The Beatles


The Beatles w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

The Beatlesbrytyjski rockowy zespół muzyczny z Liverpoolu, działający w latach 1960–1970. Przez większość tego okresu (w latach 1962–1969) w jego skład wchodzili John Lennon, Paul McCartney, George Harrison i Ringo Starr.

Beatlesi wywodzą się z zespołu The Quarrymen, w którym występowali Lennon, McCartney i Harrison. Do 1962 roku występowali głównie w Liverpoolu i Hamburgu, gdzie odbyli kilka serii koncertów i poznali swojego późniejszego menedżera, Briana Epsteina. W 1962 roku związali się z producentem George’em Martinem, z którym pracowali do końca działalności. W tym samym roku wydali debiutancki singelLove Me Do”. W 1963 roku odbyła się premiera ich pierwszego albumu, Please Please Me, który okazał się bestsellerem na terenie Wielkiej Brytanii. Na ten sam rok datuje się początki Beatlemanii, czyli ogromnej popularności Beatlesów, charakteryzującej się histerycznymi reakcjami fanów. W 1964 roku zespół po raz pierwszy wystąpił w Stanach Zjednoczonych, gdzie odcinek programu The Ed Sullivan Show z ich udziałem zgromadził największą telewizyjną publiczność w historii kraju. Beatlesi stali się tym samym prekursorami brytyjskiej inwazji, polegającej na rosnącej popularności brytyjskich muzyków w Stanach i na całym świecie.

Zespół spędził pierwszą połowę lat 60., wydając kolejne bestsellerowe albumy i intensywnie występując na całym świecie. W 1965 roku grupa ustanowiła rekord liczby publiczności podczas jednego koncertu w dotychczasowej historii. W tym samym roku zespół zaczął odchodzić od dotychczasowej, rock and rollowej stylistyki, wprowadzając do swojej muzyki coraz liczniejsze eksperymenty, sięgając po różnorodne gatunki muzyczne (od popu, przez rock psychodeliczny i hard rock, po muzykę indyjską) oraz korzystając z rzadkich instrumentów. Na rozwój artystyczny grupy wpłynęła w dużym stopniu decyzja o rezygnacji z koncertowania, podjęta w 1966 roku. W drugiej połowie lat 60. Beatlesi wydali doceniane przez krytyków i wciąż notujące świetne wyniki sprzedaży albumy, takie jak Revolver, Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band, The Beatles i Abbey Road. Z czasem nasilały się konflikty między członkami zespołu oraz rozbieżne koncepcje artystyczne, co wpłynęło na opuszczenie przez Lennona grupy w 1969 i, ostatecznie, jej rozpad w 1970 roku. Każdy z czterech członków rozpoczął karierę solową. Lennon i Harrison nagrywali do swoich śmierci, kolejno w 1980 i 2001 roku, zaś McCartney i Starr pozostają aktywni zawodowo do dziś.

Beatlesi są uważani za jednych z muzyków, którzy stali się najszerzej znani w historii. Światowa sprzedaż ich nagrań jest szacowana na 600 milionów do miliarda egzemplarzy, co jest najwyższym wynikiem spośród wszystkich wykonawców w dziejach przemysłu fonograficznego. Dokonali rewolucji w postrzeganiu muzyki popularnej, która przekształciła się w latach 60. w dziedzinę sztuki, między innymi poprzez spopularyzowany przez nich sposób nagrywania albumów koncepcyjnych. Grupa wykazała się nowatorstwem w łączeniu gatunków muzycznych i technikach nagrywania, ponadto miała wpływ na powstanie teledysku i przenoszenie koncertów na wielkie obiekty, takie jak stadiony. Beatlesi stali się ikoną kultury brytyjskiej i kontrkultury lat 60., inspirując różne grupy społeczne. W okresie działalności i w kolejnych dziesięcioleciach zespół pobił szereg rekordów oraz zdobył liczne nagrody, między innymi dziewięć Grammy i Oscara. W 1965 roku członkowie grupy otrzymali Order Imperium Brytyjskiego, a w 1988 roku zostali wprowadzeni do Rock and Roll Hall of Fame.

Spis treści

Działalność | edytuj kod

1957–1962: Powstanie zespołu, Hamburg i popularność w Wielkiej Brytanii | edytuj kod

W marcu 1957 roku szesnastoletni John Lennon założył z kilkoma przyjaciółmi ze szkoły Quarry Bank High School w Liverpoolu zespół skifflowy. Początkowo grupa nazywała się Blackjacks, ale dowiedziawszy się, że w okolicy funkcjonuje już inny taki zespół, zmienili nazwę na The Quarrymen[1]. W lipcu, niedługo po poznaniu Lennona, do The Quarrymen dołączył piętnastoletni gitarzysta rytmiczny Paul McCartney[2]. W lutym 1958 roku McCartney zaprosił do zespołu swojego piętnastoletniego przyjaciela, George’a Harrisona. Lennon, choć był pod wrażeniem jego gry na gitarze, uznał go za zbyt młodego. W końcu Harrison dołączył do grupy jako gitarzysta prowadzący wskutek dobrego wrażenia, jakie wywarł na Lennonie, grając utwór „Raunchy” Billa Justisa[3][4][5]. Do stycznia 1959 roku przyjaciele Lennona z Quarry Bank opuścili The Quarrymen ze względu na rozpoczęcie nauki w Liverpool College of Art[6]. Trzej gitarzyści, którzy pozostali w grupie, grali rock and rolla w różnych miejscach, gdzie udało im się znaleźć perkusistę[7]. Co najmniej trzykrotnie wystąpili pod nazwą Johnny and the Moondogs[8]. W styczniu 1960 roku przyjaciel Lennona ze szkoły artystycznej, Stuart Sutcliffe, kupił za pieniądze zarobione dzięki sprzedaży obrazu własnego autorstwa gitarę basową. Dołączył do zespołu i zaproponował zmianę jego nazwy na Beatals, w nawiązaniu do Buddy’ego Holly’ego i The Crickets[9][10]. Pod taką nazwą działali do maja, kiedy to zmienili ją na Silver Beetles i wyruszyli w krótką trasę koncertową po Szkocji jako support liverpoolskiego piosenkarza Johnny’ego Gentle’a. W lipcu ich nazwa ewoluowała na Silver Beatles, a w połowie sierpniu przybrała ostateczną formę, The Beatles[11].

Zdjęcie ulicy Reeperbahn w dzielnicy St. Pauli Hamburga, gdzie Beatlesi występowali w latach 1960–1962 (zdjęcie wykonane w 2006 roku)

Allan Williams, nieoficjalny menedżer Beatlesów, zaaranżował im serię koncertów w Hamburgu. W obliczu braku stałego perkusisty, w połowie sierpnia zatrudnił na to stanowisko Pete’a Besta. Cztery dni później pięcioosobowy zespół wyjechał z Anglii z planem odbycia trzyipółmiesięcznego cyklu występów w klubie należącym do Bruno Koschmidera[12]. Koschmider, który przekształcił kilka klubów ze striptizem przy ulicy Reeperbahn w obiekty muzyczne, umieścił Beatlesów w Indra Club. W październiku, gdy Indra został zamknięty ze względu na skargi o hałas, przeniósł ich do Kaiserkeller. Dowiedziawszy się, że występowali w konkurencyjnym Top Ten Club, złożył im miesięczne wypowiedzenie umowy[13] oraz doniósł na Harrisona, który w celu zdobycia zgody na pobyt w Hamburgu skłamał władzom niemieckim, że jest pełnoletni[14]. W listopadzie władze deportowały go do Anglii[15]. Tydzień później Koschmider zgłosił McCartneya i Besta, którzy podpalili prezerwatywę w betonowym korytarzu. Mężczyźni zostali aresztowani i deportowani[16]. Lennon powrócił do Liverpoolu na początku grudnia, a Sutcliffe pozostał w Hamburgu do lutego ze względu na związek z poznaną tam Astrid Kirchherr[17], autorką pierwszych profesjonalnych zdjęć Beatlesów[18].

Przez kolejne dwa lata Beatlesi kilkukrotnie rezydowali w Hamburgu. By mieć energię na całonocne występy, ale również dla rozrywki, używali fenmetrazyny[19]. W 1961 roku, podczas ich drugiego pobytu w mieście, Kirchherr podcięła włosy Sutcliffe’a w stylu subkultury exi. Wkrótce fryzurę zaadaptowali pozostali Beatlesi[20][21]. Na początku roku Sutcliffe porzucił karierę muzyczną, by w Niemczech kontynuować studia artystyczne, a McCartney przejął rolę basisty[22]. Z czteroosobową już grupą skontaktował się producent Bart Kaempfert w sprawie ich udziału jako zespół towarzyszący Tony’ego Sheridana[10][23]. Podczas nagrań Beatlesi podpisali roczny kontrakt z wytwórnią Polydor Records[24]. Singel „My Bonnie”, który nagrali w czerwcu 1961 roku z Sheridanem jako „Tony Sheridan i The Beat Brothers” oraz wydali cztery miesiące później, dotarł do 32. miejsca listy przebojów magazynu „Musikmart”[25].

Gdy druga seria koncertów Beatlesów w Hamburgu dobiegła końca, ich popularność w Liverpoolu rosła, co zbiegło się w czasie z popularnością muzyki beatowej[26]. Równocześnie zespół męczył się monotonią, związaną z conocnymi występami w tych samych klubach. W listopadzie 1961 roku Beatlesi poznali podczas jednego z licznych występów w The Cavern Club właściciela sklepu muzycznego i lokalnego dziennikarza, Briana Epsteina[27]. W przyszłości Epstein wypowiedział się: „Od razu spodobało mi się to, co usłyszałem. Byli świeży i szczerzy, mieli coś, co ja nazywam prezencją sceniczną, godną prawdziwych gwiazd”[28]. W styczniu 1962 roku Beatlesi zatrudnili go jako swojego menedżera[29]. W pierwszej połowie roku Epstein starał się anulować obligacje kontraktowe zespołu z Kaempfertem. W końcu udało mu się wynegocjować zakończenie umowy o miesiąc wcześniej niż planowano w zamian za ostatnią sesję nagraniową w Hamburgu[30]. W kwietniu Beatlesi wylądowali na hamburskim lotnisku, skąd odebrała ich Kirchherr z wiadomością o śmierci Sutcliffe’a dzień wcześniej (później okazało się, że powodem jego śmierci był krwotok śródmózgowy)[31].

Tymczasem Epstein rozpoczął negocjacje z wytwórniami płytowymi w celu zdobyciu dla Beatlesów kontraktu. Udało mu się wynegocjować przedwczesne zakończenie umowy z Polydorem w zamian za dodatkowy udział w nagraniach Sheridana[32]. 1 stycznia 1962 roku Beatlesi nagrywali w studiu Decca Records, starając się o kontrakt. Przedstawiciele wytwórni nie wyrazili zainteresowania, oświadczając Epsteinowi, że zespoły gitarowe nie mają przyszłości[33]. Trzy miesiące później, za pośrednictwem producenta George’a Martina, grupa podpisała kontrakt z Parlophone, należącą do EMI[31].

Wejście do Abbey Road Studios (zdjęcie wykonane w 2007 roku)

Pierwsza sesja nagraniowa Beatlesów z Martinem odbyła się 6 czerwca 1962 roku w należącym do EMI studiu Abbey Road Studios[34]. Martin niezwłocznie po rozpoczęciu nagrań poskarżył się Epsteinowi na słabą grę Besta, sugerując zatrudnienie sesyjnego perkusisty[35]. Beatlesi, już wcześniej zastanawiający się nad usunięciem Besta z zespołu[36], w połowie sierpnia zastąpili go Ringo Starrem, który niedawno opuścił grupę Rory Storm and the Hurricanes[34]. 4 września zespół nagrał „Love Me Do”. Martin, wciąż niezadowolony, zatrudnił na trzecią sesję Beatlesów tydzień później, perkusistę Andy’ego White’a. Grupa nagrała z nim „Love Me Do”, „Please Please Me” i „P.S. I Love You”[34]. Ostatecznie Martin wybrał na debiutanckiego singla zespołu „Love Me Do” z udziałem Starra, choć na niektórych wydaniach po ponownym tłoczeniu znalazła się wersja z Whitem, na której Starr grał na tamburynie[34]. Singel, wydany w październiku, zajął siedemnaste miejsce na liście magazynu „Record Retailer”[37]. W tym samym miesiącu Beatlesi po raz pierwszy wystąpili w telewizji, śpiewając w regionalnym serwisie informacyjnym People and Places[38]. W listopadzie, za namową Martina, zespół ponownie nagrał „Please Please Me”[39][40]. Martin słusznie przewidział, że nowa wersja, w szybszym tempie, będzie ich pierwszym numerem jeden na listach[41].

W grudniu 1962 roku Beatlesi zakończyli piątą i ostatnią serię koncertów w Hamburgu[42]. Do końca roku doszli do porozumienia, że cała czwórka będzie się udzielać na albumach wokalnie, również Starr, mimo ograniczonego zakresu głosu[43]. Lennon i McCartney stworzyli partnerstwo kompozytorsko-autorskie, które zepchnęło na dalszy plan Harrisona[44]. Pragnąc zmaksymalizować potencjalny sukces komercyjny zespołu, Epstein namówił ich do przyjęcia profesjonalnego nastawienia do występów na żywo[45]. Lennon przyznał w wywiadzie: „Jeśli chce się grać w dużych miejscach, trzeba zmienić nawyki – nie wolno jeść na scenie, przeklinać, palić. Wcześniej ubieraliśmy się tak, jak nam się podobało, i na scenie, i poza nią. [Epstein] uświadomił nas, że dżinsy nie są zbytnio mądrym wyborem i powinniśmy zakładać odpowiednie spodnie. Niemniej nie uczynił nas kwadratowymi, pozwolił nam w pewnym stopniu na indywidualizm”[33].

1963–1965: Beatlemania i brytyjska inwazja | edytuj kod

Logo The Beatles, zaprojektowane przez Ivora Arbitera[46]

11 lutego 1963 roku Beatlesi nagrali dziesięć utworów, które wraz z czterema powstałymi wcześniej znalazły się na ich debiutanckim albumie studyjnym, Please Please Me. Choć początkowo Martin chciał, by wydawnictwo zostało nagrane na żywo w The Cavern Club, zrezygnował z pomysłu ze względu na słabą akustykę klubu i wynajął na jeden dzień Abbey Road Studios[47]. Wydany w styczniu singel „Please Please Me” odniósł większy sukces niż „Love Me Do”, zajmując pierwsze miejsca na wszystkich brytyjskich notowaniach z wyjątkiem „Record Retailera”, gdzie dotarł do pozycji drugiej[48]. Krytyk muzyczny Stephen Thomas Erlewine z AllMusic napisał, że choć Beatlesi „nagrali debiutancki album w pośpiechu, dekady po premierze wciąż brzmi on świeżo, właśnie z powodu tej intensywności tworzenia”[49]. Lennon przyznał, że nie zwracali z McCartneyem szczególnej uwagi na jakość komponowania: „Po prostu pisaliśmy piosenki w stylu The Everly Brothers i Buddy’ego Holly’ego, popowe piosenki bez refleksji. Zależało nam na brzmieniu, słowa były wręcz nieistotne”[50].

Album ukazał się w marcu, będąc pierwszym z dwunastu z rzędu w dyskografii Beatlesów, które dotarły do pierwszego miejsca listy brytyjskiej sprzedaży „Record Retailera”, poprzednika UK Albums Chart[51]. W kwietniu odbyła się premiera trzeciego singla grupy, „From Me to You”, który z kolei zapoczątkował serię siedemnastu numerów jeden Beatlesów na notowaniu „Record Retailera” (poprzednika UK Singles Chart) niemalże z rzędu (tylko jeden singel pomiędzy nimi nie osiągnął szczytowej pozycji)[52]. Czwarty singel, „She Loves You”, sprzedał się w cztery tygodnie w 750 tysiącach egzemplarzy, ustanawiając tym samym w Wielkiej Brytanii rekord tempa sprzedaży[53]. Do 1978 roku był to najchętniej kupowany singel w historii państwa (jego rekord pobił „Mull of Kintyre” zespołu Wings, w którym grał McCartney)[54]. Sami Beatlesi, w przeciwieństwie do większości artystów, reagowali lekceważąco i komicznie na swój oszałamiający sukces[55]. W pierwszej połowie roku odbyli trzy trasy koncertowe po Wielkiej Brytanii[56] . Ze względu na histeryczne uwielbienie, jakim byli obdarzani przez fanów, prasa stworzyła w tamtych czasach termin Beatlemania[57]. W lutym mieli koncertować jako support amerykańskich piosenkarzy Tommy’ego Roe i Chrisa Monteza, jednak ze względu na popularność zastąpili ich w roli głównych gwiazd wieczoru, co było pierwszym takim przypadkiem w historii Wielkiej Brytanii[58]. Taka sama sytuacja wynikła podczas majowo-czerwcowej trasy z Royem Orbisonem[59].

Od lewej: McCartney, Harrison, szwedzka piosenkarka Lill-Babs i Lennon na planie szwedzkiego programu telewizyjnego Drop-In 30 października 1963 roku[60]

W październiku Beatlesi zagrali pięć koncertów w Szwecji, tym samym występując za granicą po raz pierwszy od czasu Hamburgu[61]. 31 października wylądowali na lotnisku Heathrow, gdzie mimo deszczu czekało na nich kilkaset fanów i kilkudziesięciu dziennikarzy[62]. Dzień później rozpoczęli kolejną trasę po Wielkiej Brytanii, która miała trwać sześć tygodni, ale rozciągnęła się do dziewięciu miesięcy[63]. W listopadzie policja użyła węży z wodą pod wysokim ciśnieniem w celu uspokojenia tłumu przed koncertem w Plymouth[64]. Please Please Me nieprzerwanie przez 30 tygodni zajmował pierwsze miejsce na liście „Record Retailera”, aż zastąpił go drugi album Beatlesów, With the Beatles[65]. Wydawnictwo, nagrane między lipcem a październikiem z wykorzystaniem lepszych technik studyjnych[66], znajdowało się na notowaniu przez 40 tygodni, w tym 21 na miejscu pierwszym[67]. W tym samym czasie ukazał się singel „I Want to Hold Your Hand”, który – w celu maksymalizacji sprzedaży – nie został uwzględniony na albumie[68]. With the Beatles jako drugi album w historii Wielkiej Brytanii przekroczył próg miliona sprzedanych egzemplarzy[69] (z czego pół miliona rozeszło się w tydzień[70]). W „The Times” ukazała się seria artykułów analizujących muzykę i sukces Beatlesów[71]. Rzecznik prasowy zespołu, Tony Barrow, nazwał ich w dołączonej do albumu książeczce „bajeczną czwórką” („fabulous foursome”). Media to zaadaptowały i zaczęły ich nazywać The Fab Four[72].

Beatlesi na lotnisku JFK 7 lutego 1964 roku

Należąca do EMI amerykańska wytwórnia Capitol Records przez ponad rok odmawiała wydawania muzyki Beatlesów. W 1963 roku na dystrybucję części ich piosenek zgodziło się niezależne wydawnictwo Vee-Jay Records[73]. Introducing... The Beatles, album złożony głównie z utworów z Please Please Me, został nagrany, ale przez dłuższy czasy niewydany ze względu na zmianę managementu Vee-Jay[74]. EMI podpisało kontrakt z wytwórnią Swan Records, która wydała singel „She Loves You”, nie odniósł on jednak sukcesu komercyjnego[75]. Epstein wydał 40 tysięcy dolarów na promocję Beatlesów w Stanach. Wzmożona emisja „I Want to Hold Your Hand” przez waszyngtońską rozgłośnię radiową WSPZ przyczyniła się do popularyzacji piosenki w skali całego kraju[76]. Wydany pod koniec grudnia singel z tym utworem już w połowie stycznia zajął pierwsze miejsce na liście Hot 100 magazynu „Billboard[77]. W tym samym miesiącu Vee-Jay wydał Introducing... The Beatles[78], Capitol – Meet the Beatles!, zaś Swan wznowił produkcję singla „She Loves You”[79].

Beatlesi i Ed Sullivan w lutym 1964 roku

7 lutego 1964 roku Beatlesi, otoczeni 4 tysiącami fanów na lotnisku Heathrow, opuścili Londyn[80] i wylądowali na lotnisku JFK w Nowym Jorku, witani przez 3 tysiące osób[81]. Dwa dni później wystąpili w programie telewizyjnym The Ed Sullivan Show. Odcinek oglądało na żywo około 73 miliony osób w 23 milionach gospodarstw domowych, czyli prawie 34 procent ludności w Stanach[82]. Według Nielsen Media Research, Beatlesi pobili tego wieczoru rekord oglądalności w historii amerykańskiej telewizji[83]. Choć recenzje w prasie były nieprzychylne[84], na kilku koncertach, które zagrali w następnych dniach w Stanach, podobnie jak w Wielkiej Brytanii, wybuchała Beatlemania[85][82]. Podczas krótkiej wizyty w Ameryce zespół wystąpił po raz drugi w The Ed Sullivan Show, gromadząc 70 milionów ludzi przed telewizorami, a 22 lutego powrócił do Wielkiej Brytanii[86]. Zdaniem dziennikarzy i badaczy, ich wizyta w Stanach rozbudziła radość i ekscytację w amerykańskim społeczeństwie, pogrążonym w żałobie po zamachu na Johna F. Kennedy’ego[87][88]. Fryzury Beatlesów zdobyły popularność wśród młodych Amerykanów[10][89]. Ponadto, zespół zapoczątkował tak zwaną brytyjską inwazję, podczas której brytyjskie zespoły wydawały swoje pierwsze albumy w Stanach i wyruszały tam w trasy koncertowe, osiągając duże sukcesy[90][91]. W tygodniu kończącym się 4 kwietnia 1964 roku na liście Hot 100 znajdowało się dwanaście piosenek Beatlesów, z czego pięć w pierwszej piątce listy[92].

Amerykańska wytwórnia filmowa United Artists zaoferowała Beatlesom kontrakt na trzy filmy[93]. Pierwszym z nich był wyreżyserowany przez Richarda Lestera mockument Noc po ciężkim dniu, w którym członkowie zespołu zagrali samych siebie[94]. Film odniósł sukces komercyjny, a krytycy porównywali Beatlesów do braci Marx[95]. Wytwórnia płytowa United Artists wydała w czerwcu ścieżkę dźwiękową A Hard Day’s Night, złożoną z piosenek Beatlesów i orkiestrową muzyką z filmu, przygotowaną przez Martina. W pozostałych państwach A Hard Day’s Night ukazał się jako trzeci album studyjny zespołu, zawierający oprócz dzieł z filmu inne, premierowe utwory[96]. Zdaniem Erlewine’a, dzięki wydawnictwu Beatlesi „w końcu stali się sobą samymi. Wszystkie różnorodne wpływy z ich pierwszych albumów połączyły się w jasne, radosne i oryginalne brzmienie, wypełnione dzwoniącymi gitarami i zniewalającymi melodiami”[97]. Efekt „dzwoniących gitar” był skutkiem pierwszego użycia przez Harrisona dwunastostrunowej gitary elektrycznej firmy Rickenbacker[98].

Od lewej: McCartney, Harrison i Lennon podczas występu w duńskiej telewizji w 1964 roku

W czerwcu i lipcu Beatlesi odbyli światową trasę koncertową, obejmującą 37 występów w Danii, Holandii, Hongkongu, Australii i Nowej Zelandii, z czego podczas pięciu hospitalizowany ze względu na tonsillektomię Starr został zastąpiony przez Jimmiego Nicola[99]. W sierpniu i wrześniu zespół zagrał 30 koncertów w 23 miastach w Stanach Zjednoczonych, gromadząc od 10 do 20 tysięcy widzów[100]. W sierpniu dziennikarz Al Aronowitz zapoznał Beatlesów z Bobem Dylanem, który zaprezentował im marihuanę[101][102]. Zdaniem biografa zespołu, Jonathana Goulda, spotkanie zaowocowało adaptacją stylistyki Dylana przez Beatlesów i na odwrót. W dalszej perspektywie doprowadziło to do zamazania tradycyjnego podziału między kulturą muzyki folkowej, którą reprezentował Dylan, a kulturą rocka, zdominowaną przez podążających za aktualnymi trendami nastolatków[103]. Podczas trasy Beatlesi buntowali się przeciwko segregacji rasowej, nie wychodząc na scenę, dopóki wśród publiczności nie zostanie zniesiony podział na białych i czarnych[104][105][106]. W grudniu ukazał się czwarty album zespołu, Beatles for Sale. Podczas prac nad nim narastał konflikt między artystycznymi ambicjami muzyków a presją osiągania sukcesu komercyjnego. Nieustanne koncertowanie na całym świecie nie sprzyjało pisaniu piosenek i choć zespół chciał, podobnie jak przy A Hard Day’s Night, wydać album wyłącznie z własnymi kompozycjami, ostatecznie do ośmiu z nich dołączono sześć coverów[107][108].

Beatlesi w amerykańskim zwiastunie Na pomoc!

Na początku 1965 roku członkowie grupy nieumyślnie spróbowali LSD, dodanego przez dentystę Harrisona do ich kaw[109]. Incydent przyczynił się do regularnego zażywania przez nich narkotyku. Po latach przyznawali w wywiadach, że LSD „otwarło im oczy” i miało wpływ na muzykę, którą tworzyli[110][111]. Ku zaskoczeniu części opinii publicznej, w czerwcu królowa Elżbieta II przyznała całej czwórce Order Imperium Brytyjskiego[112], przyznawane głównie weteranom wojennym i przywódcom. W ramach protestu niektórzy posiadacze orderu go zwrócili[113]. W lipcu odbyła się premiera drugiego filmu Beatlesów, Na pomoc!, również wyreżyserowanego przez Lestera[114]. Produkcja zebrała mieszane recenzje, a sam zespół nie był z niej zadowolony[115]. Podobnie jak w przypadku A Hard Day’s Night, międzynarodowa wersja albumu Help! zawierała utwory z filmu i inne premierowe nagrania, a na edycji amerykańskiej obok piosenek z filmu znalazła się orkiestrowa ścieżka dźwiękowa[116]. Help! jest ostatnią płytą Beatlesów, na której znalazły się covery[117]. Podczas nagrań członkowie zespołu rozszerzyli swoje brzmienie o instrumenty klasyczne (skorzystali chociażby z kwartetu smyczkowego)[118][119]. BalladaYesterday”, napisana i nagrana przez McCartneya bez udziału pozostałej trójki, doczekała się największej liczby coverów spośród wszystkich utworów w historii muzyki (co najmniej 1600 nagrań tylko do 1986 roku)[120].

Beatlesi podczas konferencji prasowej w Minnesocie w sierpniu 1965 roku

Trzecia trasa Beatlesów po Stanach Zjednoczonych rozpoczęła się 15 sierpnia 1965 roku na Shea Stadium w Nowym Jorku. Występ pobił rekordy największej publiczności (ponad 55 tysięcy ludzi) i największego dochodu (304 tysiące dolarów) w historii[121]. Koncerty z trasy stanowiły jedno z pierwszych zastosowań monitorów odsłuchowych[122]. We wrześniu stacja ABC rozpoczęła dwuletnią emisję fabularnego serialu animowanego The Beatles o członkach zespołu[123]. Był to pierwszy w historii przypadek emisji programu z animowanymi wersjami rzeczywistych ludzi[124]. W grudniu odbyła się premiera albumu Rubber Soul, który jako pierwszy w karierze Beatlesów nie został nagrany podczas trasy koncertowej lub zdjęć do filmu[125]. George Martin przyznał, że po raz pierwszy zaczęli myśleć o albumie jako o zwartej, artystycznej całości, a nie tylko kolekcji singli[126]. Krytycy zwracali uwagę, że muzycy głębiej niż dotychczas poruszali tematykę filozoficzną i miłosną[127]. Lennon i Starr wyznali, że głównym czynnikiem, który na nich wpływał podczas komponowania i nagrań, była marihuana[128][129]. Nowatorstwem w skali muzyki popularnej było zastosowanie przez Harrisona w utworze „Norwegian Wood (This Bird Has Flown)sitaru[130]. Starr nazwał Rubber Soul „odlotem” Beatlesów[131], a McCartney skomentował: „Mieliśmy swój słodki okres, teraz czas się rozwijać”[132]. W 2003 roku wydawnictwo zajęło piąte miejsce na liście 500 albumów wszech czasówRolling Stone’a[133]. Okres nagrań był jednak początkiem narastających konfliktów między członkami zespołu i rozbieżności w koncepcjach kompozytorskich McCartneya i Lennona[134][135].

1966–1967: Rezygnacja z koncertowania i zwrot ku psychodelii | edytuj kod

Chrześcijaństwo przeminie. Wykruszy się i zniknie. Nie trzeba się o to spierać, mam rację i czas to potwierdzi. Jesteśmy teraz popularniejsi niż Jezus. Nie wiem, co się skończy pierwsze, rock and roll czy chrześcijaństwo.– John Lennon w 1966 roku[136]

W czerwcu 1966 roku w telewizji zostały wyemitowane promocyjne filmy z niealbumowymi utworami „Paperback Writer” i „Rain”, które historyk sztuki Saul Austerlitz nazwał jednymi z pierwszych teledysków w historii[137][138]. W lipcu 1966 roku Beatlesi występowali na Filipinach, gdzie Epstein dyplomatycznie odrzucił w ich imieniu zaproszenie pierwszej damy, Imeldy Marcos, na śniadanie w Pałacu Prezydenckim[139]. Odmowa wywołała skandal i wzbudziła zamieszki, przez które zespół miał trudności z wydostaniem się z kraju[140]. Bezpośrednio po Filipinach Beatlesi odwiedzili po raz pierwszy Indie[141]. Kolejny skandal z udziałem zespołu wybuchł po wywiadzie, w którym Lennon powiedział, że Beatlesi są popularniejsi niż Jezus[136]. Jego wypowiedź spotkała się z ostrym odbiorem w szczególności amerykańskich organizacji religijnych i konserwatywnych (w tym Ku Klux Klanu)[142]. Protest wystosował Watykan, a zespół został zbojkotowany przez stacje w Hiszpanii, Danii i Południowej Afryce[143]. Lennon, choć przeprosił, wytłumaczył, że miał na myśli reakcje ludzi na ich sukces[144]. Tymczasem Beatlesi postanowili, że ich zbliżająca się sierpniowa trasa po Stanach będzie ostatnią[145]. Przyczyną takiej decyzji było znużenie rutyną związaną z występowaniem na żywo oraz aspekty techniczne – jako że zespół grał na dużych stadionach, krzyk publiczności zagłuszał muzykę[146].

Beatlesi i Jimmy Staggs w 1966 roku podczas wywiadu dla stacji radiowej WCFL w Chicago

W sierpniu, dwa tygodnie przed rozpoczęciem trasy, odbyła się premiera kolejnego albumu Beatlesów, Revolver[147]. Scott Plagenhoef z serwisu Pitchfork nazwał go „dotarciem zespołu do najwyższego poziomu pewności siebie” i „zdefiniowaniem na nowo tego, co rozumiano pod pojęciem muzyki popularnej”[148]. Beatlesi po raz pierwszy zrezygnowali ze wspólnego zdjęcia na okładce, zastępując je grafiką autorstwa poznanego jeszcze w Hamburgu Klausa Voormanna[147]. Zespół zaprezentował na Revolverze wyrafinowane kompozytorstwo, szeroki wachlarz studyjnych eksperymentów oraz mieszaninę różnych stylistyk i rozwiązań muzycznych, od innowacyjnych, smyczkowych aranżacji po rocka psychodelicznego[147]. Przykładem eksperymentalnej piosenki jest „Tomorrow Never Knows”, z tekstem Lennona, zaczerpniętym z książki Doświadczenie psychodeliczne. Podręcznik inspirowany Tybetańską Księgą Umarłych Timothy’ego Leary’ego, Ralpha Metznera i Rama Dassa. W utworze zastosowano zaimprowizowany efekt, polegający na zmiksowaniu nakładających się na siebie, nagranych wcześniej pętli dźwiękowych, ponadto wprowadzono nowatorską technikę sztucznego zdwajania śladów[149]. W „Eleanor Rigby”, który Gould nazwał „prawdziwą hybrydą, nieprzystającą do zasad żadnego gatunku muzycznego”, zagrał oktet smyczkowy[150]. Na albumie znalazły się trzy piosenki Harrisona – więcej niż na jakimkolwiek wcześniejszym[151]. Revolver zajął trzecie miejsce na liście 500 albumów wszech czasów „Rolling Stone’a”[133]. Rob Sheffield nazwał ją w książce Rolling Stone Album Guide „najlepszym albumem Beatlesów, a co za tym idzie najlepszym albumem kogokolwiek”. Dodał, że Beatlesi byli „u szczytu sił i rywalizowali już tylko ze sobą nawzajem, bo nikt inny nie mógł się z nimi równać”[152]. Utwory z Revolvera zostały zupełnie pominięte podczas trasy po Stanach, jako że ich zagranie ich na żywo przez czteroosobowy zespół było niemożliwe[153]. Biograf Chris Ingham napisał, że „Beatlesi koncertowi i studyjni stali się już dwoma zupełnie różnymi bestiami”[154]. 29 sierpnia na stadionie Candlestick Park w San Francisco odbył się ostatni publiczny koncert zespołu, kończący ich czteroletni okres niemalże pozbawionego przerw koncertowania, obejmujący ponad 1400 występów na całym świecie[155].

Konsensus jest taki, że Beatlesi nagrali arcydzieło, bogaty i długowieczny efekt wspólnego geniuszu, którego odważna ambicja i zaskakująca oryginalność dramatycznie zwiększyły możliwości oraz podniosły oczekiwania wobec tego, jakie doświadczenia może dawać słuchanie muzyki popularnej. Sgt. Pepper zainicjował masowy entuzjazm na punkcie rocka albumowego, który zrewolucjonizował zarówno estetykę, jak i ekonomię przemysłu muzycznego, prześcigając wcześniejsze masowe entuzjazmy, takie jak fenomen Elvisa w 1956 roku i Beatlemania w 1963 roku.– Jonathan Gould[156]

W listopadzie Beatlesi, wyzwoleni z ciężaru koncertowania, podjęli się kolejnego eksperymentu, jakim było nagranie albumu Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band[157]. Inżynier dźwięku Geoff Emerick wspominał, że nagrania zajęły ponad 400 godzin, a „wszystko na Sgt. Pepper musiało być inne. Mieliśmy mikrofony w dzwonach instrumentów dętych i słuchawki przekształcone w mikrofony, przywiązane do skrzypiec. Mieliśmy potężne, prymitywne oscylatory, które różnicowały prędkości instrumentów i wokali. Mieliśmy taśmy, pocięte na kawałki i posklejane do góry nogami”[158]. Do piosenki „A Day in the Life” została zatrudniona czterdziestoosobowa orkiestra[158]. Pierwszym efektem sesji nagraniowych był wydany w lutym 1967 roku singel z podwójną stroną AStrawberry Fields Forever”/„Penny Lane”[159], zaś sam album ukazał się w czerwcu[160]. Złożoność, z jaką go nagrano (choćby użycie zapisu wielościeżkowego), zdumiała ówczesnych artystów[161], a recenzenci byli w zdecydowanej większości zachwyceni[162]. Teksty piosenek już w 1967 roku stały się obiektem analiz naukowych, przeprowadzonych przez amerykańskiego profesora Richarda Poirier[163]. Innym istotnym kulturowo aspektem albumu była okładka, nazwana przez biografa Billa Harry’ego najsłynniejszą i jedną z najczęściej podrabianych w historii[161]. Kolaż, zaprojektowany przez Petera Blake’a i Janna Hawortha, przedstawiał Beatlesów w otoczeniu kilkudziesięciu słynnych osób[164]. Wąsy, które miała główna czwórka, stały się później znakiem rozpoznawalnym ruchu hippisowskiego[165]. Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band zajął pierwsze miejsce listy 500 albumów wszech czasów „Rolling Stone’a”[133] i jako pierwsze rockowe wydawnictwo w historii został nagrodzony Grammy w kategorii album roku[166].

Beatlesi podczas zdjęć do filmu Magical Mystery Tour

Około 350 milionów ludzi na całym świecie oglądało 25 czerwca pierwszy w historii program emitowany międzynarodowo za pośrednictwem telewizji satelitarnej, Our World, podczas którego Beatlesi zaprezentowali premierowo wydany tydzień później singel „All You Need Is Love[167]. Piosenka stała się hymnem kontrkulturowego ruchu Flower Power podczas tak zwanego Lata Miłości[168]. W sierpniu Beatlesi, przebywający w Bangorze na kursie medytacji transcendentalnej Maharishi Mahesha Yogiego, dowiedzieli się o śmierci Epsteina, spowodowanej przedawkowaniem leków (według spekulacji popełnił samobójstwo)[169]. Lennon wspominał: „Zawaliliśmy się. Wiedziałem, że mamy problem. Wiedziałem, że nie umiemy robić nic innego, niż grać muzykę, więc byłem przerażony. Myślałem, że to już nasz koniec”[170]. Na przełomie listopada i grudnia odbyła się premiera wydawnictwa Magical Mystery Tour, zawierającego sześć utworów, nagranych na potrzeby filmu pod tym samym tytułem. W Wielkiej Brytanii płyta pełniła rolę podwójnego minialbumu, zaś w Stanach, gdzie do sześciu piosenek z filmu dołączono pięć utworów z niedawnych singli, Magical Mystery Tour wydano jako pełny album[171][172]. Richie Unterberger z AllMusic ocenił, że ścieżka dźwiękowa do filmu „swoim psychodelicznym brzmieniem pozostaje w duchu Sgt. Peppera, czasami jest nawet bardziej przestrzenna”, a piosenki z singli są „wielkie, wspaniałe i innowacyjne”[173]. W Boxing Day stacja BBC1 wyemitowała premierowo film Magical Mystery Tour, wyreżyserowany głównie przez McCartneya. „Daily Express” nazwał go „rażącym śmieciem”, zaś „Daily Mail” „wyrazem kolosalnej zarozumiałości”[174]. Ze względu na fatalne przyjęcie filmu w Wielkiej Brytanii, amerykańskie stacje w ogóle nie wyraziły zainteresowania jego emisją[175].

1968–1970: Ostatnie lata | edytuj kod

Zaprojektowana przez Richarda Hamiltona minimalistyczna okładka albumu The Beatles, znanego też jako Biały Album, kontrastująca z okładką Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band[176]

W lutym 1968 roku Beatlesi wylecieli na planowo trzymiesięczny kurs medytacji transcendentalnej w aśramie Yogiego w Rishikeshu w północnych Indiach[177]. Po śmierci Epsteina, Yogi przejął rolę guru muzyków. Starr powrócił do Anglii po dziesięciu dniach, a McCartney po około miesiącu[178]. Po sugestiach, że Yogi manipuluje muzykami i wykorzystuje seksualnie kobiety, również Lennon podjął decyzję o opuszczeniu Indii. Po dwumiesięcznym pobycie poleciał do Anglii w towarzystwie nieprzekonanego do powrotu Harrisona[177][178]. McCartney przyznał, że zwrócenie się ku Yogiemu było błędem[177]. Pobyt grupy w Indiach okazał się jednak wyjątkowo płodny muzycznie – muzycy napisali tam od 30 do 50 piosenek, z czego niektóre nagrywali jeszcze po zakończeniu działalności zespołu[179][180]. W maju Beatlesi rozpoczęli sesje nagraniowe do kolejnego albumu[181]. W czerwcu odbyła się premiera filmu animowanego Żółta łódź podwodna, opartego na ich muzyce i zawierającego cztery premierowe utwory. Muzycy wystąpili w nim w rolach cameo[182]. Produkcja spotkała się z pozytywnym odbiorem krytyków, którzy chwalili muzykę, humor i innowacyjny styl animacji[183].

Sesjom nagraniowym, które trwały do października, towarzyszył ogrom spięć i kłótni między Beatlesami[181]. Starr na dwa tygodnie opuścił zespół[184], a Lennon stracił zainteresowanie pracą z McCartneyem[185], którego piosenkę „Ob-La-Di, Ob-La-Da” nazwał „babcinym dziadostwem”[186]. Lennon denerwował pozostałych członków zespołu przyprowadzaniem do studia swojej partnerki, awangardowej artystki Yoko Ono[187]. Przyznał, że „każda piosenka [z albumu] jest indywidualna, nie ma tam w ogóle muzyki Beatlesów. Jest John z zespołem, Paul z zespołem i George z zespołem”[188]. I on, i McCartney nazwali sesję początkiem rozpadu grupy[189][190]. Ostatecznie podwójny album ukazał się w listopadzie pod tytułem The Beatles i ze względu na okładkę jest znany jako Biały Album. Jako pierwszy w dyskografii Beatlesów został wydany nie przez EMI, ale założoną przez nich wytwórnię Apple Records[191]. Choć w samych Stanach The Beatles sprzedał się w 4 milionach egzemplarzy w miesiąc, a pochodzące z niego utwory dominowały w radiostacjach, odbiór krytyków wahał się – według Goulda – między mieszanym a negatywnym: „Nawet ci najbardziej pozytywnie nastawieni recenzenci nie wiedzieli, co zrobić z tymi bezkształtnymi tworami piosenkopodobnymi”[192]. Z biegiem lat wydawnictwo zaczęło wywoływać lepsze reakcje i zajęło dziesiąte miejsce na liście 500 albumów wszech czasów „Rolling Stone’a”[133]. Mark Richardson z serwisu Pitchfork nazwał go „długim i zamaszystym, pełnym pomysłów, choć także słabości, z bardzo różnorodnym repertuarem. Upadki stanowią o nim jednak równie mocno, co wzloty”[193].

Amerykański muzyk soulowy Billy Preston, nazywany podczas prac nad Get Back piątym Beatlesem (zdjęcie z 1971 roku)

W styczniu 1969 roku, czyli aż siedem miesięcy po premierze Żółtej łodzi podwodnej, odbyła się premiera ścieżki dźwiękowej Yellow Submarine. Na albumie znalazły się cztery piosenki, które po raz pierwszy pojawiły się w filmie, dwa wydane wcześniej utwory oraz muzyka instrumentalna, skomponowana przez Martina[194]. Tymczasem Martin zaproponował zespołowi stworzenie materiału, który wykonają po raz pierwszy w filmie[195]. Od stycznia Beatlesi, filmowani przez Michaela Lindsay-Hogga, pracowali nad muzyką do programu telewizyjnego Beatles at Work[195][196]. Martin przyznał: „Projekt nie był zbyt wesołym doświadczeniem. Relacje między Beatlesami były złe jak nigdy dotąd”[195]. Lennon nazwał sesję nagraniową „piekłem, najnędzniejszą na świecie”, a Harrison „dnem wszech czasów”[197]. Zirytowany, opuścił studio po pięciu dniach, a gdy powrócił, zagroził, że jeśli nie porzucą pomysłu występu na żywo, opuści zespół. Zgodnie z jego żądaniem, prace nad filmem zakończono, choć nagrany materiał zachowano. Sesje do albumu, zatytułowanego wówczas Get Back, przeniesiono z Twickenham Film Studios do nowo wybudowanego Apple Studio[198]. Aby załagodzić napięcia, Harrison zaprosił do studia klawiszowca Billy’ego Prestona, który został wymieniony jako gość na singlu „Get Back”[199][200]. Mimo niechęci Harrisona, zespół postanowił nagrać występ na żywo, który zostanie wykorzystany w filmie Lindsay-Hogga[195]. 30 stycznia Beatlesi zagrali na dachu budynku Apple Corps przy ulicy Savile Row w Londynie i był to ostatni raz, gdy wystąpili na żywo w czwórkę. Publiczność stanowili ich przyjaciele i współpracownicy[201]. Pięć tygodni później inżynier dźwięku Glyn Johns rozpoczął prace nad albumem, otrzymując wolną wolę, jako że zespół „umywał ręce od całego projektu”[202].

Powodem kolejnych spięć była potrzeba powołania doradcy finansowego, którego rolę pełnił przed śmiercią Epstein. Lennon, Harrison i Starr chcieli zatrudnić Allena Kleina, który zarządzał finansami The Rolling Stones i Sama Cooke’a[203], podczas gdy McCartney upierał się na Lee i Johna Eastmanów, czyli ojca i brata Lindy Eastman[204], którą poślubił 12 marca[205]. Ostatecznie doszło do kompromisu: Kleina powołano do zarządzania biznesami Beatlesów, a Eastmanów na prawników[206][207]. 8 maja, wskutek dalszych konfliktów, Klein pozostał jedynym menedżerem zespołu[208][209]. Tymczasem, ku zaskoczeniu Martina, McCartney poprosił go o wyprodukowanie kolejnego albumu[210]. Sesje nagraniowe do Abbey Road rozpoczęły się 2 lipca[211]. Martin zaproponował „ciąg płynnie poruszającej się muzyki”, ale Lennon się na to nie zgodził, żądając, by piosenki jego i McCartneya znalazły się na różnych stronach albumu[212]. Ostatecznie zastosowano pomysł, który zaproponował McCartney jako kompromis: na stronie pierwszej znalazły się osobne piosenki, a stronę drugą stanowił głównie kilkuczęściowy medley[212]. Tymczasem 4 lipca odbyła się premiera „Give Peace a Chance” – singla nowego zespołu Lennona, The Plastic Ono Band. 20 sierpnia cała czwórka po raz ostatni spotkała się w studiu, gdzie dokończono utwór „I Want You (She’s So Heavy)[213].

Budynek Apple Corps, na dachu którego odbył się ostatni koncert Beatlesów

20 września Lennon ogłosił pozostałym Beatlesom, ze opuszcza zespół. Zgodził się jednak utrzymać tę wiadomość w tajemnicy przed mediami, by nie zepsuć sprzedaży Abbey Road[214]. Premiera albumu odbyła się sześć dni później. Wydawnictwo sprzedało się w czterech milionach egzemplarzy w trzy miesiące i zajmowało pierwsze miejsce brytyjskiej listy sprzedaży przez siedemnaście tygodni[215]. Pochodząca z niego piosenka „Something” jest jedyną autorstwa Harrisona, która została wydana na singlu (na stronie A)[216]. Choć recenzje albumu były mieszane, medley był chwalony[215] – Unterberger uważa, ze zawiera on „jedne z najlepszych harmonii w jakimkolwiek rockowym nagraniu”[217]. Muzykolog Ian MacDonald nazwał album „niekonsekwentnym i często pustym”, choć medley zachowuje „pozory jedności i spójności”[218]. Lennon przyznał, że Abbey Road jest kompetentny, ale „pozbawiony życia”[219].

3 stycznia 1970 roku odbyła się ostatnia sesja nagraniowa Beatlesów, bez udziału Lennona, który przebywał wówczas w Danii[220]. W marcu Klein, niezadowolony z pracy Johnsa, przekazał nagrania na album, zatytułowany teraz Let It Be, amerykańskiemu producentowi Philowi Spectorowi[221]. Spector zremiksował część materiału tak, by brzmiała jak nagranie na żywo. McCartneyowi nie podobał się jego wkład, szczególnie aranżacja „The Long and Winding Road”, w którym wystąpił 14-osobowy chór i 36-osobowa orkiestra[222]. Po odrzuceniu jego uwag[223], 10 kwietnia publicznie ogłosił odejście z zespołu. Tydzień później ukazał się jego debiutancki album[222][224]. 8 maja został wydany Let It Be, wyprodukowany przez Spectora, a trzy dni później ostatni singel Beatlesów za czasów działalności, „The Long and Winding Road”[171]. W tym samym miesiącu odbyła się premiera dokumentu Let It Be, za który Beatlesi otrzymali Oscara w kategorii najlepsza muzyka z piosenkami[225]. Penelope Gilliatt z „Sunday Telegraph” nazwała film „bardzo złym, ale poruszającym, o rozpadzie tej uspokajającej, geometrycznie idealnej, ponadczasowej rodziny”[226]. 31 grudnia McCartney wniósł pozew o rozwiązanie zespołu[227]. Formalnie, Beatlesi zakończyli działalność dopiero 29 grudnia 1974 roku[228], kiedy to Lennon podpisał umowę o zakończeniu partnerstwa podczas wakacji z rodziną w Walt Disney World Resort na Florydzie[229].

Historia po rozpadzie | edytuj kod

1970–1979 | edytuj kod

W 1970 roku Lennon, McCartney, Harrison i Starr wydali własne albumy, rozpoczynając tym samym solowe kariery. Dawni Beatlesi wielokrotnie współpracowali przy swoich piosenkach, choć jedynym albumem, na którym wystąpiła cała czwórka (ale nie w jednym utworze), był Ringo z 1973 roku[230]. W 1971 roku Harrison zorganizował w Madison Square Garden koncert na rzecz Bangladeszu i zaprosił do zagrania na nim całą pozostałą trójkę. Ostatecznie wystąpił tylko Starr[230]. McCartney i Lennon spotkali się w studiu tylko raz, w 1974 roku. Efekt ich jam session ukazał się na bootlegu A Toot and a Snore in '74, wydanym w 1992 roku[231]. W kwietniu 1973 roku zostały wydane dwie przygotowane przez Kleina kompilacje największych przebojów Beatlesów: 1962–1966 i 1967–1970, znane powszechnie jako Czerwony Album i Niebieski Album. W Stanach pokryły się one kolejno piętnasto- i siedemnastokrotną platyną (w tym diamentem), a w Wielkiej Brytanii pojedynczą[232][233]. W 1976 roku Capitol rozpoczął wydawanie (bez udziału dawnych Beatlesów) licznych kompilacji z muzyką zespołu[234]. W 1977 roku ukazał się pierwszy oficjalny album koncertowy grupy, The Beatles at the Hollywood Bowl, zawierający nagrania z koncertów w Hollywood Bowl z 1964 i 1965 roku[235]. Miesiąc wcześniej, mimo protestu dawnych Beatlesów, odbyła się premiera Live! at the Star-Club in Hamburg, Germany; 1962 z występami na żywo w Hamburgu w 1962 roku, nagranymi przy użyciu tylko jednego mikrofonu[236].

Lennon i McCartney kolejno w 1975 i 1976 roku

Sława, którą wypracowali sobie Beatlesi, była wielokrotnie eksploatowana bez ich udziału. W kwietniu 1974 roku w Anglii odbyła się premiera musicalu John, Paul, George, Ringo… and Bert autorstwa Willy’ego Russella, w którym wystąpiła piosenkarka Barbara Dickson. Firma Northern Songs, posiadająca prawa autorskie do piosenek Beatlesów, wyraziła zgodę na użycie w sztuce dwunastu z nich. Harrison, który opuścił teatr podczas premiery w Londynie, wycofał zgodę na użycie jego utworu „Here Comes the Sun[237]. W tym samym roku zadebiutowała off–Broadwayowska sztuka Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band on the Road[238]. W 1976 roku na ekrany kin trafił film All This and World War II, przedstawiający głównie kroniki z frontów II wojny światowej. Ścieżkę dźwiękową stanowiły covery piosenek Beatlesów w wykonaniu między innymi Eltona Johna, Keitha Moona i London Symphony Orchestra[239]. W 1978 roku na Broadwayu odbyła się premiera rewii Beatlemania, która cieszyła się popularnością i doczekała się pięciu podróżnych produkcji[240]. Zespół pozwał producentów sztuki, domagając się kilku milionów dolarów odszkodowania[240]. W 1978 roku odbyła się premiera filmu Klub samotnych serc sierżanta Pieprza z Bee Gees i Peterem Framptonem w rolach głównych, który – według Inghama – był artystyczną i komercyjną klapą[241].

Lata 70. były wypełnione nieudanymi staraniami o ponowne spotkanie byłych Beatlesów na scenie. Promotor Bill Sargent zaoferował im w 1974 roku 10 milionów dolarów za wspólny występ, w styczniu 1976 roku podwyższając stawkę do 30 milionów, a miesiąc później do 50[242][243]. W kwietniu 1976 roku producent Lorne Michaels zaoferował Beatlesom w nadawanym na żywo programie telewizyjnym Saturday Night Live 3 tysiące dolarów za wspólny występ. McCartney i Lennon oglądali transmisję w apartamencie drugiego z nich, znajdującym się niedaleko studia stacji NBC. Choć rozważali zaskoczenie Michaelsa i pojawienie się w programie, w końcu zrezygnowali z pomysłu[244]. W czerwcu tego samego roku Alan Amron założył Międzynarodowy Komitet na Rzecz Zjednoczenia Beatlesów, prosząc fanów zespołu z całego świata o przesłanie po dolarze, który miał zostać zaoferowany byłym Beatlesom w zamian za wspólny występ[245]. We wrześniu Sid Bernstein zamieścił w gazetach propozycję koncertu charytatywnego z udziałem Beatlesów, który zarobiłby 230 milionów dolarów na cele dobroczynne[246][247]. W styczniu 1977 roku Amron i bokser Muhammad Ali zaproponowali muzykom występ, który zgromadzi 200 milionów dolarów[248]. Kolejnej nieudanej próby zjednoczenia Beatlesów podjęła się w marcu 1978 roku grupa Project Interspeak, pragnąca, by zespół zagrał na koncercie przeciwko wielorybnictwu[249], z kolei we wrześniu 1979 roku Bernstein ponowił swoją propozycję, tym razem z okazji koncertu dla wietnamskich boat people[250]. Również w 1979 roku sekretarz generalny Organizacji Narodów Zjednoczonych Kurt Waldheim ubiegał się o udział Beatlesów w serii londyńskich koncertów dla rzecz kambodżańskich ofiar wojny wietnamskiej. Ostatecznie na jednym z nich wystąpił McCartney ze swoim zespołem Wings[251].

1980–1989 | edytuj kod

Harrison i Starr podczas koncertu fundacji The Prince’s Trust w 1987 roku

8 grudnia 1980 roku Lennon został na Manhattanie zamordowany przez Marka Davida Chapmana. W maju 1981 roku Harrison wydał w hołdzie dla Lennona singel „All Those Years Ago”, na którym Starr zagrał na perkusji, zaś McCartney z żoną, Lindą, zaśpiewali w chórkach[252]. McCartney nagrał własny hołd, „Here Today”, który znalazł się na albumie Tug of War z 1982 roku[253]. Na albumie Harrisona Cloud Nine z 1987 roku znalazł się z kolei utwór „When We Was Fab”, poświęcony okresowi Beatlemanii[254].

Tymczasem w 1988 roku EMI i Apple Corps wznowiły produkcję albumów studyjnych Beatlesów, tym samym kształtując ich oficjalny kanon: dwanaście albumów, wydawanych pierwotnie w Wielkiej Brytanii, plus amerykańska edycja Magical Mystery Tour[255]. Materiał, który zespół wydawał na singlach i minialbumach, a który nie pojawił się na żadnym z trzynastu oficjalnych albumów, zebrano na dwuczęściowej kompilacji Past Masters, wydanej w 1988 roku[235]. Wszystkie wydawnictwa Beatlesów wydane po zakończeniu przez nich działalności z wyjątkiem Czerwonego i Niebieskiego Albumu zostały wycofane z oficjalnej dyskografii zespołu[235]. W 1988 roku Beatlesi zostali wprowadzeni do Rock and Roll Hall of Fame w ósmym roku, gdy było to możliwe. W ceremonii w Los Angeles wzięli udział Harrison, Starr oraz wdowa po Lennonie, Yoko Ono, wraz z jego synami, Julianem i Seanem. McCartney postanowił się nie pojawiać, uznając, że „fałszywe uśmiechy i machanie podczas rzekomego zjednoczenia świadczyłyby o hipokryzji”[256]. W 1989 roku EMI i Capitol rozstrzygnęły trwający dziesięć lat proces w sprawie tantiem z muzyki Beatlesów, zyskując prawa do niewydanego wcześniej materiału zespołu[257][258].

1990–1999 | edytuj kod

Pierwszym albumem z niewydanym wcześniej materiałem Beatlesów był koncertowy Live at the BBC z nagraniami dla radia BBC Light Programme z lat 1963–1965, wydany w 1994 roku[259]. W tym samym roku rozpoczęły się prace nad projektem antologii Beatlesów, w którym wzięli udział McCartney, Harrison i Starr. W listopadzie 1995 roku stacje ITV i ABC wyemitowały ośmioodcinkowy miniserial dokumentalny The Beatles Anthology, w którym wystąpiła cała trójka. Wykorzystano w nim materiał z 1970 roku, który miał się ukazać w planowanym wówczas, choć w końcu niezrealizowanym filmie The Long and Winding Road. Według szacunków, miniserial obejrzało na świecie 400 milionów ludzi[260]. Kolejno w listopadzie 1995 oraz marcu i październiku 1996 roku ukazały się dwupłytowe albumy Anthology 1, Anthology 2 i Anthology 3. McCartney, Harrison i Starr nagrali partie instrumentalne i wokalne do utworów „Free as a Bird” i „Real Love”, nagranych pod koniec lat 70. w wersjach demo przez Lennona. Piosenki znalazły się na dwóch pierwszych albumach z serii Anthology oraz na singlach[261]. W 1999 roku ukazała się reedycja ścieżki dźwiękowej Yellow Submarine, zatytułowana Yellow Submarine Songtrack i zawierająca zmienioną listę utworów[262].

2000–2009 | edytuj kod

W listopadzie 2000 roku odbyła się premiera kompilacji 1 z utworami Beatlesów, które zajęły pierwsze miejsca list przebojów w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. 1 pobił rekord najszybciej sprzedającego się albumu w historii przemysłu fonograficznego[263]. W pierwszym tygodniu liczba kupionych egzemplarzy przekroczyła 3,6 miliona[263], w ciągu miesiąca – 13 milionów[264], a do 2009 roku – 31 milionów[265]. Składanka zajęła ponadto pierwsze miejsca na listach sprzedaży w co najmniej 28 państwach[266] (w tym w Polsce[267]) i była najchętniej kupowanym albumem dekady w Stanach[268].

Starr i McCartney podczas promocji gry The Beatles: Rock Band na wystawie E3 w 2009 roku

29 listopada 2001 roku Harrison zmarł z powodu raka płuc z przerzutami[269][270][271]. W rocznicę jego śmierci w londyńskiej Royal Albert Hall odbył się Koncert dla George’a, zorganizowany przez Erica Claptona i wdowę po Harrisonie, Olivię. Wystąpili na nim między innymi McCartney i Starr[272]. W 2003 roku ukazała się Let It Be… Naked – nowa wersja albumu Let It Be, przygotowana według koncepcji McCartneya[273]. W 2004 i 2006 roku amerykańskie albumy Beatlesów do Rubber Soul zostały wydane w wersjach mono i stereo w ramach box setów, zatytułowanych kolejno: The Capitol Albums, Volume 1 i The Capitol Albums, Volume 2 (po cztery albumy)[274]. W 2006 roku w Las Vegas zadebiutowało widowisko Cirque du Soleil pod tytułem Love, oparte na remiksach piosenek Beatlesów, przygotowanych przez George’a Martina z synem Gilesem[275]. W tym samym roku została wydana ścieżka dźwiękowa do przedstawienia[276]. W 2009 roku McCartney i Starr wystąpili razem podczas koncertu fundacji Davida Lyncha w nowojorskiej Radio City Music Hall[277].

9 września 2009 roku cały katalog Beatlesów został wydany ponownie w wersjach zremasterowanych, nad którymi prace trwały przez cztery lata[255]. Kanon trzynastu albumów studyjnych zespołu oraz składanka Past Masters w wersjach stereo ukazały się jako odrębne wydawnictwa, jak również w ramach box setu The Beatles (The Original Studio Recordings)[278]. Równocześnie wydany został box set The Beatles in Mono z albumami zespołu w wersjach mono (od Please Please Me do The Beatles) oraz składanką Mono Masters, zrealizowaną jako Past Masters w mono[279]. Tego samego dnia odbyła się premiera gry wideo The Beatles: Rock Band z piosenkami grupy[280]. Z kolei w grudniu 2009 roku katalog zespołu ukazał się w formatach FLAC i MP3 w limitowanej serii 30 tysięcy pendrive’ów[281].

2010–2019 | edytuj kod

W 2010 roku kanon trzynastu albumów studyjnych Beatlesów oraz składanki: Past Masters, Czerwony i Niebieski Album znalazły się w sprzedaży cyfrowej w sklepie iTunes Store. Opóźnienie, z jakim to nastąpiło, wynika z wieloletnich sporów między firmą Apple Corps a Apple Inc., do której należy iTunes Store, o prawo do nazwy „Apple”[282]. 15 czerwca 2011 roku zespół Ringo Starr and His All-Starr Band zagrał koncert w Sali Kongresowej w Warszawie. Był to pierwszy występ któregokolwiek z Beatlesów na terenie Polski[283]. W 2012 roku katalog grupy został wznowiony na płytach winylowych, również w ramach box setu[284]. 22 czerwca 2013 roku na Stadionie Narodowym w Warszawie McCartney zagrał swój pierwszy koncert w Polsce[285]. W listopadzie odbyła się premiera drugiego albumu koncertowego z nagraniami Beatlesów dla BBC, On Air – Live at the BBC Volume 2[286]. Z kolei w grudniu Apple Records opublikował w sklepie iTunes Store album The Beatles Bootleg Recordings 1963 z wersjami demo i nagraniami na żywo dla BBC. Po kilku godzinach wydawnictwo zniknęło ze sprzedaży. Na terenie Unii Europejskiej materiał staje się domeną publiczną 50 lat po nagraniu, o ile nie zostanie legalnie wydany, lub 70, jeśli zostanie wydany. Apple zapewniło sobie w ten sposób przedłużenie posiadania praw autorskich o 20 lat[287].

W styczniu 2014 roku Narodowa Akademia Rejestracji Sztuki i Nauki przyznała Beatlesom honorową nagrodę Grammy Lifetime Achievement Award. 26 stycznia McCartney i Starr wystąpili wspólnie podczas 56. ceremonii rozdania Grammy w Los Angeles[288]. Dzień później w Los Angeles Convention Center odbył się koncert The Night That Changed America: A Grammy Salute to The Beatles, podczas którego McCartney, Starr i szereg gwiazd muzyki (w tym syn Harrisona, Dhani) wykonali na żywo utwory Beatlesów[289]. Podczas obu imprez obecne były Yoko Ono i Olivia Harrison[290][289]. Koncert A Grammy Salute to The Beatles został wyemitowany przez CBS 9 lutego, czyli dokładnie 50 lat po dniu, gdy Beatlesi wystąpili w programie The Ed Sullivan Show tej samej stacji, gromadząc największą publiczność w dotychczasowej historii amerykańskiej telewizji[289]. W grudniu 2015 roku katalog Beatlesów został zamieszczony w serwisach streamingowych, takich jak Spotify czy Tidal[291]. Kolejno w 2017 i 2018 roku ukazały się specjalne box sety z okazji pięćdziesięciolecia Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band i The Beatles. Znalazły się na nich nieznacznie zremiksowane pierwotne albumy oraz niepublikowane wcześniej wersje demo[292]. 3 grudnia 2018 roku McCartney po raz drugi wystąpił w Polsce, tym razem w Tauron Arenie w Krakowie[293].

Charakterystyka zespołu | edytuj kod

Źródła muzycznych inspiracji | edytuj kod

W początkowym okresie działalności artystami, którzy muzycznie inspirowali Beatlesów byli Elvis Presley, Carl Perkins, Little Richard i Chuck Berry[294]. W kwietniu i maju 1962 roku Little Richard, występujący z Beatlesami w Hamburgu, udzielił im szeregu rad w aspektach technicznych[295]. Lennon przyznał: „Tak naprawdę nic na mnie nie wpływało, póki nie usłyszałem Elvisa. Gdyby nie było Elvisa, nie byłoby Beatlesów”[296].

Grupa inspirowała się na początku także Buddym Hollym, Eddiem Cochranem, Royem Orbisonem[297] i The Everly Brothers[298]. Z czasem zainteresowania muzyczne Beatlesów się rozwijały. Już jako uznani artyści, czerpali ze współczesnych sobie gwiazd, takich jak Bob Dylan, The Who, Frank Zappa, The Lovin’ Spoonful, The Byrds czy The Beach Boys. W szczególności McCartney był zachwycony albumem Pet Sounds The Beach Boys[299][300][301][302]. George Martin przyznał, że „nikt nie wywarł na Beatlesów większego wpływu niż Brian Wilson”, czyli lider The Beach Boys[303]. Z kolei dla Harrisona w ostatnich latach działalności zespołu szczególną inspiracją były nauki Raviego Shankara[304].

Styl kompozytorski | edytuj kod

 Zobacz też: Lennon/McCartney.

Muzykolog Walter Everett, autor książki The Beatles as Musicians, zwraca uwagę na odmienne sposoby komponowania Lennona i McCartneya.

Ian MacDonald opisuje McCartneya jako „naturalnego melodystę – autora melodii, które istnieją niezależnie od swoich harmonii”. Jego linie melodyczne opisuje jako „wertykalne”, oparte na konsonansach, wyrażających jego „ekstrawertyczną energię i optymizm”. Z kolei „osiadłą, ironiczną osobowość” Lennona odzwierciadla jego „horyzontalne” podejście do komponowania, oparte na dysonansach i powtarzaniu się melodii, które zależą od harmonii. „Jako w gruncie rzeczy realista instynktownie utrzymuje swoje melodie blisko rytmu i kadencji, ubarwiając je bluesowym tonem i harmonią. Jego melodie nie istnieją samodzielnie”[306].

Styl muzyczny | edytuj kod

Gitary Höfner 500/1 i Gretsch Country Gentleman, na których grali kolejno McCartney i Harrison. W tle wzmacniacz Vox AC30, którego Beatlesi używali podczas występów na żywo

Beatlesi zaczynali, grając muzykę skifflową, choć szybko zaadaptowali cechy charakterystyczne rock and rolla z lat 50. i beatu[308]. Ich początkowy repertuar reprezentuje głównie pop[309]. Przy okazji wydania albumu Beatles for Sale Lennon nazwał go „longplayem country–westernowym[310]. Gould opisał go jako „moment, po którym legiony entuzjastów folku w końcu mogły się odnaleźć w świecie popowym”[311]. „Yesterday” z 1965 roku był pierwszym utworem Beatlesów z elementami muzyki klasycznej. Gould zauważył: „Skorzystanie z dźwięków tradycyjnych smyczków pozwoliło im zyskać uznanie słuchaczy, którzy reagują z alergią na zgiełk perkusji i gitar elektrycznych”[312]. Później Beatlesi stosowali akompaniament smyczkowy choćby w piosence „She’s Leaving Home”, utrzymanej – według Goulda – w stylu „sentymentalnej ballady wiktoriańskiej, przepełnionej kliszami muzycznego melodramatu[313].

Rewolucją w brzmieniu grupy była piosenka „Rain” (1966), którą historyk muzyki Martin Strong nazwał ich „pierwszą otwarcie psychodeliczną”[314]. Później po muzykę psychodeliczną Beatlesi sięgali choćby w „Tomorrow Never Knows”, „Lucy in the Sky with Diamonds” czy „I Am the Walrus”. Harrison wprowadzał do nagrań zespołu elementy klasycznej muzyki indyjskiej, reprezentowanej przez „The Inner Light”, „Love You To” i „Within You Without You”. Gould opisał je jako „miniaturową replikę muzyki raga[315]. Zdaniem historyka muzyki i pianisty Michaela Campbella najistotniejszym elementem artystycznej ewolucji Beatlesów było wprowadzanie innowacji. „«A Day in the Life» jest kluczowym reprezentantem sztuki Beatlesów. Zawiera wszystko, co wyróżnia ich twórczość: wyobraźnię dźwiękową, utrzymanie melodii i ścisłą koordynację słów z muzyką. Reprezentuje zupełnie nowy rodzaj piosenki, bardziej wyrafinowany niż muzyka pop i wyjątkowo innowacyjny. Właściwie nigdy wcześniej nie było utworu, ani klasycznego, ani współczesnego, który mieszałby tyle różnych elementów w sposób tak kreatywny”[316]. Profesor filozofii Bruce Ellis Benson ocenił: „Beatlesi dają nam wspaniały przykład łączenia w jedno tak odległych wpływów, jak muzyka celtycka, R&B, country czy western”[317].

Dominic Pedler, autor książki The Songwriting Secrets of The Beatles, napisał: „Wygodnie się mówi, że zespół przemieszczał się sekwencyjnie z jednego gatunku do drugiego. Tak naprawdę [Beatlesi], zawsze pozostając w «paralelizmie» ze swoim tradycyjnym zmysłem do przebojowych piosenek, które podbijają notowania, mieszali rock z szeroką gamą peryferyjnych wpływów, od country po wodewil. Raz sięgnęli po folk, który stał się podkładem pod ich późniejsze eksperymenty z muzyką indyjską i filozofią”[318]. W późniejszym etapie działalności zespołu, wraz ze wzrostem napięć między członkami, kształtowały się ich indywidualne style. Przykładowo, Lennon, za namową Yoko Ono, zawarł w „Revolution 9” elementy muzyki konkretnej, Starr napisał piosenkę country „Don’t Pass Me By”, Harrison – balladę rockową „While My Guitar Gently Weeps”, zaś McCartney stworzył „Helter Skelter”, opisaną przez Erlewine’a jako prototyp heavy metalu[319].

Udział George’a Martina | edytuj kod

George Martin (drugi od prawej) z Beatlesami w studiu

George Martin wyprodukował większość nagrań Beatlesów, dzięki czemu zyskał nieformalny tytuł „piątego Beatlesa[320]. Przez lata pełnił rolę nauczyciela muzyki dla rozwijających się członków zespołu[321]. Jest odpowiedzialny za szereg pomysłów w brzmieniu piosenek grupy, między innymi za użycie instrumentów smyczkowych w „Yesterday”, do czego nie był przekonany McCartney. MacDonald ocenił, że to właśnie Martin wprowadził Beatlesów w okres bogatych aranżacji[322]. Jego gotowość do eksperymentów ułatwiła członkom zespołu realizowanie własnych pomysłów[323]. Co więcej, Martin nie tylko pracował nad aranżacjami obejmującymi liczne instrumenty, ale także grał na nich (między innymi na pianinie, organach czy instrumentach dętych blaszanych)[324].

Współpraca z Lennonem i McCartneyem wymagała od Martina zdolności dostosowywania się do ich różnych sposobów komponowania i nagrywania. MacDonald napisał: „Choć jego współpraca z bardziej wyraźnym McCartneyem przebiegała z większą swobodą, to właśnie wyzwanie, jakim było dostosowywanie się do intuicyjnego podejścia Lennona, zachęciło go do poszukiwania coraz to oryginalniejszych aranżacji. Najlepszym tego przykładem jest «Being for the Benefit of Mr. Kite!»”[325].

Harrison opisał rolę Martina dla Beatlesów: „Przez te wszystkie lata on pełnił rolę porządnego, a my byliśmy głupkami. Zawsze jednak umiał interpretować nasze szaleństwo. Gdy nas nachodził nastrój awangardowy, on był anchormanem, przenoszącym nasze pomysły poprzez inżynierów na taśmy”[327].

Nagrywanie | edytuj kod

Beatlesi starali się wykorzystywać technologię w sposób innowacyjny, rozszerzając możliwości w tworzeniu muzyki, w czym wspierał ich Martin i inżynierzy dźwięku[328]. Podczas sesji nagraniowych zastosowali szereg nowatorskich technik, takich jak przetwarzanie sygnałów, niekonwencjonalne ustawienia mikrofonów, zapętlanie taśm, zapis wielościeżkowy czy regulowanie wysokości tonów. W ich piosenkach pojawiły się dźwięki niespotykanych wówczas w muzyce rockowej instrumentów, na przykład smyczkowych i dętych. Zespół korzystał także z instrumentów indyjskich, jak sitar w „Norwegian Wood (This Bird Has Flown)” czy swarmandal w „Strawberry Fields Forever[329], oraz elektronicznych, jak melotron w „Strawberry Fields Forever”[330] i clavioline w „Baby, You’re a Rich Man”[331].

Sukcesy i osiągnięcia | edytuj kod

 Zobacz też: Lista nagród i nominacji The Beatles.

Według Universal Music Group, do 2013 roku liczba sprzedanych nagrań Beatlesów przekroczyła 800 milionów[332]. Inne źródła podają, że osiągnięty próg to 600 milionów[333][334][335]. W 2001 roku w Księdze rekordów Guinnessa sprzedaż oszacowano na miliard egzemplarzy, co jest najwyższym wynikiem spośród wszystkich zespołów i solistów w historii[336].

Według Recording Industry Association of America, w samych Stanach Zjednoczonych nagrania Beatlesów przekroczyły próg 178 milionów sprzedanych egzemplarzy, co jest najwyższym wynikiem w historii państwa[337]. Stowarzyszenie przyznało zespołowi siedem diamentowych płyt, 26 multiplatynowych, 23 platynowe i 25 złotych[232]. Dwadzieścia utworów Beatlesów dotarło do pierwszego miejsca listy Hot 100Billboardu”, co również jest rekordem[338][339]. W sumie zespół spędził na szczycie notowania 59 tygodni, a dłuższy wynik osiągnęły tylko Mariah Carey (79) i Rihanna (60)[340]. 34 ich piosenki znalazły się w pierwszej dziesiątce Hot 100, w tej kwestii ustępując tylko Madonnie (38)[339]. W 2008 i 2018 roku grupa zajęła pierwsze miejsce w rankingach wykonawców, którzy odnosili na Hot 100 największe sukcesy, przygotowanych z okazji kolejno pięćdziesięciolecia i sześćdziesięciolecia notowania[341][342]. 19 albumów Beatlesów dotarło do pierwszego miejsca Billboard 200, które zajmowały łącznie przez 132 tygodnie. Obie te liczby są rekordami, przy czym w przypadku czasu na szczycie notowania drugie miejsce zajmuje dopiero Garth Brooks z 52 tygodniami[343][344]. Beatlesi wraz z Whitney Houston są jedynymi artystami, którzy przez rekordowe dwanaście tygodni zajmowali równocześnie pierwsze miejsca najważniejszych list w kraju, Hot 100 i Billboard 200[345].

W Wielkiej Brytanii 15 albumów Beatlesów dotarło do pierwszego miejsca listy UK Albums Chart, co jest najwyższym wynikiem ze wszystkich wykonawców w historii. Na szczycie notowania zespół spędził w sumie 174 tygodnie, co także jest rekordem, a drugie miejsce zajmuje dopiero Elvis Presley z 67 tygodniami[346]. Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band jest najlepiej sprzedającym się albumem studyjnym w historii państwa (5,34 miliona egzemplarzy)[347], a jedynymi wydawnictwami, które zostały częściej kupione, są składanki największych przebojów Queen i ABBY[348]. Do 2012 roku Beatlesi sprzedali w Wielkiej Brytanii 22,1 miliona samych singli, co jest najwyższym wynikiem spośród wszystkich zespołów[349].

W 2004 roku „Rolling Stone” nazwał Beatlesów najlepszym wykonawcą w historii muzyki[350]. W 1965 roku królowa Elżbieta II przyznała zespołowi Order Imperium Brytyjskiego[112]. W 1999 roku „Time” umieścił ich na liście najważniejszych ludzi XX wieku[351]. W 2001 roku, czyli ponad trzy dekady po rozpadzie, Beatlesi osiągnęli największy roczny zarobek spośród wszystkich muzyków świata: 100,49 miliona funtów[352]. W okresie działalności i w kolejnych dekadach grupa zdobyła między innymi dziewięć nagród Grammy (z 15 nominacji), w tym honorową Lifetime Achievement Award[353], Oscara[225] i 15 Ivor Novello Awards[354].

Dziedzictwo | edytuj kod

Pomnik Beatlesów w Ałmaty w Kazachstanie

Robert Greenfield z „Rolling Stone” porównał Beatlesów do Pabla Picassa, nazywając ich „artystami, którzy przełamywali ograniczenia swoich czasów, wymyślając coś unikatowego i oryginalnego. W muzyce popularnej nigdy nie pojawi się nikt bardziej rewolucyjny, kreatywny czy charakterystyczny”[280]. Angielski poeta Philip Larkin opisał twórczość zespołu jako „czarującą, upojną hybrydę rock and rolla i ich własnego, młodzieńczego romantyzmu” oraz „pierwszym postępem w muzyce popularnej od czasu wojny[355]. Od lat 20. światowa kultura była zdominowana przez Stany Zjednoczone, od hollywoodzkiego kina, przez jazz, muzykę z Broadwayu i Tin Pan Alley, po narodzony w Memphis rock and roll[264]. Beatlesi są uważani za początek brytyjskiej inwazji na Stany i cały świat[356]. Według ankiety zorganizowanej przez British Council, poza Wyspami uznaje się ich za czołowych przedstawicieli brytyjskiej kultury[357][358].

W 1968 roku dyrektor programowy nowojorskiej stacji radiowej WABC zabronił DJ-om puszczać piosenki nagrane przed pojawieniem się Beatlesów, wyznaczając tym samym granicę między nową jakością muzyki a tak zwanymi oldies[359]. Zespół miał wpływ na zmianę postrzegania albumów – od ich czasów traktuje się je jako spójną całość, a nie zbiór kilku przebojów i fillerów[360]. Grupa była również prekursorem w dziedzinie teledysku[361]. Ponadto, Beatlesi wyznaczyli nową jakość w dziedzinie koncertu. Ich biograf Bob Spitz napisał, że koncert z 1965 roku na Shea Stadium, który zgromadził największą dotychczas publiczność w historii, stanowił „olbrzymi przełom i krok do przodu w biznesie koncertowym”[362]. Ze względu na popularność fryzur Lennona, McCartneya, Harrisona i Starra zespół miał również wpływ na modę[89].

Gould ocenił, że Beatlesi zmienili nastawienie do muzyki popularnej i jej rolę na świecie. Ich popularność stanowiła ucieleśnienie przemian kulturowych lat 60. Gould dostrzegł również, że zespół, jako ikona kontrkultury dekady, wpłynął na rozwój ruchów takich jak feminizm, Gay Liberation czy środowiskowy[363]. Z kolei wypowiedź Lennona, że Beatlesi są popularniejsi niż Jezus, stanowiła przełom w kwestii wolności wypowiedzi[364]. Mikal Gilmore z „Rolling Stone’a” i Todd Leopold z CNN ocenili, iż występ zespołu w programie The Ed Sullivan Show urósł do rangi kulturowego objawienia i rewolucji w postrzeganiu muzyków[87][365]. Gilmore napisał: „Pojawienie się Beatlesów w świadomości Ameryki oznaczało nie tylko zmianę w muzyce i czasach, ale również nas samych. Wszystko, co związane z tym zespołem: ich wygląd, brzmienie, styl i żywiołowość, dawało do zrozumienia, że wstępujemy w nową epokę, że młodzi ludzie zdefiniują siebie samych w zupełnie nowy sposób”[87].

Prawa autorskie | edytuj kod

Do 1969 roku prawa autorskie do muzyki Beatlesów posiadała spółka (początkowo kapitałowa) Northern Songs Ltd, stworzona w 1963 roku przez Dicka Jamesa dla Lennona i McCartneya (choć później wydawała również twórczość innych artystów). James wraz ze swoim partnerem, Emmanuelem Silverem, miał 50% lub 51% udziału w firmie, McCartney 20%, Lennon 19% lub 20%, zaś Epstein 9% lub 10% (informacje co do dokładnych liczb różnią się, w zależności od źródła)[366][367][368]. W 1965 roku Northern Songs przekształciła się w spółkę publiczną. Utworzono pięć milionów akcji, z czego James i Silver otrzymali 937,5 tysiąca (18,75%), McCartney i Lennon po 750 tysięcy (po 15%), firma Epsteina, NEMS Enterprises, 375 tysięcy (7,5%), zaś Harrison i Starr po 40 tysięcy (po 0,8%)[369]. W czasie oferty na akcje Lennon i McCartney przedłużyli swoje trzyletnie kontrakty, wiążąc się z Northern Songs do 1973 roku[370]. W 1964 roku Harrison stworzył firmę Harrisongs, reprezentującą jego piosenki dla Beatlesów, podpisał jednak trzyletni kontrakt z Northern Songs, która do marca 1968 roku miała posiadać prawa do jego kompozycji[371]. Również utwory, których współautorem był Starr, należały do 1968 roku do Northern Songs[372]. W 1968 roku Harrison nie przedłużył kontraktu z Northern Songs, podpisując go za to z Apple Publishing. Starr z kolei założył spółkę Startling Music, posiadającą prawa do jego utworów[373][374].

W marcu 1969 roku James, nie informując Beatlesów, sprzedał udziały swoje i Silvera w Northern Songs spółce Associated Television (ATV) Lew Grade’a. Zespół usiłowali rozpocząć współpracę z konsorcjum londyńskich firm brokerskich, które zgromadziły 14% udziałów. Ostatecznie, z powodu obiekcji Lennona, nie doszło do podpisania umowy[375]. Do maja ATV nabyła większość udziałów w Northern Songs, zdobywając kontrolę nad niemalże całym dotychczasowym katalogiem piosenek duetu Lennon/McCartney, a także materiałem do 1973 roku[376]. W październiku sfrustrowani Lennon i McCartney sprzedali ATV swoje udziały[377]. W 1981 roku macierzyste przedsiębiorstwo ATV, Associated Communications Corporation (ACC), miało problemy finansowe. Grade skontaktował się z McCartneyem z propozycją sprzedania mu ATV Music i Northern Songs za 30 milionów dolarów[378]. McCartney (jak sam przyznał w 1995 roku) wyraził zainteresowanie jedynie Northern Songs. Grade zaoferował mu tylko tę spółkę za 20 milionów funtów, dając około tygodnia na zastanowienie się. McCartney i Yoko Ono odpowiedzieli, że kupią Northern Songs za 5 milionów funtów[379]. Grade nie chciał jednak rozdzielić ATV Music i Northern Songs, więc McCartney i Ono zaoferowali mu od 21 do 25 miliona funtów za ATV Music. Ostatecznie Grade odrzucił ich propozycję, a w 1982 roku ACC przejął za 60 milionów funtów australijski biznesmen Robert Holmes à Court[380].

W 1985 roku piosenkarz Michael Jackson przejął ATV za 47,5 miliona dolarów, zyskując tym samym prawa do ponad 200 piosenek Beatlesów i 40 tysięcy innych utworów[381]. W 1995 roku podpisał (zarabiając dzięki temu 110 milionów dolarów) umowę z Sony, czego skutkiem było powstanie nowej spółki Sony/ATV Music Publishing, w której zyskał 50% udziałów. Sony/ATV Music Publishing, warta ponad pół miliarda dolarów, stała się trzecią co do wielkości firmą posiadającą prawa autorskie do muzyki na świecie[382]. W 2016 roku, siedem lat po śmierci Jacksona, Sony odkupiła jego udziały od spadkobierców[383]. Tymczasem według amerykańskiego prawa w przypadku utworów powstałych przed 1978 rokiem autor może odzyskać prawa do nich 56 lat po ich publikacji. W związku z tym w styczniu 2017 roku McCartney wniósł do sądu okręgowego w Stanach sprawę przeciwko Sony/ATV Music Publishing, dotyczącą odzyskiwania praw do twórczości duetu Lennon/McCartney od następnego roku[384][385]. W czerwcu 2017 roku strony doszły do porozumienia[386].

Mimo nieposiadania praw do piosenek, spadkobiercy Lennona oraz McCartney otrzymują część tamtiem – jedną trzecią w Stanach i od 50% do 55% w pozostałych państwach[387]. „Love Me Do” i „P.S. I Love You” zostały opublikowane przez współpracującą z EMI spółkę Ardmore & Beechwood jeszcze przed podpisaniem kontraktu z Jamesem, w związku z czym powyższe sprawy ich nie dotyczą. W 1978 roku McCartney wykupił prawa do nich[388] i są to jedyne dwa utwory Beatlesów, do których prawa posiada jego firma, MPL Communications[389].

Skład zespołu | edytuj kod

Oś czasu

Dyskografia | edytuj kod

 Osobny artykuł: Dyskografia The Beatles.  Zobacz też: Lista utworów The Beatles.

Filmografia | edytuj kod

Przypisy | edytuj kod

  1. Spitz 2005 ↓, s. 47–52.
  2. Spitz 2005 ↓, s. 93–99.
  3. Miles 1997 ↓, s. 47.
  4. Spitz 2005 ↓, s. 127.
  5. Lewisohn 1992 ↓, s. 13.
  6. Harry 2000a ↓, s. 103.
  7. Harry 2000b ↓, s. 742–743.
  8. Lewisohn 1992 ↓, s. 17.
  9. Lewisohn 1992 ↓, s. 18.
  10. a b c Gilliland 1969 ↓.
  11. Lewisohn 1992 ↓, s. 18–22.
  12. Lewisohn 1992 ↓, s. 21–25.
  13. Lewisohn 1992 ↓, s. 24, 33.
  14. Gould 2007 ↓, s. 88.
  15. Lewisohn 1992 ↓, s. 24.
  16. Lewisohn 1992 ↓, s. 24–25.
  17. Lewisohn 1992 ↓, s. 25.
  18. Spitz 2005 ↓, s. 222–224.
  19. Miles 1997 ↓, s. 66–67.
  20. Lewisohn 1992 ↓, s. 32.
  21. Miles 1997 ↓, s. 76.
  22. Gould 2007 ↓, s. 89, 94.
  23. Spitz 2005 ↓, s. 249–251.
  24. Lewisohn 2013 ↓, s. 450.
  25. Everett 2001 ↓, s. 100.
  26. Lewisohn 1992 ↓, s. 33.
  27. Miles 1997 ↓, s. 84–87.
  28. Lewisohn 1992 ↓, s. 34–35.
  29. Miles 1997 ↓, s. 84–88.
  30. Winn 2008 ↓, s. 10.
  31. a b Lewisohn 1992 ↓, s. 56.
  32. Lewisohn 2013 ↓, s. 612, 629.
  33. a b The Beatles 2000 ↓, s. 67.
  34. a b c d Lewisohn 1992 ↓, s. 59.
  35. Spitz 2005 ↓, s. 318, 322.
  36. Miles 1998 ↓, s. 49–50.
  37. Lewisohn 1992 ↓, s. 59–60.
  38. Lewisohn 1992 ↓, s. 81, 355.
  39. The Beatles 2000 ↓, s. 90.
  40. Lewisohn 1992 ↓, s. 62, 84.
  41. Harry 2000a ↓, s. 875.
  42. Lewisohn 1992 ↓, s. 62, 86.
  43. Gould 2007 ↓, s. 191.
  44. Harry 2000a ↓, s. 494.
  45. Gould 2007 ↓, s. 128, 133–134.
  46. Womack 2007 ↓, s. 76.
  47. Gould 2007 ↓, s. 147.
  48. Lewisohn 1992 ↓, s. 88, 351.
  49. Erlewine 2009a ↓.
  50. Sheff 1981 ↓, s. 129.
  51. Lewisohn 1992 ↓, s. 90, 351.
  52. Lewisohn 1992 ↓, s. 89, 350–351.
  53. Gould 2007 ↓, s. 159.
  54. Harry 2000a ↓, s. 990.
  55. Gould 2007 ↓, s. 166–169.
  56. Lewisohn 1992 ↓, s. 90, 98–105, 109–112.
  57. Spitz 2005 ↓, s. 444–445.
  58. Lewisohn 1992 ↓, s. 88.
  59. Lewisohn 1992 ↓, s. 90.
  60. Miles 1998 ↓, s. 86.
  61. Harry 2000a ↓, s. 1088.
  62. Lewisohn 1992 ↓, s. 92–93.
  63. Lewisohn 1992 ↓, s. 127–133.
  64. Davies 1968 ↓, s. 184–185.
  65. Lewisohn 1992 ↓, s. 90, 92, 100.
  66. Gould 2007 ↓, s. 187.
  67. Harry 2000a ↓, s. 1161.
  68. Gould 2007 ↓, s. 187–188.
  69. Harry 2000b ↓, s. 978.
  70. Lewisohn 1992 ↓, s. 93.
  71. Harry 2000a ↓, s. 1162.
  72. Harry 2000a ↓, s. 402.
  73. Lewisohn 1992 ↓, s. 350.
  74. Spizer 2004 ↓, s. 36.
  75. Harry 2000a ↓, s. 225–226, 228, 1118–1122.
  76. Beatles' 'Helping Hand' Shuns Fame (ang.). CBS News, 2004-01-16. [dostęp 2017-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-06)].}
  77. Lewisohn 1992 ↓, s. 136, 350.
  78. Spizer 2004 ↓, s. 96.
  79. Davies 1968 ↓, s. 218.
  80. Spitz 2005 ↓, s. 457.
  81. Spitz 2005 ↓, s. 459.
  82. a b Lewisohn 1992 ↓, s. 137.
  83. Gould 2007 ↓, s. 3.
  84. Spitz 2005 ↓, s. 473–474.
  85. Harry 2000a ↓, s. 1134–1135.
  86. Lewisohn 1992 ↓, s. 137, 146–147.
  87. a b c Mikal Gilmore: Bob Dylan, the Beatles, and the Rock of the Sixties (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 1990-08-23. [dostęp 2018-02-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018=02-19)].}
  88. Jack Hamilton: Did JFK's Death Make Beatlemania Possible? (ang.). W: Slate [on-line]. 2013-11-23. [dostęp 2014-09-23].}
  89. a b Gould 2007 ↓, s. 345.
  90. Gould 2007 ↓, s. 9, 250, 285.
  91. Parke Puterbaugh: The British Invasion: From the Beatles to the Stones, The Sixties Belonged to Britain (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 1988-07-14. [dostęp 2018-02-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-30)].}
  92. Lewisohn 1992 ↓, s. 351.
  93. Harry 2000a ↓, s. 483–484.
  94. Gould 2007 ↓, s. 230–232.
  95. Harry 2000a ↓, s. 489–490.
  96. Lewisohn 1988 ↓, s. 47.
  97. Erlewine 2009c ↓.
  98. Gould 2007 ↓, s. 286–287.
  99. a b Lewisohn 1992 ↓, s. 160–161, 163.
  100. Gould 2007 ↓, s. 249.
  101. Gould 2007 ↓, s. 252.
  102. Miles 1997 ↓, s. 185.
  103. Gould 2007 ↓, s. 252–253.
  104. The Beatles Banned Segregated Audiences, Contract Shows (ang.). W: BBC News [on-line]. 2011-09-18. [dostęp 2018-02-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-02-14)].}
  105. Bruce Mirken: 1964, Civil Rights – and the Beatles? (ang.). Greenling Institute, 2013-09-11. [dostęp 2018-02-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-02-20)].}
  106. Lewisohn 1992 ↓, s. 171.
  107. Gould 2007 ↓, s. 255–256.
  108. Lewisohn 1992 ↓, s. 167–176.
  109. Revealed: Dentist who introduced Beatles to LSD (ang.). W: The Independent [on-line]. 2006-09-09. [dostęp 2018-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-05-13)].
  110. Gould 2007 ↓, s. 316.
  111. Brown i Gaines 2002 ↓, s. 228.
  112. a b Spitz 2005 ↓, s. 556.
  113. Spitz 2005 ↓, s. 557.
  114. Gould 2007 ↓, s. 275.
  115. Gould 2007 ↓, s. 274.
  116. Lewisohn 1988 ↓, s. 62.
  117. Gould 2007 ↓, s. 276–280.
  118. Gould 2007 ↓, s. 290–292.
  119. Lewisohn 1988 ↓, s. 59, 62.
  120. Most Recorded Song (ang.). W: Księga rekordów Guinnessa [on-line]. [dostęp 2009-10-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2006-09-10)].
  121. Lewisohn 1992 ↓, s. 181.
  122. Emerson 2009 ↓.
  123. McNeil 1996 ↓, s. 82.
  124. Animators (ang.). Beatles Cartoon. [dostęp 2016-04-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-29)].
  125. Lewisohn 1992 ↓, s. 202.
  126. Mark Hertsgaard: A Day In The Life: the Music and Artistry of the Beatles. Nowy Jork: Delacorte Press, 1995, s. 149–150. ISBN 978-0-385-31377-3.
  127. Brown i Gaines 2002 ↓, s. 181–182.
  128. Brown i Gaines 2002 ↓, s. 182.
  129. The Beatles 2000 ↓, s. 194.
  130. Gould 2007 ↓, s. 297–298, 423.
  131. Spitz 2005 ↓, s. 591.
  132. The Beatles 2000 ↓, s. 197.
  133. a b c d The 500 Greatest Albums of All Time. „Rolling Stone”, 2003-11-18. Nowy Jork (ang.). [dostęp 2009-09-13]. [zarchiwizowane z adresu 2008-06-23]. 
  134. Harry 2000b ↓, s. 780.
  135. Miles 1997 ↓, s. 268, 276, 278–279.
  136. a b Gould 2007 ↓, s. 307–309.
  137. Lewisohn 1992 ↓, s. 221–222.
  138. Austerlitz 2007 ↓, s. 18.
  139. Spitz 2005 ↓, s. 619–620.
  140. Spitz 2005 ↓, s. 623.
  141. Lavezzoli 2006 ↓, s. 177.
  142. Lewisohn 1992 ↓, s. 212–213.
  143. Norman 2008 ↓, s. 449.
  144. Gould 2007 ↓, s. 346.
  145. Lewisohn 1992 ↓, s. 210, 230.
  146. Harry 2000a ↓, s. 1093.
  147. a b c Gould 2007 ↓, s. 348.
  148. Plagenhoef 2009 ↓.
  149. Gould 2007 ↓, s. 364–366.
  150. Gould 2007 ↓, s. 350, 402.
  151. Lewisohn 1992 ↓, s. 224.
  152. Brackett i Hoard 2004 ↓, s. 53.
  153. Lewisohn 1992 ↓, s. 361–365.
  154. Ingham 2006 ↓, s. 44.
  155. Gould 2007 ↓, s. 5–6, 249, 281, 347.
  156. Gould 2007 ↓, s. 418.
  157. Lewisohn 1992 ↓, s. 232.
  158. a b Gould 2007 ↓, s. 387–388.
  159. MacDonald 2005 ↓, s. 221.
  160. MacDonald 2005 ↓, s. 220.
  161. a b Harry 2000a ↓, s. 970.
  162. Gould 2007 ↓, s. 420–425.
  163. Gould 2007 ↓, s. 423–425.
  164. The Beatles 2000 ↓, s. 248.
  165. The Beatles 2000 ↓, s. 236.
  166. Richard Harrington: Grammy's One-Track Mind (ang.). W: The Washington Post [on-line]. 1993-02-24. [dostęp 2019-01-24].
  167. Lewisohn 1992 ↓, s. 237, 259–260.
  168. Gould 2007 ↓, s. 428–429.
  169. Spitz 2005 ↓, s. 709, 713–719.
  170. The Beatles 2000 ↓, s. 268.
  171. a b Lewisohn 1992 ↓, s. 350–351.
  172. Gould 2007 ↓, s. 452.
  173. Unterberger 2009c ↓.
  174. Gould 2007 ↓, s. 455–456.
  175. Harry 2000a ↓, s. 703.
  176. Gould 2007 ↓, s. 510–511.
  177. a b c Harry 2000a ↓, s. 705–706.
  178. a b Gould 2007 ↓, s. 463–468.
  179. Goldman 1988 ↓, s. 297.
  180. Uttara Choudhury: Martin Scorsese films Harrison's tryst with Indian spirituality (ang.). W: Daily News & Analysis [on-line]. 2010-05-17. [dostęp 2018-04-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-05-20)].
  181. a b Lewisohn 1992 ↓, s. 283–304.
  182. Gould 2007 ↓, s. 485.
  183. Gould 2007 ↓, s. 487, 505–506.
  184. Winn 2009 ↓, s. 205–207.
  185. Gould 2007 ↓, s. 513, 516.
  186. Emerick i Massey 2006 ↓, s. 246.
  187. Harry 2000b ↓, s. 103.
  188. Gould 2007 ↓, s. 509.
  189. The Beatles 2000 ↓, s. 237.
  190. Harry 2000b ↓, s. 102.
  191. Lewisohn 1992 ↓, s. 278.
  192. Gould 2007 ↓, s. 528.
  193. Richardson 2009 ↓.
  194. Lewisohn 1992 ↓, s. 304, 350.
  195. a b c d Harry 2000b ↓, s. 539.
  196. Lewisohn 1992 ↓, s. 306–307.
  197. Lewisohn 1992 ↓, s. 310.
  198. Lewisohn 1992 ↓, s. 306–307, 309.
  199. Lewisohn 1992 ↓, s. 309–314.
  200. Harry 2000a ↓, s. 451, 660.
  201. Lewisohn 1992 ↓, s. 307–308, 312.
  202. Lewisohn 1992 ↓, s. 309, 316–323.
  203. Harry 2000a ↓, s. 612.
  204. Doggett 2011 ↓, s. 70, 132.
  205. Miles 2001 ↓, s. 336.
  206. Doggett 2011 ↓, s. 71–72.
  207. Goodman 2015 ↓, s. 164–166.
  208. Lewisohn 1992 ↓, s. 322.
  209. Goodman 2015 ↓, s. 174–175.
  210. Gould 2007 ↓, s. 560.
  211. Lewisohn 1992 ↓, s. 324.
  212. a b Gould 2007 ↓, s. 563.
  213. Lewisohn 1988 ↓, s. 191.
  214. Norman 2008 ↓, s. 622–624.
  215. a b Gould 2007 ↓, s. 593.
  216. Miles 1997 ↓, s. 553.
  217. Unterberger 2009d ↓.
  218. MacDonald 2005 ↓, s. 367.
  219. Emerick i Massey 2006 ↓, s. 277–278.
  220. Lewisohn 1992 ↓, s. 342.
  221. Lewisohn 1992 ↓, s. 342–343.
  222. a b Lewisohn 1992 ↓, s. 349.
  223. Harry 2000a ↓, s. 682.
  224. Spitz 2005 ↓, s. 853.
  225. a b Southall i Perry 2006 ↓, s. 96.
  226. Gould 2007 ↓, s. 600.
  227. Harry 2002 ↓, s. 139.
  228. Harry 2002 ↓, s. 150.
  229. May Pang: Instamatic Karma: Photographs of John Lennon. Macmillan, 2008, s. 118. ISBN 978-1-4299-9397-5. [dostęp 2015-03-07]. (ang.)
  230. a b Gould 2007 ↓, s. 601–604.
  231. Sandford 2006 ↓, s. 227–229.
  232. a b Gold & Platinum Artist Tallies (ang.). Recording Industry Association of America, 2009. [dostęp 2019-02-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-02-16)].
  233. Certified Awards Search (ang.). W: British Phonographic Industry [on-line]. [dostęp 2009-10-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-11)].
  234. Southall i Perry 2006 ↓, s. 109.
  235. a b c Ingham 2006 ↓, s. 66, 69.
  236. Harry 2000a ↓, s. 124–126.
  237. Southall i Perry 2006 ↓, s. 109–110.
  238. The Theater: Contagious Vulgarity (ang.). W: Time [on-line]. 1974-12-02. [dostęp 2015-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-16)].
  239. Rodriguez 2010 ↓, s. 306–307.
  240. a b Ingham 2006 ↓, s. 66–67.
  241. Ingham 2006 ↓, s. 66.
  242. Peter Brennan: $150m Beatles blitz all set to blast U.S. again (ang.). W: San Antonio Express [on-line]. 1976-05-09. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-09)].
  243. Cliff Radel: Capitol Album May Feel Beatles Reunion (ang.). W: The Cincinnati Enquirer [on-line]. 1976-06-20. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-09)].
  244. Dave Lifton: How John Lennon and Paul McCartney Almost Reunited on 'Saturday Night Live' (ang.). Ultimate Classic Rock. [dostęp 2017-05-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-30)].
  245. International Committee To Reunite The Beatles (ang.). W: Columbia Daily Spectator [on-line]. 1976-06-17. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-09)].
  246. Jeffrey Page: Thousands spent to get Beatles to come together (ang.). W: Times Herald-Record [on-line]. 1976-09-23. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-09)].
  247. Stanely Johnson: Thousands spent to get Beatles to come together (ang.). W: Corpus Christi Caller-Times [on-line]. 1976-09-21. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-09)].
  248. Can 200 Million Fans Reunite the Beatles? (ang.). W: The Daily Herald [on-line]. 1977-01-28. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-09)].
  249. Whale Identity (ang.). W: Los Angeles Times [on-line]. 1978-03-24. [dostęp 2018-04-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-04-09)].
  250. John Rockwell. Veteran British rock bands alive and well. „The New York Times”, 1979-09-17 (ang.). 
  251. Rodriguez 2010 ↓, s. 66–67.
  252. Badman 1999 ↓, s. 284.
  253. Harry 2002 ↓, s. 412–413.
  254. Doggett 2009 ↓, s. 292.
  255. a b The Beatles' Entire Original Recorded Catalogue Remastered by Apple Corps Ltd.. EMI, 2009-04-07. [dostęp 2011-03-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-01)].
  256. Harry 2002 ↓, s. 753.
  257. Kozinn 1989 ↓.
  258. Harry 2002 ↓, s. 192.
  259. Harry 2000a ↓, s. 661–663.
  260. Harry 2000a ↓, s. 110–112.
  261. Harry 2000a ↓, s. 111–112, 428, 907–908.
  262. Doggett 2009 ↓, s. 342.
  263. a b Beatles '1' is fastest selling album ever (ang.). CNN, 2000-12-06. [dostęp 2012-02-26].
  264. a b Gould 2007 ↓, s. 9.
  265. Lewis 2009 ↓.
  266. Southall i Perry 2006 ↓, s. 204.
  267. Oficjalna lista sprzedaży – sprzedaż w okresie 08.01.2001 – 14.01.2001 (pol.). OLiS, 2011-11-22. [dostęp 2019-02-13].
  268. Levine 2009 ↓.
  269. George Harrison's Death Certificate (ang.). W: The Smoking Gun [on-line]. [dostęp 2012-06-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-28)].
  270. George Harrison Dies (ang.). BBC News, 2011-11-30. [dostęp 2009-09-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-09-04)].
  271. Harry 2003 ↓, s. 119.
  272. Harry 2003 ↓, s. 138–139.
  273. Hurwitz 2004 ↓.
  274. Womack 2007 ↓, s. 100.
  275. Beatles to Release New Album (ang.). W: NME [on-line]. 2006-10-02. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-10-11)].
  276. Collett-White 2008 ↓.
  277. Lustig 2009 ↓.
  278. Eccleston 2009 ↓.
  279. Collett-White 2009 ↓.
  280. a b Gross 2009 ↓.
  281. Martens 2009 ↓.
  282. Aswad 2010 ↓.
  283. Ringo Starr w Warszawie! Było gorąco [ZDJĘCIA (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 2011-06-15. [dostęp 2019-02-13].
  284. Lewis 2012 ↓.
  285. McCartney zaczarował Narodowy. "Byliście wspaniali" (pol.). TVN24, 2013-06-23. [dostęp 2019-02-13].
  286. The Beatles to release On Air – Live at the BBC Volume 2, a new collection of rarities (ang.). W: The Daily Telegraph [on-line]. 2013-09-12. [dostęp 2019-02-13].
  287. Mark Brown: Beatles for sale: copyright laws force Apple to release 59 tracks (ang.). W: The Guardian [on-line]. 2013-12-12. [dostęp 2013-12-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-15)].
  288. Paul McCartney and Ringo Starr Share Grammy Stage for Rare Performance (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2014-01-26. [dostęp 2017-09-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-06)].
  289. a b c Jon Pareles: 50 Years Later, Beatles Steal Another Show (ang.). W: The New York Times [on-line]. 2014-02-10. [dostęp 2019-02-13].
  290. Daisy Wyatt: Grammys 2014: Beyonce and Jay Z open bizarre awards featuring Taylor Swift head-banging (ang.). W: The Independent [on-line]. 2014-01-27. [dostęp 2019-02-13].
  291. Jon Coscarelli: Beatles Catalog Goes on Streaming Services (ang.). W: The New York Times [on-line]. 2015-12-23. [dostęp 2019-02-13].
  292. The Beatles' White Album Remastered: Producer Giles Martin Talks Giving the Classic a Fresh Look at 50 (ang.). W: Billboard [on-line]. [dostęp 2018-10-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-10-08)].
  293. Jacek Szubrycht: Paul McCartney w Krakowie. Oświadczyny, płomienie i tęczowa flaga na prawie perfekcyjnym koncercie (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 2018-12-04. [dostęp 2019-01-31].
  294. Harry 2000a ↓, s. 140, 660, 856–858, 881.
  295. Harry 2000a ↓, s. 660.
  296. Harry 2000a ↓, s. 881.
  297. Harry 2000a ↓, s. 289, 526, 830.
  298. Spitz 2005 ↓, s. 111, 123, 131, 133.
  299. Harry 2000a ↓, s. 99, 217, 357, 1195.
  300. Gould 2007 ↓, s. 333–335, 359.
  301. Lavezzoli 2006 ↓, s. 147, 150, 162, 169.
  302. Barry Miles. A Conversation with Paul McCartney. „International Times”, 1966-11. Londyn (ang.). 
  303. Granata 2003 ↓, s. 17.
  304. Lavezzoli 2006 ↓, s. 147, 165, 177.
  305. Everett 1999 ↓, s. 9.
  306. MacDonald 2005 ↓, s. 12.
  307. Schinder i Schwartz 2007 ↓, s. 160.
  308. Merseybeat – Significant Albums, Artists and Songs (ang.). AllMusic. [dostęp 2015-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-16)].
  309. Gould 2007 ↓, s. 30–32, 100–107.
  310. Gould 2007 ↓, s. 255.
  311. Gould 2007 ↓, s. 296.
  312. Gould 2007 ↓, s. 278.
  313. Gould 2007 ↓, s. 402.
  314. Strong 2004 ↓, s. 108.
  315. Gould 2007 ↓, s. 406, 462–463.
  316. Campbell 2008 ↓, s. 196.
  317. Benson 2003 ↓, s. 43.
  318. Pedler 2003 ↓, s. 256.
  319. Erlewine 2009d ↓.
  320. Harry 2000a ↓, s. 721.
  321. Gould 2007 ↓, s. 121, 290.
  322. MacDonald 2005 ↓, s. 158.
  323. Gould 2007 ↓, s. 290.
  324. Gould 2007 ↓, s. 382, 405, 409, 443, 584.
  325. MacDonald 2005 ↓, s. 238.
  326. Martin 1979 ↓, s. 205–206.
  327. Harry 2003 ↓, s. 264.
  328. Hertsgaard 1995 ↓, s. 103.
  329. MacDonald 2005 ↓, s. 212.
  330. MacDonald 2005 ↓, s. 219.
  331. MacDonald 2005 ↓, s. 259.
  332. The Beatles and Bravado Come Together (ang.). Universal Music Group, 2013-06-12. [dostęp 2017-06-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-15)]. Cytat: Apple Corps Ltd. was founded by The Beatles in 1968 to oversee the band's own creative and business interests. As part of its management of The Beatles' entire intellectual property canon, the London-based company has administered the legendary band's recorded catalogue, with more than 800 million physical and digital albums sold to date.
  333. Russell Hotten: The Beatles at 50: From Fab Four to fabulously wealthy (ang.). BBC News, 2012-10-04. [dostęp 2019-02-16]. Cytat: Apple Corp administers the catalogue of Beatles releases, sales of which now total more than 600 million records, tapes and CDs.
  334. Mark Koba: Beatles business: Still making money, 50 years on (ang.). CNBC, 2014-01-24. [dostęp 2019-02-16]. Cytat: As of this year, the Beatles have sold 600 million albums worldwide
  335. Dan Pontefract: The Re-Issue Of The Beatles' 'White Album' Reveals The Importance Of Preparation (ang.). W: Forbes [on-line]. 2018-11-12. [dostęp 2019-02-16]. Cytat: It’s hard to pinpoint exactly how many albums sold, but data suggest it’s somewhere between 272 million and 600 million.
  336. Best-selling group (ang.). W: Księga rekordów Guinnessa [on-line]. 2001-03-19. [dostęp 2019-02-16].
  337. Top Selling Artists (ang.). Recording Industry Association of America, 2009. [dostęp 2009-10-10].
  338. Kevin Rutherford: The Beatles, Aerosmith & Godsmack: A History of 'Come Together' on the Charts (ang.). W: Billboard [on-line]. 2017-03-30. [dostęp 2017-03-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-30)].
  339. a b Hot 100 55th Anniversary By The Numbers: Top 100 Artists, Most No. 1s, Biggest No. 2s & More (ang.). W: Billboard [on-line]. 2013-02-08. [dostęp 2019-02-16].
  340. Gary Trust: Drake's 'Nice For What' Returns to No. 1 on Billboard Hot 100 & Juice WRLD's 'Lucid Dreams' Tops Streaming Songs Chart (ang.). W: Billboard [on-line]. 2018-06-18. [dostęp 2019-02-16].
  341. The Billboard Hot 100 All-Time Top Artists (20-01) (ang.). W: Billboard [on-line]. 2008-09-11. [dostęp 2008-09-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-09-13)].
  342. The Hot 100's Top Artists of All Time (ang.). W: Billboard [on-line]. 2018-02-08. [dostęp 2019-02-16].
  343. Keith Caufield: From The Beatles to Kanye West & Beyond: Artists With the Most No. 1 Albums on the Billboard 200 Chart (ang.). W: Billboard [on-line]. 2018-10-06. [dostęp 2019-02-16].
  344. Keith Caufield: Most Weeks at No. 1 on Billboard 200 By Artist (ang.). W: Billboard [on-line]. 2015-12-11. [dostęp 2019-02-16].
  345. Gary Trust: Drake's 'One Dance' No. 1 on Hot 100 for Eighth Week (ang.). W: Billboard [on-line]. 2016-05-07. [dostęp 2019-02-16].
  346. Justin Myers: Acts with the most Number 1 albums on the Official UK Chart (ang.). Official Charts Company, 2018-11-09. [dostęp 2019-02-16].
  347. Rob Copsey: The UK's biggest studio albums of all time (ang.). Official Charts Company, 2018-11-13. [dostęp 2019-02-16].
  348. Rob Copsey: The UK's 60 official biggest selling albums of all time revealed (ang.). Official Charts Company, 2016-07-04. [dostęp 2019-02-16].
  349. The Official Top 20 biggest selling groups of all time revealed! (ang.). Official Charts Company, 2012-11-03. [dostęp 2019-02-16].
  350. Costello 2004 ↓.
  351. Loder 1998 ↓.
  352. Kevin Lynch: The Beatles US TV debut 50th anniversary: Top ten Fab Four records (ang.). W: Księga rekordów Guinnessa [on-line]. 2014-02-11. [dostęp 2019-02-16].
  353. The Beatles (ang.). Grammy. [dostęp 2019-02-16].
  354. Harry 2000a ↓, s. 559–560.
  355. Margaret Drabble: The Oxford Companion To English Literature, Sixth Edition. Oxford University Press, 2000, s. 76–77. ISBN 978-0-19-866244-0. [dostęp 2019-02-17]. (ang.)
  356. Everett 1999 ↓, s. 277.
  357. Shakespeare 'a cultural icon' abroad (ang.). BBC, 2014-04-23. [dostęp 2017-10-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-09-13)].
  358. Culture, attraction and soft power. British Council. [dostęp 2017-04-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-03)].
  359. Fisher 2007 ↓, s. 198.
  360. Everett 1999 ↓, s. 91.
  361. Spitz 2005 ↓, s. 609–610.
  362. Spitz 2005 ↓, s. 576–578.
  363. Gould 2007 ↓, s. 8–9.
  364. Lavezzoli 2006 ↓, s. 176.
  365. Todd Leopold: Beatles + Sullivan = Revolution: Why Beatlemania Could Never Happen Today (ang.). CNN, 2014-01-31. [dostęp 2018-02-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-02-23)].
  366. Southall i Perry 2006 ↓, s. 15–17.
  367. Norman 1996 ↓, s. 169–71, 368–369.
  368. Brown i Gaines 2002 ↓, s. 178.
  369. Southall i Perry 2006 ↓, s. 37–38.
  370. Southall i Perry 2006 ↓, s. 42.
  371. Southall i Perry 2006 ↓, s. 45.
  372. Southall i Perry 2006 ↓, s. 46–47.
  373. Southall i Perry 2006 ↓, s. 60–61.
  374. MacDonald 2005 ↓, s. 351.
  375. Norman 1996 ↓, s. 369–372.
  376. Miles 1998 ↓, s. 296.
  377. Everett 1999 ↓, s. 236.
  378. Southall i Perry 2006 ↓, s. 129.
  379. Southall i Perry 2006 ↓, s. 130.
  380. Southall i Perry 2006 ↓, s. 130, 139.
  381. Southall i Perry 2006 ↓, s. 140, 174, 176.
  382. Southall i Perry 2006 ↓, s. 198.
  383. Ed Christman: Sony Finalizes Acquisition of Michael Jackson Estate's Stake in Sony/ATV Publishing (ang.). W: Billboard [on-line]. 2016-09-30. [dostęp 2019-02-23].
  384. We can't work it out: Paul McCartney to sue Sony for rights to Beatles classics (ang.). W: The Guardian [on-line]. 2017-01-18. [dostęp 2017-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017=01-19)].
  385. Sir Paul McCartney sues Sony over Beatles songs (ang.). BBC News, 2017-01-19. [dostęp 2017-01-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-01-19)].
  386. Beatles song rights dispute: Paul McCartney and Sony ATV work it out (ang.). W: The Guardian [on-line]. 2017-07-03. [dostęp 2018-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-05-04)].
  387. Southall i Perry 2006 ↓, s. 195.
  388. Southall i Perry 2006 ↓, s. 192–193.
  389. Harry 2002 ↓, s. 536.

Bibliografia | edytuj kod

Zobacz też | edytuj kod

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Kontrola autorytatywna (zespół rockowy):
Na podstawie artykułu: "The Beatles" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy