Szybowcowy Zakład Doświadczalny


Szybowcowy Zakład Doświadczalny w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD) – biuro konstrukcyjne i wytwórnia szybowców będąca centrum polskiego przemysłu szybowcowego po II wojnie światowej z siedzibą w Bielsku-Białej. W swojej historii przeszedł wiele zmian organizacyjnych i nazw.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Instytut Szybownictwa | edytuj kod

Po zakończeniu działań wojennych, w marcu 1945 roku, grupa harcerzy kierowana przez Tadeusza Puchajdę przystąpiła do zabezpieczania sprzętu lotniczego pozostawionego przez niemieckie lotnictwo[1]. W 1945 roku uruchomiono w Bielsku-Białej Okręgowe Warsztaty Szybowcowe[2] a 1 kwietnia 1945 roku powstał Centralny Harcerski Ośrodek Szybowcowy, który w maju 1945 roku został oficjalnie uznany przez Ministerstwo Komunikacji[3]. Jego zadaniem było prowadzenie szkół szybowcowych na górze Żar i w Goleszowie[4]. W listopadzie 1945 roku w Jeżowie Sudeckim odbyła się Pierwsza Ogólnopolska Konferencja Szybowcowa poświęcona opracowaniu kierunków rozwoju szybownictwa w Polsce. Podczas tej konferencji inż. Rudolf Weigl wysunął propozycję stworzenia ośrodka badawczego poświęconemu szybownictwu[5]. Centralny Harcerski Ośrodek Szybowcowy został przemianowany na Ośrodek Organizacji Szybownictwa, który miał objąć swą działalnością obszar całej Polski[6].

25 stycznia 1946 roku Minister Komunikacji, na bazie istniejącej infrastruktury, powołał do życia Instytut Szybownictwa (IS) z siedzibą w Bielsku przy ulicy 3 maja. W skład Instytutu weszły: Ośrodek Szkolny Szybownictwa w Goleszowie, Szkoła Szybowcowa na górze Żar, Lotnisko Doświadczalne w Aleksandrowicach, Warsztaty Doświadczalno-Naprawcze w Białej Krakowskiej i Modelarnia Lotnicza w Białej. IS miał kontynuować przedwojenną działalność Instytutu Techniki Szybownictwa i Motoszybownictwa we Lwowie oraz doprowadzić do powstania projektowanej przez Departament Lotnictwa Cywilnego Centralnej Szkoły Szybowcowej w Bielsku. Instytut miał filie we Wrocławiu i Jeżowie Sudeckim[4]. Tworzeniem Instytutu zajął się Włodzimierz Humen, który od stycznia do kwietnia 1946 roku zajmował się sprawami organizacyjnymi[7].

1 maja zostało powołane pierwsze kierownictwo IS i ustalono jego strukturę, którą stanowiły dwa Wydziały: Wyszkolenia i Techniczny oraz Warsztaty Doświadczalno-Naprawcze[8]. Pierwszym kierownikiem Instytutu został inż. Rudolf Weigl, kierownikiem Wydziału Wyszkolenia Włodzimierz Humen, kierownikiem Wydziału Technicznego Franciszek Kotowski a kierownikiem Warsztatów Doświadczalno-Naprawczych Władysław Janica[7]. Kierownikiem szkoły na Żarze został Piotr Mynarski, student Politechniki Lwowskiej, rekordzista Polski, kierownik Szkoły Szybowcowej w Bezmiechowej do 1939 roku. Kierownikiem Szkoły Szybowcowej w Goleszowie został Franciszek Kępka. Zadaniem Instytutu było prowadzenie prac doświadczalnych z zakresu szybownictwa i motoszybownictwa, włącznie z produkcją seryjną i remontami opracowanych konstrukcji. W Instytucie miano też prowadzić prace badawcze w zakresie osprzętu i wyposażenia oraz prace szkoleniowe[9].

W okresie od 1 do 30 maja 1946 roku Instytut zorganizował, na polecenie Departamentu Lotnictwa Cywilnego, unifikacyjny kurs instruktorów szybowcowych, podczas którego przeszkolono 67 pilotów (z 77 zgłoszonych)[10]. Organizatorem kursu był Włodzimierz Humen, a jego kierownikiem Piotr Mynarski[11]. Na przełomie lipca i sierpnia IS zorganizował dwutygodniowy kurs treningowo-wyczynowy, który odbył się w Goleszowie, na Żarze i w Aleksandrowicach[12]. Z inicjatywy IS w Technikum Mechaniczno-Elektrycznym w Bielsku-Białej utworzono wydział lotniczy, a w Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie zorganizowano na Wydziale Komunikacji sekcję lotniczą. Absolwenci tych szkół stanowili w późniejszym czasie stałe źródło kadry technicznej dla zakładów w Bielsku-Białej[13].

Przy znacznym wkładzie organizacyjnym IS odbyły się w sierpniu 1946 roku na lotnisku w Aleksandrowicach pierwsze po wojnie Krajowe Zawody Samolotowe[14]. W październiku tegoż roku IS urządził na lotnisku pierwszą wyprawę doświadczalną celem zapoznania się ze zjawiskami fal wymuszonych przez teren górski i ruchami falowymi powietrza. W tej wyprawie między innymi wzięła udział Wanda Modlibowska, która w latach 1946-1948 pracowała jako pilot doświadczalny w Instytucie Szybownictwa, będąc jednocześnie instruktorem w Aeroklubie Bielsko-Bialskim[15].

Zespół konstrukcyjny IS przystąpił do realizacji programu opracowanego przez Rudolfa Weigla odbudowy od podstaw polskiego zaplecza szybowcowego. Nastąpiły obloty rekonstrukcji polskich szybowców przedwojennych Salamandra i Komar, powstały nowe konstrukcje: Sęp, Mucha, ABC, Jastrząb i Nietoperz, których twórcami byli lwowiacy Józef Niespał, Władysław Nowakowski, Franciszek Kotowski, Rudolf Matz, Roman Zatwarnicki, Marian Gracz i Marian Wasilewski[16].

W ramach szkolenia krajowej kadry instruktorskiej Instytut zorganizował w dniach 3-28 lutego 1947 roku Wyższy Teoretyczny Kurs Instruktorów Szybowcowych w Bielsku[17], a od 2 do 31 maja kurs praktyczny w Goleszowie[18]. Szybowiec IS-1 Sęp już w sierpniu 1947 roku z pilotem Adamem Zientkiem zadebiutował w międzynarodowych zawodach szybowcowych w Szwajcarii, stanowiąc rewelację, ponieważ był jedyną nowo powstałą po wojnie konstrukcją szybowcową w Europie. Tym sukcesem Instytut Szybownictwa ugruntował swą pozycję faktycznego organizatora odradzającego się w Polsce sportu szybowcowego[19].

W czerwcu 1948 roku Instytut współorganizował pierwsze po II wojnie światowej (VII) Krajowe Zawody Szybowcowe na górze Żar[20][19]. Na przełomie sierpnia i września piloci IS zorganizowali, z użyciem szybowca IS-1 Sęp, tatrzańską wyprawę halniakową, podczas której badali zjawisko fali. Doświadczenia z tych lotów zostały wykorzystane w październiku, kiedy to Adam Zientek i Tadeusz Góra wykonali udane nocne loty falowe po starcie z szybowiska na górze Żar[21].

W Instytucie Szybownictwa wyremontowano kilkanaście samolotów, w tym Heinkel He-72 Kadett oraz zakupione z demobilu samoloty Piper L-4 Cub[22]. Udało się również wyremontować kilka polskich przedwojennych szybowców, które przetrwały okupację: Orlik, WWS-2 Żaba i Wrona. Wyremontowano również wiele niemieckich szybowców, które wykorzystano do celów porównawczych i szkoleniowych[1].

We wrześniu 1948 roku kierownikiem Instytutu został Władysław Nowakowski, który kierował zakładem przez niemal 30 lat. W tym samym okresie inżynierowie Rudolf Weigl i Władysław Janica dokonali reorganizacji warsztatów IS[23].

Szybowcowy Zakład Doświadczalny | edytuj kod

5 października 1948 roku Instytut Szybownictwa został przemianowany na Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD)[8]. W dniach 13 listopada-15 grudnia 1948 roku odbyła się druga wyprawa szybowcowa SZD. Grupa pilotów, pod kierownictwem Adama Zientka, badała właściwości fali w okolicach Śnieżki[24].

Pracownicy Zakładu mieli na swym koncie liczne opracowania artykułów technicznych i wydań książkowych. W latach 40. Dział Wyszkolenia IS pod kierunkiem mgr Włodzimierza Humena był faktycznym organizatorem działalności szkoleniowo-sportowej szybownictwa w Polsce. Później szkolenie i sport lotniczy przejęły ogólnopolskie organizacje młodzieżowe. Inicjatywą SZD było powołanie w Bielsku w 1948 roku Technikum Mechaniczno-Lotniczego, kuźni kadr fachowców lotnictwa dla kraju[25]. W październiku tego samego roku została powołana Centralna Szkoła Instruktorów Szybowcowych w Bielsku, w której w większości wykładowcami byli pracownicy SZD[8].

Początkowo SZD był podporządkowany Ministerstwu Komunikacji, ale po reorganizacji lotnictwa sportowego w Polsce przeprowadzonej w 1951 roku został podporządkowany Lidze Lotniczej i wszedł w skład Zarządu Zakładów Remontowych Lotnictwa Sportowego. W 1952 roku, po utworzeniu Ministerstwa Transportu Drogowego i Lotniczego, Zakład stał się zapleczem konstrukcyjno rozwojowym Zarządu Zakładów Sprzętu Lotnictwa Sportowego. W 1957 roku został, wraz z tym Zarządem, przekazany Ministerstwu Przemysłu Maszynowego i włączony do Centralnego Zarządu Przemysłu Sprzętu Komunikacyjnego (przemianowanego w późniejszym okresie na Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego)[26].

W 1952 roku Zakład zmienił profil z prototypowo-remontowego na prototypowo-seryjny. Opracowywano w nim nowe konstrukcje oraz produkowano krótkie serie informacyjne szybowców. Następnie dokumentacja była przekazywana do Zakładów Szybowcowych w Jeżowie, Wrocławiu i Krośnie[27]. Pionierskie prace prowadzone w SZD zostały docenione i w tym samym roku Rada Państwa przyznała nagrodę państwową z dziedziny postępu technologicznego zespołowi, w skład którego wchodzili Irena Kaniewska, Tadeusz Kostia, Józef Niespał, Władysław Nowakowski oraz Justyn Sandauer[28].

Prace prowadzone w SZD były ściśle związane z rozwojem polskiego szybownictwa. Na początku lat pięćdziesiątych odchodzono od szkolenia z użyciem szybowców jednomiejscowych na rzecz metody dwumiejscowej. W związku z tym w SZD przystąpiono do prac w tym kierunku. Opracowano od odstaw dokumentację niemieckiego szybowca DFS Kranich II, który został wdrożony do produkcji jako IS-C Żuraw. Siłami konstruktorów SZD stworzono też nowe konstrukcje dostosowane do potrzeb szkoleniowych: SZD-9 Bocian i SZD-10 Czapla. Na potrzeby uprawiania wyczynowego szybownictwa zostały opracowane takie konstrukcje jak SZD-8 Jaskółka i SZD-12 Mucha 100. Te konstrukcje trafiły do produkcji seryjnej i przez wiele lat stanowiły podstawowe wyposażenie aeroklubów oraz były sprzedawane odbiorcom zagranicznym. SZD prowadził tez prace badawcze, w ich trakcie testowano nietypowe układy. W latach 1949-1954 powstały takie nietypowe konstrukcje jak: IS-5 Kaczka (szybowiec w układzie kaczki), bezogonowe SZD-6 Nietoperz i SZD-20 Wampir 2 czy SZD-14 Jaskółka M z usterzeniem motylkowym. W układzie tradycyjnym opracowano następujące konstrukcje doświadczalne: SZD-7 Osa, SZD-11 Albatros, SZD-16 Gil[29].

Od 1955 roku kadra naukowa SZD uczestniczyła w organizacji szybownictwa w Chińskiej Republice Ludowej. Do Chin wyjechał jedenastoosobowy zespół, którego zadaniem było stworzenie ośrodka szkolenia pilotów i instruktorów szybowcowych oraz budowa zakładów produkujących szybowce. Stronie chińskiej przekazano pomoce naukowe (model tunelu aerodynamicznego, pomoce na temat termiki) oraz szybowce IS-A Salamandra, IS-2 Mucha, IS-3 ABC, SZD-8 Jaskółka i SZD-9 Bocian. Ponadto do Chin trafiły wyciągarki i ściągarki szybowcowe produkcji SZD. Pracownicy SZD, biorący udział w kontaktach polsko-chińskich, zostali odznaczeni wysokimi odznaczeniami państwowymi ChRL[26].

Włączenie SZD w 1957 roku do Centralnego Zarządu Przemysłu Sprzętu Komunikacyjnego zapoczątkowało jego rozwój. Uległ zmianie profil prac prowadzonych w SZD – skupiono się na prowadzeniu prac konstrukcyjno-badawczych i doświadczalnych[30]. Zakład został rozbudowany i doposażony pod względem technicznym. Na jego strukturę składały się Szybowcowy Zakład Doświadczalny w Bielsku-Białej, Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 2 w Jeżowie Sudeckim, Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 3 w Poznaniu, Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 4 we Wrocławiu oraz Zakłady Sprzętu Lotnictwa Sportowego nr 5 w Krośnie[22].

Szybowcowe Mistrzostwa Świata w 1958 roku w Lesznie umożliwiły konstruktorom SZD kontakt z technologiami szybowców zachodnich i wykazały konieczność opracowania nowych konstrukcji. Prowadzono prace nad odejściem od konstrukcji drewnianych na rzecz metalowych. W efekcie prowadzonych prac powstały szybowce SZD-16 Gil oraz SZD-25 Lis, który wyprodukowano w krótkiej serii. Na potrzeby polskiej kadry szybowcowej powstał szybowiec klasy otwartej SZD-19 Zefir będący pierwszą na świecie konstrukcją z leżącą pozycją pilota. Dla klasy standard stworzono szybowiec SZD-24 Foka. Szybowce Zefir i Foka wzięły udział w szybowcowych mistrzostwach świata w Kolonii w 1960 roku i stały się rewelacją tych mistrzostw[31]. Szybowce Zefir zaprezentowano również z doskonałym skutkiem podczas mistrzostw świata w Junin w Argentynie w 1963 roku. Konstrukcje tworzone w tym okresie w Zakładzie charakteryzowały się dążeniem do minimalizacji oporów szkodliwych co starano się uzyskać poprzez użycie profili laminarnych[32].

Zakłady Szybowcowe Delta-Bielsko | edytuj kod

Konstruktorzy SZD w 1966 r. Od lewej: Władysław Okarmus, Marian Gracz, Jan Dyrek, Jerzy Śmielkiewicz, Józef Niespał, Władysław Nowakowski (Dyrektor ZSLS), Zbigniew Badura, Jerzy Trzeciak, Bogumił Szuba oraz Roman Zatwarnicki

W lipcu 1963 roku zakład przeszedł kolejną transformację. W 1964 roku, za zasługi w rozwoju szybownictwa, zakład został uhonorowany Dyplomem P. Tissandiera FAI. Było to pierwsze przyznanie tego rodzaju dyplomu w Polsce[33]. Zespół inżynierów SZD prowadził prace mające na celu opracowanie konstrukcji mających zastąpić dotychczas używane szybowce. W 1964 roku ukończono projekt szybowca akrobacyjnego SZD-30 Pirat, w którym zastosowano nowatorskie technologie laminatowe. W dalszym ciągu prowadzono prace związane z konstrukcjami metalowymi, które doprowadziły do opracowania i oblatania szybowca SZD-27 Kormoran. Problemy technologiczne doprowadziły do zaniechania kontynuacji prac z konstrukcjami metalowymi, Kormoran pozostał konstrukcją jedynie prototypową. Prace nad szybowcami wyczynowymi doprowadziły do rozwoju rodziny Zefira i stworzenia SZD-29 Zefir 3 oraz SZD-31 Zefir 4. Te szybowce, o konstrukcji mieszanej, nie zostały wdrożone do produkcji seryjnej. Doświadczenia wynikające ze startu polskich szybowników w XI Szybowcowych Mistrzostwach Świata w Lesznie w 1968 roku wykazały, że konieczna jest gruntowna zmiana technologiczna w konstrukcjach opracowywanych w Bielsku.

Zakład Doświadczalny Rozwoju i Budowy Szybowców | edytuj kod

W maju 1969 roku nastąpiło kolejne przekształcenie Zakładu. Uległ rozbudowie, wybudowano nową halę produkcyjną i budynek administracyjny[34]. W tym okresie konstruktorzy mieli już pełną świadomość, że naszedł kres wyczynowych konstrukcji drewnianych i konieczne jest opracowanie szybowców wyłącznie w technologiach laminatowych.

Zakład, w późniejszym okresie swego funkcjonowania, przechodził kolejne przekształcenia:

- styczeń 1972 r. - Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Szybownictwa,

- 1975 r. - Przedsiębiorstwo Doświadczalno-Produkcyjne Szybownictwa PZL Bielsko (PDPSz PZL-Bielsko),

7 maja 1999 roku sąd ogłosił upadłość PDPSz PZL-Bielsko. Majątek został wykupiony przez niemiecką spółkę Allstar Leasing sp. z o.o. i wydzierżawiony firmom Allstar PZL Glider i Solaris Aviation, które wznowiły produkcję lotniczą.

Szybowce opracowane i wyprodukowane w SZD | edytuj kod

Poza szybowcami skonstruowano w SZD również wyciągarki szybowcowe "Żubr" i "Tur", ściągarkę "Ryś" oraz uniwersalne przyczepy szybowcowe do transportu samochodowego[35].

Przypisy | edytuj kod

  1. a b Szybowcowy Zakład Doświadczalny (SZD) (pol.). samolotypolskie.pl. [dostęp 2019-09-27].
  2. Szydłowski 1986 ↓, s. 253.
  3. Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 111.
  4. a b Brodzki, Górski, Lewandowski 1979 ↓, s. 249-250.
  5. Skarbiński 2015 ↓, s. 148.
  6. Skrzydlata Polska 50'1966 ↓, s. 3.
  7. a b Skarbiński 2015 ↓, s. 149.
  8. a b c Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 112.
  9. Kocent-Zalewski 2010 ↓, s. 53.
  10. Szydłowski 1986 ↓, s. 251.
  11. Skrzydlata Polska 7'1946 ↓, s. 12-13.
  12. Skarbiński 2015 ↓, s. 151.
  13. Grzegorzewski 2018 ↓, s. 219.
  14. Szydłowski 1986 ↓, s. 202.
  15. Skrzydlata Polska 12'1946 ↓, s. 14-15.
  16. Skarbiński 2015 ↓, s. 151-152.
  17. Skrzydlata Polska 3'1947 ↓, s. 15.
  18. Skarbiński 2015 ↓, s. 161.
  19. a b Skarbiński 2015 ↓, s. 163.
  20. Szydłowski 1986 ↓, s. 265.
  21. Skarbiński 2015 ↓, s. 155-156.
  22. a b Skrzydlata Polska 36'1958 ↓, s. 3.
  23. Skarbiński 2015 ↓, s. 164.
  24. Skrzydlata Polska '1949 ↓, s. 9.
  25. Skarbiński 2015 ↓, s. 169.
  26. a b Grzegorzewski 2018 ↓, s. 220.
  27. Kostia 1998 ↓, s. 68.
  28. Skarbiński 2015 ↓, s. 171.
  29. Skarbiński 2015 ↓, s. 171-172.
  30. Skarbiński 2015 ↓, s. 165-167.
  31. Skarbiński 2015 ↓, s. 174-175.
  32. Glass, Murawski 2012 ↓, s. 48.
  33. Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 116.
  34. Babiejczuk, Grzegorzewski 1974 ↓, s. 113.
  35. Kostia 1998 ↓, s. 69.

Bibliografia | edytuj kod

  • Janusz Babiejczuk, Jerzy Grzegorzewski: Polski przemysł lotniczy 1945 - 1973. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1974. OCLC 831052958.
  • Szybowcowy Zakład Doświadczalny w Bielsku-Białej. W: Zdzisław Brodzki, Stefan Górski, Ryszard Lewandowski: Ilustrowana Encyklopedia dla wszystkich. Lotnictwo. Warszawa: Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, 1979. ISBN 83-204-0005-8. OCLC 746314108.
  • Andrzej Glass, Tomasz Murawski: Polskie szybowce 1945-2011. Problemy rozwoju. Bielsko-Biała: Wydawnictwo SCG, 2012. ISBN 978-83-932826-0-9. OCLC 804836344.
  • Jerzy Grzegorzewski: Polski Przemysł Lotniczy 1944-1989. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Lotnictwa, 2018. ISBN 978-83-63539-44-3. OCLC 1084515724.
  • Edward Kocent-Zalewski: Łódzkie samoloty inżyniera Sołtyka. Warszawa: ZP Grupa Sp. z o.o., 2010. ISBN 978-83-61529-85-9. OCLC 995456083.
  • Tadeusz Kostia: Polska myśl techniczna i przemysł lotniczy w minionym 80-leciu [w:] 80 lat lotnictwa polskiego : historia i współczesność : materiały z konferencji. T. 1. Warszawa: Zespół Redakcyjno-Wydawniczy WLiOP, 1998, s. 68-69. ISBN 83-909950-1-8. OCLC 830196964.
  • Adam Skarbiński: Dzieje lotnictwa na Podbeskidziu. Wrocław: Fundacja Otwartego Muzeum Techniki, 2015. ISBN 978-83-64688-05-8. OCLC 909180717.
  • Henryk Szydłowski (red.): Polskie lotnictwo sportowe. Kraków: KAW, 1986. ISBN 83-03-01157-X. OCLC 803064028.
  • Sprawozdanie z unifikacyjnego kursu instruktorów szybownictwa. „Skrzydlata Polska”. 7/1946, lipiec 1946. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783
  • 1-sza wyprawa doświadczalna Instytutu Szybownictwa w Bielsku. „Skrzydlata Polska”. 7/1946, grudzień 1946. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783
  • Wyższy Teoretyczny Kurs dla instruktorów szybowcowych. „Skrzydlata Polska”. 3/1947, marzec 1947. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783
  • Sukcesy ostatnich miesięcy w szybownictwie. „Skrzydlata Polska”. 1/1949, grudzień 1949. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783
  • Stanisław Wasilewski. Od remontów do produkcji seryjnej. „Skrzydlata Polska”. 36/1958, 3 września 1958. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783
  • Władysław Nowakowski. 20-lecie Szybowcowego Zakładu Doświadczalnego. „Skrzydlata Polska”. 50/1966, 11 grudnia 1966. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności. ISSN 0137-866X. OCLC 839207783

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Szybowcowy Zakład Doświadczalny" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy