstrukcji. W Instytucie miano też prowadzić prace badawcze w zakresie osprzętu i wyposażenia oraz prace szkoleniowe[5].

W 1945 roku Instytut zorganizował unifikacyjny kurs instruktorów szybowcowych podczas którego przeszkolono 14 pilotów. Podczas kolejnego kursu, w 1946 roku, przeszkolono 67 pilotów[6].

Przy znacznym wkładzie organizacyjnym IS odbyły się w sierpniu 1946 r. na lotnisku w Aleksandrowicach pierwsze po wojnie Krajowe Zawody Samolotowe[7]. W październiku tegoż roku IS urządził na lotnisku pierwszą wyprawę doświadczalną celem zapoznania się ze zjawiskami fal wymuszonych przez teren górski i ruchami falowymi powietrza.

Zespół konstrukcyjny IS przystąpił do realizacji programu opracowanego przez Rudolfa Weigla odbudowy od podstaw polskiego zaplecza szybowcowego. Nastąpiły obloty rekonstrukcji polskich szybowców przedwojennych Salamandra i Komar, powstały nowe konstrukcje: Sęp, Mucha, ABC, Jastrząb i Nietoperz, których twórcami byli lwowiacy Józef Niespał, Władysław Nowakowski, Franciszek Kotowski, Rudolf Matz, Roman Zatwarnicki, Marian Gracz i Marian Wasilewski.

Szybowiec IS-1 Sęp już w sierpniu 1947 r. z pilotem Adamem Zientkiem zadebiutował w międzynarodowych zawodach szybowcowych w Szwajcarii, stanowiąc rewelację, ponieważ był jedyną nowo powstałą po wojnie konstrukcją szybowcową w Europie.

W 1947 r. miał miejsce Wyższy Teoretyczny Kurs Instruktorów Szybowcowych w Bielsku.

W latach 1946–48 nastąpiła intensywna rozbudowa Szkoły Szybowcowej na Żarze. Z lotniska w Aleksandrowicach i z góry Żar ustanawiano poszczególne rekordy szybowcowe. Odbywały się tu krajowe i międzynarodowe zawody szybowcowe.

5 października 1948 r. Instytut Szybownictwa został przemianowany na Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD), kierowany przez niemal 30 lat przez inż. Władysława Nowakowskiego, absolwenta Politechniki Lwowskiej[8]. Inicjatywą SZD było powołanie w Bielsku w 1948 r. Technikum Mechaniczno-Lotniczego, kuźni kadr fachowców lotnictwa dla kraju.

W Instytucie Szybownictwa wyremontowano kilkanaście samolotów, w tym Heinkel He-72 Kadett oraz zakupione z demobilu samoloty Piper L-4 Cub. Udało się również wyremontować kilka polskich przedwojennych szybowców, które przetrwały okupację: Orlik, WWS-2 Żaba i Wrona. Wyremontowano również wiele niemieckich szybowców, które wykorzystano do celów porównawczych i szkoleniowych[2].

Pracownicy Zakładu mieli na swym koncie liczne opracowania artykułów technicznych i wydań książkowych. W latach 40-tych Dział Wyszkolenia IS pod kierunkiem mgr Włodzimierza Humena był faktycznym organizatorem działalności szkoleniowo-sportowej szybownictwa w Polsce. Później szkolenie i sport lotniczy przejęły ogólnopolskie organizacje młodzieżowe. W październiku 1948 r.została powołana Centralna Szkoła Instruktorów Szybowcowych w Bielsku, w której w większości wykładowcami byli pracownicy SZD.

W 1952 roku Zakład zmienił profil z prototypowo-remontowego na prototypowo-seryjny. Opracowywano w nim nowe konstrukcje oraz produkowano krótkie serie informacyjne szybowców. Następnie dokumentacja była przekazywana do Zakładów Szybowcowych w Jeżowie, Wrocławiu i Krośnie[9]. Opracowywano w nim też nowe technologie - w latach 60. XX wieku wdrożono do produkcji szybowce o konstrukcji laminatowej oraz testowano konstrukcje metalowe (SZD-27 Kormoran).

W 1964 r., za zasługi w rozwoju szybownictwa, zakład został uhonorowany Dyplomem P. Tissandiera FAI.

W 1969 roku Zakład uległ rozbudowie, wybudowano nową halę produkcyjną i budynek administracyjny. Kolejną rozbudowę przeprowadzono w 1972 roku[10].

Zakład, w czasie swego funkcjonowania, przechodził kolejne przekształcenia:

- lipiec 1963 r. - Zakłady Szybowcowe Delta-Bielsko,

- maj 1969 r. - Zakład Doświadczalny Rozwoju i Budowy Szybowców,

- styczeń 1972 r. - Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Szybownictwa,

- 1975 r. - Przedsiębiorstwo Doświadczalno-Produkcyjne Szybownictwa PZL Bielsko (PDPSz PZL-Bielsko),

W dn. 7 maja 1999 r. sąd ogłosił upadłość PDPSz PZL-Bielsko. Majątek został wykupiony przez niemiecką spółkę Allstar Leasing sp. z o.o. i wydzierżawiony firmom Allstar PZL Glider i Solaris Aviation, które wznowiły produkcję lotniczą.

Szybowce opracowane i wyprodukowane w SZD | edytuj kod

Poza szybowcami skonstruowano w SZD również wyciągarki szybowcowe "Żubr" i "Tur", ściągarkę "Ryś" oraz uniwersalne przyczepy szybowcowe do transportu samochodowego[11].

Przypisy | edytuj kod

  1. Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 111-131.
  2. a b Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD) (pol.). samolotypolskie.pl. [dostęp 2019-09-27].
  3. a b Szydłowski 1986 ↓, s. 253.
  4. a b Zdzisław Brodzki, Stefan Górski, Ryszard Lewandowski: Ilustrowana Encyklopedia dla Wszystkich. Lotnictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1979, s. 249-250. ISBN 83-204-0005-8.
  5. Kocent-Zalewski 2010 ↓, s. 53.
  6. Szydłowski 1986 ↓, s. 251.
  7. Szydłowski 1986 ↓, s. 202.
  8. Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 112.
  9. Kostia 1998 ↓, s. 68.
  10. Babiejczuk, Grzegorzewski 1986 ↓, s. 113.
  11. Kostia 1998 ↓, s. 69.

Bibliografia | edytuj kod

  • Janusz Babiejczuk, Jerzy Grzegorzewski: Polski przemysł lotniczy 1945 - 1973. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1974. OCLC 831052958.
  • Zdzisław Brodzki, Stefan Górski, Ryszard Lewandowski: Ilustrowana Encyklopedia dla Wszystkich. Lotnictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1979. ISBN 83-204-0005-8.
  • Andrzej Glass, Tomasz Murawski: Polskie szybowce 1945-2011. Problemy rozwoju. Bielsko-Biała: Wydawnictwo SCG, 2012. ISBN 978-83-932826-0-9. OCLC 804836344.
  • Edward Kocent-Zalewski: Łódzkie samoloty inżyniera Sołtyka. Warszawa: ZP Grupa Sp. z o. o., 2010. ISBN 978-83-61529-85-9. OCLC )995456083.
  • Tadeusz Kostia: Polska myśl techniczna i przemysł lotniczy w minionym 80-leciu [w:] 80 lat lotnictwa polskiego : historia i współczesność : materiały z konferencji. T. 1. Warszawa: Zespół Redakcyjno-Wydawniczy WLiOP, 1998, s. 68-69. ISBN 83-909950-1-8. OCLC 830196964.
  • Henryk Szydłowski (red.): Polskie lotnictwo sportowe. Kraków: KAW, 1986. ISBN 83-03-01157-X. OCLC 803064028.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Szybowcowy Zakład Doświadczalny" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy