Teksas


Na mapach: 31°N 100°W/31,000000 -100,000000

Teksas w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Teksas (ang. Texas, wymowa:/ˈtɛksəs/ i) – stan w południowej części Stanów Zjednoczonych, drugi pod względem powierzchni (po Alasce) i drugi pod względem ludności (po Kalifornii).

Położony na wybrzeżu Zatoki Meksykańskiej, sąsiadujący ze stanami Luizjana i Arkansas na wschodzie, stanem Oklahoma na północy i Nowym Meksykiem na zachodzie. Na południowym zachodzie graniczy z Meksykiem. Obszar w większości wyżynny (Wielkie Równiny), w części południowo-zachodniej niewielkie obszary górzyste, w części południowo-wschodniej Nizina Zatokowa.

Obszary metropolitalne miast Dallas (7,6 mln mieszk.) i Houston (7,1 mln mieszk.) należą do 5-ciu największych aglomeracji w Stanach Zjednoczonych[3]. Stolicą jest Austin.

Baza przemysłowa Teksasu przyciągnęła w ostatnich dziesięcioleciach wiele firm i pracowników ze względu na łagodne regulacje i niskie podatki – jest to jeden z nielicznych stanów bez podatku dochodowego od osób fizycznych[4].

Spis treści

Historia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Historia Teksasu.
  • 1519 – Alonso Alvarez de Pineda wylądował na wybrzeżu Teksasu, ogłaszając teren posiadłością hiszpańską.
  • 1821 – po uzyskaniu przez Meksyk niepodległości, Teksas stał się jego prowincją.
  • lata 1820–1830 – w Teksasie osiedliło się 12 tys. Amerykanów, z których większość pochodziło ze stanów niewolniczych. Rząd meksykański przyznał osadnikom dużą autonomię lokalną.
  • 1829 – rząd meksykański wprowadził na terenie całego państwa zakaz niewolnictwa i zakaz dalszej emigracji ze Stanów Zjednoczonych do Meksyku. Stosunki między Teksańczykami a Meksykanami zaczęły się pogarszać.
  • 2 marca 1836 – Teksańczycy ogłosili powstanie Republiki Teksasu. Armia meksykańska zaatakowała w celu stłumienia rebelii, doszło do owianej później legendą bitwy o Alamo.
  • 21 kwietnia 1836 – meksykańska armia została pokonana w bitwie nad rzeką San Jacinto przez mniejsze liczebnie oddziały teksańskie dowodzone przez generała Sama Houstona.
  • 1836 – Teksas stał się oficjalnie republiką. Sam Houston został prezydentem. Na terenie nowo powstałej republiki zalegalizowane zostało niewolnictwo.
  • 1 marca 1845 – prezydent John Tyler podpisał rezolucję o aneksji Teksasu przez Stany Zjednoczone.
  • 4 lipca 1845 – Teksas ratyfikował akt o aneksji.
  • 29 grudnia 1845 – Teksas został przyjęty do Unii jako 28. stan.
  • 1846 – wybuchła wojna amerykańsko-meksykańska.
  • 2 lutego 1848 – pomiędzy Meksykiem a Stanami Zjednoczonymi zostaje podpisany traktat w Guadalupe Hidalgo, na mocy którego Meksyk uznawał m.in. amerykańskie prawo do Teksasu. Zachodnia granica stanu została przesunięta z rzeki Nueces na rzekę Rio Grande.
  • W roku 1861, gdy kolejne stany południowe występowały z Unii, również i Teksas z niej wystąpił.

Geografia | edytuj kod

Rio Grande w Parku Narodowym Big Bend. Pustynia Chihuahua.

Ukształtowanie powierzchni przeważnie równinne i wyżynne, w środkowej części rozległa Wyżyna Edwardsa, należąca do Wielkich Równin, na północy zachodzie równina Llano Estacado, na południowym wschodzie Nizina Zatokowa; na południowym zachodzie skrawek Gór Skalistych, z najwyższym szczytem Guadalupe Peak, 2667 m n.p.m[5]. Około 12% powierzchni Teksasu, głównie w południowo-zachodniej części stanu, to pustynia[6].

Klimat podzwrotnikowy, na wschodzie, zwłaszcza na wybrzeżach Zatoki Meksykańskiej, dość wilgotny (w Houston średni opad ok. 1100 mm), na zach. i płn. suchy (w El Paso poniżej 200 mm); średnia temperatura w styczniu od 0 °C na północy do 15 °C na południu, lipcu 25–29 °C[5], główne rzeki: Rio Grande del Norte (z dopływem Pecos), Colorado, Brazos, Trinity, Red River (dopływ Missisipi)[5]; w świecie roślinnym dominują prerie: na południowym zachodzie roślinność półpustynna, na północnym wschodzie lasy dębowo-hikorowe, w dolinie Rio Grande kolczaste sawanny subtropikalne[5].

Teksas często nawiedzają burze i huragany, a Aleja Tornad obejmuje północną część stanu. Tornada najczęściej mają miejsce od kwietnia do czerwca. Huragan Harvey, który uderzył w wybrzeże Teksasu w 2017 roku wyrządził najdotkliwsze straty materialne w historii Stanów Zjednoczonych[7].

Jest w dwóch strefach czasowych: UTC-06:00 i czubek West Texas UTC-07:00.

Większe miasta | edytuj kod

Demografia | edytuj kod

Gęstość zaludnienia w Teksasie.

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Teksas liczy 25 145 561 mieszkańców, co oznacza wzrost o 4 293 741 (20,6%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 7,2% populacji, 26,0% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 12,3% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,3% ludności stanu stanowią kobiety[9].

Język | edytuj kod

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są[10]:

Rasy i pochodzenie | edytuj kod

W 2019 roku 73,4% mieszkańców stanowi ludność biała (41,1% nie licząc Latynosów), 12,3% to Afroamerykanie, 5,0% to Azjaci, 2,9% ma rasę mieszaną, 0,5% to rdzenna ludność Ameryki i 0,1% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 39,7% ludności stanu[11].

Do największych grup należą osoby pochodzenia meksykańskiego (33,3%), afroamerykańskiego, niemieckiego (7,9%), irlandzkiego (5,8%), angielskiego (5,7%) i „amerykańskiego” (5,5%). Do innych większych grup należą osoby pochodzenia francuskiego (581,6 tys.), włoskiego (515,8 tys.), hinduskiego (483,2 tys.), afrykańskiego (446,3 tys.), szkockiego (373,6 tys.), salwadorskiego (363,8 tys.), polskiego (311,1 tys.), wietnamskiego (253 tys.), szkocko–irlandzkiego (243,8 tys.), portorykańskiego (239,2 tys.) i chińskiego (223 tys.)[12].

Religia | edytuj kod

Kościół baptystów w Houston. Wnętrze zielonoświątkowego megakościoła Gateway Church w Dallas.

Struktura religijna w 2014 r.[13]:

W 2010 roku cztery największe denominacje w Teksasie to: Kościół katolicki, Południowa Konwencja Baptystów, Zjednoczony Kościół Metodystyczny i Kościoły Chrystusowe. Znajduje się tutaj także największa społeczność muzułmańska w USA szacowana na 422 tysiące[14].

Podział administracyjny | edytuj kod

 Osobny artykuł: Lista hrabstw w stanie Teksas.

Stan dzieli się na 254 hrabstwa.

Gospodarka | edytuj kod

Produkt krajowy brutto Teksasu w 2015 roku osiągnął wartość 1475,5 mld USD[15], co uplasowało stan 2. miejscu (po Kalifornii) w Stanach Zjednoczonych[15]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku wyniósł tylko 0,4%, co było jedną z niższych wartości w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[16]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku PKB wyniósł 53 795 USD co uplasowało stan na 13. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577USD)[17].

Rolnictwo | edytuj kod

Tradycyjny przemysł Teksasu opierał się na rolnictwie i hodowli zwierząt.

Podstawą gospodarki jest wysokotowarowe rolnictwo. W Teksasie dominują wielkie farmy o pow. powyżej 1000 ha[5]. Teksas zajmuje pierwsze miejsce w USA pod względem pogłowia bydła, owiec oraz produkcji bawełny i sorgo[5]. Dodatkowo już od pierwszej połowy XIX w. na rozległych plantacjach uprawia się także pszenicę, ryż, kukurydzę i orzeszki ziemne[5]

Przemysł i energia | edytuj kod

Pompy na polu naftowym w pobliżu Midland.

Teksas jest największym producentem energii elektrycznej w Stanach Zjednoczonych[5]. Na terenie stanu licznie występują złoża surowców mineralnych m.in. 30% krajowego wydobycia ropy naftowej i gazu ziemnego, 50% siarki, ponadto wydobywa się grafit, gips, sól kamienna, baryt, rudy żelaza, magnezyty[5].

Teksas wytwarzając prawie trzy dziesiąte całości energii wiatrowej USA, jest także liderem w produkcji energii elektrycznej z wiatru. Stan jest największym producentem węgla brunatnego w kraju i znajduje się w pierwszej dziesiątce stanów z największą produkcją węgla[18].

Teksas posiada wysoko rozwinięty przemysł maszynowy, lotniczy, zbrojeniowy, samochodowy, petrochemiczny, rafineryjny, chemiczny, elektrotechniczny, elektroniczny, odzieżowy[5]. Houston to jeden z największych na świecie ośrodków przemysłu naftowego. W stanie dzięki niskim podatkom mają swe siedziby liczne przedsiębiorstwa między innymi: AT&T, American Airlines, Continental Airlines, Dell, ExxonMobil, Frito-Lay. W Houston znajduje się także jeden z głównych ośrodków NASA.

Transport | edytuj kod

Teksas posiada dobrze rozwiniętą komunikację morską m.in. port w Houston i w Corpus Christi[5]. Równie dobrze rozwinięta jest komunikacja lotnicza m.in. Port lotniczy Dallas-Fort Worth[5]. Stan przeplata wiele autostrad i dróg, a także liczne rurociągi i gazociągi[5].

Polityka | edytuj kod

Gubernatorem stanu obecnie jest republikanin Greg Abbott. W senacie stan reprezentują republikanie John Cornyn i Ted Cruz, a w izbie reprezentantów 23 republikanów i 9 demokratów.

Stan ma legislaturę składającą się z Senatu i Izby Reprezentantów. Senat składa się 31 senatorów: 19 republikanów i 12 demokratów. Izba reprezentantów składa się ze 150 członków: 95 republikanów i 55 demokratów. Ze stanu pochodzi trzech prezydentów: Lyndon Baines Johnson, George H.W. Bush, George Walker Bush.

Prawo | edytuj kod

W teksańskim prawodawstwie figuruje kara śmierci[19]. Teksas słynie z najsurowszego prawa w Stanach Zjednoczonych[20]. Obowiązuje tam prawniczy system common law oparty na prawie precedensowym. W stanie obowiązuje daleko idące prawo do posiadania broni palnej i prawo własności. m.in. można zabić osobę, która wtargnęła na prywatną posesję[21]. Teksas był jednym z ostatnich stanów, w których obowiązywały tzw. sodomy law – „prawa o sodomii”, które zabraniały stosunków homoseksualnych. Zniesione zostały one w 2003 roku[22].

Uniwersytet Teksański w Austin.

Uczelnie | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Texas, www.census.gov [dostęp 2018-01-04]  (ang.).
  3. Metropolitan Areas (USA): Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas – Population Statistics, Charts and Map, www.citypopulation.de [dostęp 2021-03-01] .
  4. SarahS. Clarke SarahS., 10 Things to Know About Texas, US News, 2019 [dostęp 2021-03-01]  (ang.).
  5. a b c d e f g h i j k l m Encyklopedia interia.pl.
  6. Comanche Villages in Texas, Travel Tips – USA Today [dostęp 2021-03-04]  (ang.).
  7. Center for Business and EconomicC.B.E. Research Center for Business and EconomicC.B.E., Ball StateB.S. University Ball StateB.S., Hurricane Harvey: Preliminary Estimates of Commercial and Public Sector Damages on the Houston Metropolitan Area, CBER Projects and Publications [dostęp 2021-03-04]  (ang.).
  8. Biggest Cities in Teksas, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-02-03] .
  9. U.S. Census Bureau QuickFacts: Texas; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-02-03]  (ang.).
  10. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-02-03] .
  11. 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles – DP05, data.census.gov [dostęp 2021-03-01] .
  12. 2019: ACS 1-Year Estimates Detailed Tables – TableID: B04006, data.census.gov [dostęp 2021-03-01] .
  13. Adults in Texas. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-02-03].
  14. a b State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-02-03].
  15. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  16. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016 (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  17. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state (ang.). The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-30].
  18. Texas – State Energy Profile Analysis – U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2021-03-04] .
  19. Texas, deathpenaltyinfo.org [dostęp 2020-05-18]  (ang.).
  20. OliviaO. Drost OliviaO., „Austin to minidolina krzemowa” – Polak o życiu w Teksasie, podroze.onet.pl, 9 października 2018 [dostęp 2020-05-18]  (pol.).
  21. TEX PE. CODE ANN. § 9.42 : Texas Statutes – Section 9.42: Deadly Force To Protect Property (ang.).
  22. TomT. Dart TomT., Texas clings to unconstitutional, homophobic laws – and it’s not alone, theguardian.com, 1 czerwca 2019 [dostęp 2020-05-18]  (ang.).
Kontrola autorytatywna (stan USA):
Na podstawie artykułu: "Teksas" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy