Tramwaje w Szczecinie


Tramwaje w Szczecinie w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tramwaje w Szczecinie – system komunikacji tramwajowej działający w Szczecinie. Składa się on z dwunastu linii dziennych oraz sezonowej linii turystycznej „0”, obsługiwanej taborem historycznym. Łączna długość linii wynosi 114 km, a rozstaw szyn 1435 mm. W ich przebiegu znajdują się dwie zajezdnie Golęcin i Pogodno oraz trzynaście pętli (w tym sześć ulicznych). Linie zwykłe, dzienne (nocne zostały zlikwidowane w 1996 r.) obsługuje spółka Tramwaje Szczecińskie, na zlecenie Zarządu Dróg i Transportu Miejskiego, a linię turystyczną STMKM z inicjatywy własnej.

W 2011 r. udział tramwajów w przewozach pasażerów miejskiego transportu publicznego wynosił 44%[1].

Spis treści

Tramwaje Szczecińskie | edytuj kod

 Osobny artykuł: Tramwaje Szczecińskie.

Miejski Zakład Komunikacyjny w Szczecinie był zakładem budżetowym, który powstał 1 czerwca 1995 po wydzieleniu z Miejskiego Zakładu Usług Komunalnych. Z dniem 1 stycznia 2009 r. zastąpiła go spółka Tramwaje Szczecińskie z siedzibą przy ul. S. Klonowica 5. Organem reprezentacyjnym TS jest zarząd, którego obecnie dyrektorem jest Krystian Wawrzyniak. Siedzibę przedsiębiorstwa stanowi budynek przy ul. S. Klonowica 5 w Szczecinie. Do podstawowych zadań przedsiębiorstwa należy:

  • świadczenie usług przewozowych w tramwajowej komunikacji miejskiej w granicach administracyjnych Szczecina,
  • prowadzenie remontów, konserwacji i modernizacji eksploatowanych obiektów, taboru i urządzeń liniowych,
  • zarządzanie powierzonym mieniem.

Historia | edytuj kod

Tramwaje konne | edytuj kod

Akcje przedsiębiorstwa Stettiner Straßen-Eisenbahn Gesellschaft ze stycznia 1922 r.

21 października 1872 r., jeszcze przed zburzeniem murów fortecznych, inżynier Johannes Büssing otrzymał z Królewskiej Dyrekcji Policji w Berlinie koncesję na budowę konnej sieci tramwajowej. Niecałe 6 lat później podpisano z miastem umowę ważną 30 lat. 25 marca 1879 r. utworzono spółkę Stettiner Straßen-Eisenbahn Gesellschaft (Szczecińskie Towarzystwo Ulicznej Kolei Żelaznej), która jeszcze tego samego roku uruchomiła pierwsze konne linie tramwajowe. 23 sierpnia została otwarta linia prowadząca z okolic obecnego pl. Gałczyńskiego przez pl. Zwycięstwa do ul. Staszica, a 16 października druga linia z ul. Wiszesława do ul. Potulickiej. Długość obu tras wyniosła prawie 11,5 km. Początkowo zakupiono 16 wagonów, które ciągnęło 80 koni, a w 1898 r. było już 39 wagonów i 198 koni. W 1886 r. uruchomiono kolejne 2 linie: z Dworca Głównego do ul. Chmielewskiego oraz z ul. Wyszyńskiego do Nabrzeża Wieleckiego. Pierwszą zajezdnię zlokalizowano na skrzyżowaniu obecnych al. Wojska Polskiego i ul. Piotra Skargi. Później powstały jeszcze trzy: przy ul. Dębogórskiej, przy ul. Dubois i przy ul. Kolumba[2].

Tramwaje elektryczne do 1945 r. | edytuj kod

Tramwaje elektryczne typu Herbrand przed Bramą Portową, przełom XIX/XX w. Tramwaj typu Falkenried na placu Grunwaldzkim, lata 30. XX wieku Sieć tramwajowa w 1934 r.

W latach 1896–1900 na większości linii wprowadzono trakcję elektryczną. Elektryfikacji linii dokonała spółka Allgemeine Elektrizitäts-Gesellschaft. Główne linie tramwajowe były dwutorowe, a boczne jednotorowe. Prąd dostarczały elektrownie na Pomorzanach, Starym Mieście i najstarsza w Szczecinie, przy ul. Gdańskiej. Tramwaje miały silnik o mocy 35 KM. Stare wagony konne zostały przerobione na 32-miejscowe (wcześniej 26 miejsc). W 1905 r. wprowadzono, oprócz kolorów także numerację linii[3]:

  • 1 Westend (Łękno) – Lastadie (Łasztownia) (kolor żółty)
  • 2 Berliner Tor (Brama Portowa) – Zentralfriedhof (Cmentarz Centralny) (kolor szary)
  • 3 Nemitz (Niemierzyn) – Hauptbahnhof (kolor pomarańczowy)
  • 4 Pommerensdorf (Pomorzany) – Arnplatz (pl. Sprzymierzonych) (kolor zielony)
  • 5 Alleestr. (Wawrzyniaka) – Turnerstr. (Jagiellońska) – Unterwiek (Jana z Kolna) (kolor niebieski)
  • 6 Hauptbahnhof – Zabelsdorf (Niebuszewo) (kolor biały)
  • 7 Frauendorf (Golęcino) – Bellevue (Potulicka) (kolor czerwony)

W 1898 r. po wcześniejszej likwidacji zajezdni na ul. Dębogórskiej, otwarto Zajezdnię Golęcin (przy ul. Wiszesława), rozbudowaną w 1907 r. Tego samego roku utworzono Zajezdnię Niemierzyn (przy ul. Niemierzyńskiej). W 1903 r. po raz pierwszy zbudowano linię na drugi brzeg Odry – uruchomiono linię przez Most Długi do obecnej ul. Energetyków, a w 1910 r. przez Most Kłodny (w miejscu dzisiejszej Trasy Zamkowej) do nabrzeża Duńczycy na ul. Wendy na Łasztowni. Od 1919 r. tramwaje zaczęły przewozić przesyłki pocztowe (do dziś istnieją tory prowadzące do bramy Poczty nr 1 przy Al. Niepodległości)[4]. W 1926 r. po połączeniu Wyspy Jaskółczej (z tyłu zajezdni przy ul. Kolumba) z brzegiem, zlokalizowano tam magazyn oraz scentralizowano sieć elektryczną. W 1927 r. po utworzeniu lotniska w Dąbiu, ulokowano przy nim pętlę tramwajową. Linia prowadziła wówczas przez 4 mosty: Długi, Portowy, na Regaliczce (obecnie nie istnieje) oraz Cłowy. Była to pierwsza w historii linia tramwajowa na Prawobrzeżu Szczecina, obecnie nie istnieje (szczecińskie tramwaje powróciły na Prawobrzeże dopiero w 2015 r., dziś jeżdżą inną trasą). Od 1928 komunikację tramwajową zaczęły wspomagać także autobusy. Do 1929 r. położono sieć trakcyjną nad mostami Długim i Cłowym. Wcześniej tramwaje pokonywały je siłą rozpędu. Na wniosek mieszkańców poszczególnych, nowo wybudowanych osiedli istniejące linie systematycznie przedłużano. Średnia prędkość ówczesnych tramwajów wynosiła ok. 16 km/h. W 1934 r. otwarta została ostatnia zajezdnia, przy al. Wojska Polskiego 200 (obecnie Zajezdnia Pogodno).

Wykaz linii tramwajowych w 1929 r.:

  • 1 Rennbahn (Tor kolarski) – Flughafen (Lotnisko)
  • 2 Berliner Tor (Brama Portowa) – Wendorf (Słowieńsko)
  • 3 Pommerensdorf (Pomorzany) – Eckerberger Wald (Las Arkoński)
  • 4 Hauptbahnhof (Dworzec Główny) – Krankenhaus (Szpital)
  • 5 Braunsfelde (Pogodno) – Dunzig (Duńczyca)
  • 6 Hauptbahnhof (Dworzec Główny) – Bahnhof Zabelsdorf (Dworzec Niebuszewo)
  • 7 Bellevue (Potulicka) – Frauendorf (Golęcino)
  • 8 Schinkelplatz (plac Kościuszki) – Grabowerstrasse

W 1940 r. długość linii osiągnęła 50,3 km, przewieziono wówczas 58,8 mln osób (w 1910 r. było to 18,6 mln). Po nalotach alianckich w latach 1943–1944 wiele torowisk było nieprzejezdnych, jednak dzięki pracy szczecińskich tramwajarzy udało się w tym czasie część linii przywrócić w miarę możliwości do normalnego funkcjonowania.

Lata 1945–1956 | edytuj kod

Sieć tramwajowa w grudniu 1945 r. Tramwaj typu Bremen na linii nr 5 jadący aleją Wyzwolenia, 1948 Elementy mocowania przewodów trakcyjnych nieistniejącej trasy tramwajowej na ul. Emilii Plater, 2016 r.

II wojna światowa przyniosła zniszczenia sieci torowej w 45%, trakcyjnej w 75%, oraz taboru w 50%. Tuż po wojnie działała tylko jedna zajezdnia przy ul. Niemierzyńskiej. Stąd też kursowała do Bramy Portowej pierwsza linia uruchomiona 12 sierpnia 1945 r.[5] Nie odbudowano części torowisk: na ul. Staszica – ul. E. Plater, ul. Rayskiego (od al. Wyzwolenia do pl. Grunwaldzkiego) oraz na ul. Wendy i przez Most Cłowy, natomiast przedłużono część już istniejących linii. Pierwszą firmą zarządzającą komunikacją miejską były Tramwaje i Autobusy Miasta Szczecina, już w latach 50. XX w. zmieniono jej nazwę na Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne. W tym czasie dysponowała ona 113 wagonami silnikowymi i 123 doczepnymi o różnym stopniu zniszczenia. Tabor autobusowy był zniszczony całkowicie. W 1945 r. pracowało w Szczecinie 23 tramwajarzy (głównie z Poznania), a pod koniec roku już 560 osób. W 1946 r. uruchomiono 4 linie tramwajowe, które kursowały pod koniec roku po 16,7 km tras. 4 kwietnia 1947 r. otwarto pierwszą linię autobusową obsługiwaną wozem marki Büssing.

Linie tramwajowe w 1946 r.[6]:

  • 1 Wojska Polskiego – Brama Portowa
  • 3 Las Arkoński – Dworzec Główny
  • 4 Matejki – pl. Kościuszki
  • 6 Gocław – Lubeckiego
  • 7 Hutnicza – Mickiewicza

Linie tramwajowe w 1948 r.[3]:

  • 1 Zajezdnia Pogodno – Wojska Polskiego – Brama Portowa
  • 2 Kołłątaja – Dworzec Niebuszewo
  • 3 Pomorzany – Las Arkoński
  • 4 Powstańców Wlkp. –Dworzec Główny
  • 5 Lubeckiego – Ku Słońcu
  • 6 Gocław – Lubeckiego
  • 7 Żołnierska – Jana z Kolna

Lata 1956–1989 | edytuj kod

Tramwaje typu Konstal N na linii 3, 1975 Konstal 102Na linii 8 na pl.Brama Portowa, 1975

W 1956 r. kursowało 9 linii tramwajowych. W stosunku do dzisiejszych, ówczesne trasy uległy tylko niewielkim zmianom. Trasy linii 1, 5, 7 i 9 kursowały po istniejących jeszcze torowiskach na al. Wojska Polskiego od pl. Zwycięstwa do pl. Szarych Szeregów, ul. Obrońców Stalingradu i ul. Staromłyńską. W latach 1960–1963 komunikację w mieście stanowiły także hydrobusy o nazwach „Juliszka” i „Margitka” kursujące po Odrze i terenach szczecińskiego portu[5]. W latach 1964–1973 w związku z długotrwałym remontem zamknięto ul. Gdańską. 7 grudnia 1967 r. ok. godz. 6:35 miał miejsce najtragiczniejszy wypadek w historii szczecińskiej komunikacji tramwajowej[7].

Linie tramwajowe w 1964 r.[6]:

  • 1 Głębokie – Wojska Polskiego – Brama Portowa – Potulicka
  • 2 Dworzec Niebuszewo – Wyzwolenia – Brama Portowa – Wyszyńskiego – Gdańska – Basen Kaszubski
  • 3 PomorzanyLas Arkoński
  • 4 Pomorzany – pl. Kościuszki – Piłsudskiego – Brama Portowa – Dworzec Główny
  • 5 Krzekowo – Mickiewicza – Jagiellońska – Obrońców Stalingradu – Matejki – Stocznia Szczecińska – Stocznia Remontowa
  • 6 Gocław – Dworcowa
  • 7 Krzekowo – Mickiewicza – Jagiellońska – Obrońców Stalingradu – Wyszaka – Stocznia Szczecińska
  • 8 Gumieńce – Brama Portowa – Gdańska – Basen Kaszubski
  • 9 Zajezdnia Pogodno – Wojska Polskiego – Potulicka

1 grudnia 1973 r., zgodnie z ówczesną modą na likwidację tramwajów w centrach wielkich miast, zlikwidowano, pomimo licznych protestów, ruch tramwajowy na części al. Wojska Polskiego (od ówczesnego pl. Lenina – obecnie pl. Szarych Szeregów do pl. Zwycięstwa), ul. Obrońców Stalingradu (obecnie Edmunda Bałuki) i ul. Jagiellońskiej (od al. Wojska Polskiego do al. Piastów). Oddano do użytku tory na al. Bohaterów Warszawy (od ul. Jagiellońskiej) i ul. Krzywoustego (do pl. Kościuszki). W 1976 r. MPK przekształcono w Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Komunikacji Miejskiej obsługujące także komunikację miejską w innych miastach ówczesnego województwa szczecińskiego. W 1983 r. zakończono modernizację jednej z dwóch czynnych do dziś zajezdni, zajezdni Pogodno.

Trasy linii tramwajowych w 1988 r.:

  • 1 Głębokie – Stocznia Szczecińska
  • 2 Dworzec Niebuszewo – Basen Górniczy
  • 3 Las Arkoński – Pomorzany
  • 4 Pomorzany – Potulicka
  • 5 Krzekowo – Ludowa
  • 6 Gocław – Pomorzany
  • 7 Krzekowo – Basen Górniczy
  • 8 Gumieńce – Basen Górniczy
  • 9 Głębokie – Potulicka
  • 10 Gocław – Potulicka
  • 11 Ludowa – Pomorzany
  • 12 Dworzec Niebuszewo – Pomorzany

Lata 1989–2009 | edytuj kod

Konstal 102Na, linia nr 3, ok. 2004 r. Tramwaje GT6 i 105Na w 2005 roku

1 października 1989 r. wprowadzono nowe oznaczenie przystanków zgodnie z nowymi przepisami Kodeksu Drogowego, wprowadzono również nazewnictwo przystanków. Koszty tej operacji (w 3 lata wymieniono 1200 tablic przystankowych) wyniosły ok. 30 milionów zł. 30 kwietnia 1991 r. WPKM podzielone zostało na trzy samodzielne przedsiębiorstwa w Szczecinie, Stargardzie Szczecińskim oraz Świnoujściu, które w odróżnieniu od finansowanego z budżetu centralnego WPKM, były własnością lokalnych samorządów. Szczecińskiemu przedsiębiorstwu nadano nazwę Miejski Zakład Komunikacyjny. Kolejnym etapem restrukturyzacji w komunikacji miejskiej było wydzielenie Zarządu Komunikacji Miejskiej ze struktur MZK 1 czerwca 1995 r. Nowa jednostka budżetowa miasta Szczecina miała od tej pory zajmować się organizacją oraz koordynowaniem komunikacji (w odróżnieniu od MZK, który od tej pory miał wyłącznie świadczyć usługi na rzecz ZKM). 1 listopada 1993 r. nastąpiła reforma systemu taryfowego. Zlikwidowano dotychczasową taryfę jednorazową, a na jej miejsce wprowadzono czasową. W zależności od przewidywanego czasu podróży, pasażerowie mieli do wyboru kupno biletu na 10, 40 lub 120 minut. W 1996 r. zakończono eksploatację wagonów typu Konstal N zastępując je wagonami Düwag GT6 nazywanymi potocznie „helmutami”.

1 lipca 1996 r. na 3 miesiące zawieszono nocną komunikację tramwajową, a 1 grudnia tego samego roku zlikwidowano ją całkowicie zastępując autobusami. 1 lipca 1997 r. utworzono całkowicie nową sieć nocnej komunikacji autobusowej. 1 lutego 1997 r. ze struktur MZK wydzielono zajezdnię autobusową w Policach. W 1998 r. założono Szczecińskie Towarzystwo Miłośników Komunikacji Miejskiej. 1 listopada 1999 r. w ramach kolejnego etapu restrukturyzacji, z MZK wydzielono dwie kolejne zajezdnie autobusowe, które od tej pory funkcjonują jako samodzielne Szczecińskie Przedsiębiorstwo Autobusowe „Klonowica” oraz „Dąbie”. Od tego momentu MZK zajmowało się wyłącznie przewozami tramwajowymi. W 2000 r. zmieniono limity czasowe biletów na 20, 60 i 120 minut. Rok później dostarczono nowe wagony typu 105N2k/S/2000, a do eksploatacji włączono zmodernizowane w Centralnych Warsztatach wagony 105Ng/S. W tym samym roku, w wyniku przekształceń w Urzędzie Miejskim Miasta Szczecina utworzono Zarząd Dróg i Transportu Miejskiego łącząc w ramach jednej jednostki budżetowej funkcje dotychczasowego Zarządu Komunikacji Miejskiej oraz Wydziału Inżyniera Miasta. 1 października 2004 z eksploatacji wyłączono zajezdnię Niemierzyn. W jej miejsce 1 stycznia 2006 r. utworzono Muzeum Techniki i Komunikacji „Zajezdnia Sztuki”[8]. 9 listopada do eksploatacji włączono tramwaje Tatra KT4. 1 maja 2007 r. po pięcioletniej przerwie podwyższono ceny biletów o ok. 15%. Z powodu braków kadrowych 18 września 2007 r. skrócono trasę linii 9 (także ze względu na remont torowiska w al. Bohaterów Warszawy). Po zakończonym remoncie linia 9 powróciła do na stałą trasę, a od 1 października zmniejszono częstotliwość kursowania większości linii.

Lata 2009–2019 | edytuj kod

Sieć tramwajowa w 2015 roku

     odcinki istniejące

     odcinki zlikwidowane

Mijające się tramwaje typu Pesa Swing na ulicy Krzywoustego, 2018

Od 1 stycznia 2009 Miejski Zakład Komunikacyjny został zastąpiony nową spółką Tramwaje Szczecińskie sp. z o.o. 1 lutego 2011 pierwszy tramwaj niskopodłogowy PESA 120NaS „Swing” zadebiutował w ruchu liniowym. 26 marca 2011 r. rozpoczęła się modernizacja ciągu komunikacyjnego ulic Krasińskiego-Niemierzyńska-Arkońska. 1 marca 2012 r. po raz kolejny zmianie uległa taryfa biletowa, obowiązujące limity czasowe to: 15, 30, 60 i 120 minut. 13 kwietnia rozpoczęła a sierpnia zakończyła się przebudowa Bramy Portowej, jednego z najważniejszych węzłów komunikacyjnych w Szczecinie. Po 20 latach nieobecności, 3 września 2012 r. została uruchomiona linia nr 10 na nowej trasie Gumieńce-Plac Rodła. 24 czerwca rozpoczęto eksploatację tramwajów Tatra KT4 w trakcji podwójnej. Pierwszy taki pociąg wyjechał na linię nr 12. Takie składy można spotkać obecnie na trasach linii 3 lub 8. Pod koniec kwietnia 2013 r. przekazano plac budowy szybkiego tramwaju i rozpoczęto I etap inwestycji[9]. Ukończenie I etapu budowy szybkiego tramwaju zapowiedziano na kwiecień 2015 r.[10] 14 kwietnia 2014 r. zakończył się remont torów tramwajowych w alei Piastów oraz jednocześnie rozpoczął się remont zużytych torów tramwajowych na ul.Potulickiej i Narutowicza. W ramach tego remontu ma zostać zmodernizowane torowisko, nawierzchnia ulic oraz pętla tramwajowa. Jesienią 2014 r. firma Energopol rozpoczęła remont torowiska tramwajowego w ciągu alei 3 Maja[11]. W kwietniu 2015 roku została zakończona, trwająca od kwietnia 2013 roku, budowa pierwszej od wielu lat całkowicie nowej trasy tramwajowej w mieście. Wybudowano 4 km torów od Basenu Górniczego do pętli „Turkusowa” na osiedlu Zdroje. Linia tramwajowa została wybudowana w ramach Szczecińskiego Szybkiego Tramwaju; koszty wyniosły 189 mln zł, z czego większość pokryły fundusze z Unii Europejskiej[12]. 26 marca 2018 r. miasto otrzymało 175 mln zł dofinansowania z Unii Europejskiej na remont 13 km torowisk tramwajowych[13]. Na początku stycznia 2019 r. rozpoczął się przetarg na wykonanie modernizacji torowiska tramwajowego wraz z siecią trakcyjną na placu Szarych Szeregów oraz na skrzyżowaniu ulicy Wyszyńskiego z Nabrzeżem Wieleckim[14].

8 września 2019 r., w ramach obchodów 140-lecia uruchomienia transportu publicznego w Szczecinie, ulicami miasta przejechała parada tramwajowa, w której uczestniczyły wagony: Konstal N nr 167H, Konstal 4N nr 216H, Konstal 105Ng/2015 nr 533 i 534, Tatra T6A2D nr 225 i 226, Tatra KT4M nr 156, Konstal 105N2k/S/2000 nr 783 z doczepą Protram 105N2k/D/2000 nr 791, Pesa Swing nr 818.

Po roku 2019 | edytuj kod

Remont infrastruktury tramwajowej na placu Szarych Szeregów

15 stycznia 2020 r. rozpoczął się remont torowiska tramwajowego wraz z siecią trakcyjną, przystankami i infrastrukturą podziemną na placu Szarych Szeregów. Wykonanie prac powierzono firmie ZUE. Po zakończeniu prac na wyżej wymienionym placu wykonawca przystąpi do przebudowy torowiska tramwajowego na skrzyżowaniu skrzyżowaniu ulicy Wyszyńskiego z Nabrzeżem Wieleckim[15]. 4 lutego 2020 r. ogłoszono przetarg na przeprowadzenie modernizacji torowisk wraz z siecią trakcyjną na ul. Asnyka, Boguchwały, Kołłątaja, placu Rodła, alei Wyzwolenia i Niepodległości oraz na placu Żołnierza Polskiego, na ulicy Matejki i na fragmencie ulicy Piłsudskiego. Oprócz tego wyremontowane zostaną przylegające do torowiska ulice wraz z chodnikami. Częściowej zmianie ulegnie położenie przystanków w ciągu alei Wyzwolenia oraz ich forma (przystanki wiedeńskie)[16].

23 maja 2020 r. ZUE S.A. rozpoczęło wymianę torów na skrzyżowaniu ulicy Wyszyńskiego z Nabrzeżem Wieleckim[17]. 25 czerwca 2020 r. otwarto dla ruchu liniowego nowo zbudowane torowisko tramwajowe łączące pętlę tramwajową Las Arkoński z aleją Wojska Polskiego[18]. W tym samym dniu zakończono także modernizację torowisk na placu Szarych Szeregów[19].

11 grudnia 2020 r. podpisano z przedsiębiorstwem ZUE S.A. umowę na modernizację torowisk oraz przystanków i sieci zasilającej na ul. Elizy Orzeszkowej, Boguchwały, Adama Asnyka, Hugona Kołłątaja, al. Wyzwolenia, pl. Żołnierza Polskiego oraz częściowo na ul. Jana Matejki i Józefa Piłsudskiego[20].

Zajezdnie | edytuj kod

Zajezdnia Golęcin Zajezdnia Niemierzyn w 2010 r. po remoncie – obecnie MTiK

Eksploatowane | edytuj kod

Została zbudowana w 1898 r. i zastąpiła zajezdnię tramwajów konnych. Przebudowywano ją w latach 1926, 1979 oraz 1992, kiedy to dobudowano halę i stanowiska naprawcze. Pierwsze tramwaje Konstal 105N i pochodne trafiły tutaj w czerwcu 1991 r. Od maja 2001 r. stacjonują w niej także wagony 105N2k/2000. Od 2008 r. stacjonują wagony Tatra T6A2D. Zajezdnia obsługuje linie 2, 3, 5, 6, 7, 11 oraz 12.

Jest to największa i najmłodsza szczecińska zajezdnia. Zbudowana została w 1934 r., natomiast w 1981 r. zakończono jej modernizację połączoną z rozbudową. Dzięki przebudowie jest najlepiej dostosowana do nowoczesnego taboru, z tego też powodu do 1991 r. kierowano tutaj wszystkie nowo zakupione tramwaje. Po zmianie struktury taboru w latach 90. XX wieku stacjonują tu wagony 105N2k/2000, Pesa 120Na oraz 120NaS2 i Tatra KT4M. Od października 2007 stacjonuje także 36 wagonów Tatra T6A2D. Zajezdnia obsługuje linie 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10 oraz 12. W 2014 roku odbył się jeden z ważniejszych remontów zajezdni.

Nieeksploatowane i nieistniejące | edytuj kod

  • Zajezdnia Niemierzyn (ul. Niemierzyńska 18A) – zamknięta 1 października 2004 r. – obecnie w tym miejscu funkcjonuje Muzeum Techniki i Komunikacji „Zajezdnia Sztuki”.
  • Zajezdnia przy ul. Krzysztofa Kolumba (obecnie sklepy i magazyny).
  • Zajezdnia przy ul. Piotra Skargi (dawna zajezdnia dla tramwajów konnych, później także elektrycznych, obecnie Miejski Zakład Gospodarki Odpadami oraz sklep rowerowy).
  • Zajezdnia konna przy ul. Dębogórskiej (Żelechowa)
  • Zajezdnia konna przy ul. Dubois (Grabowo)

Wydział Remontowy TS | edytuj kod

Warsztaty Tramwajów Szczecińskich znajdują się w siedzibie spółki przy ul. Klonowica 5. Na ich terenie bywają przechowywane tramwajowe wozy techniczne oraz pojazdy remontowane i wycofane z użytku, tutaj też przeprowadza się modernizację tramwajów i montowanie nowych składów z prefabrykowanych elementów[21].

Malowanie i oznaczenia wagonów | edytuj kod

  • do 1945 r. – kremowe
  • od lat 50. XX w. do 1995 r. – wagon od kół do okien czerwony, od linii okien do dachu kremowy
  • od 1995 r. do 2006 r. – wagon biały, od kół do listwy ozdobnej czerwono-niebieskie pasy
  • od 2006 r. do 2008 r. – wagon od listwy ozdobnej do okien czerwony, od linii okien do dachu kremowy, od kół do listwy ozdobnej czerwono-niebieskie pasy
  • od 2008 r. – wagon do górnej linii okna biały, w tylnej części zielony; nad górną linią okna w tylnej oraz przedniej części niebieski, w środkowej części fragmenty białe i ciemnoniebieskie; w zależności od modelu tramwaju niektóre elementy (np. zderzaki) dodatkowo w kolorze zielonym lub niebieskim.

Po 1945 roku szczecińskie wagony przez lata oznaczane były wizerunkiem gryfa, numerem taborowym oraz nazwą przedsiębiorstwa komunikacji. W 2009 roku gryfa zastąpiono nowym logiem miasta, jednak po protestach przywrócono z powrotem wizerunek gryfa.

Tabor | edytuj kod

Współczesny | edytuj kod

Podstawę taboru tramwajowego w Szczecinie stanowią sprowadzone z Berlina Tatry KT4DtM oraz Tatry T6A2D

Zakup w 1996 r. używanych wagonów z Niemiec umożliwił wycofanie przestarzałych wagonów dwuosiowych, jednak był to zabieg reanimacyjny. Fabrycznie nowe wagony kupowane były okazjonalnie – w latach 1990–1992 26 wagonów 105Na, w 1991 r. 2 wagony 106Na, w 1994 r. 2 wagony 105Np. Kolejne inwestycje w tabor nastąpiły dopiero na przełomie tysiącleci, kiedy to w 2001 r. do eksploatacji trafiły zamówione jeszcze w 2000 r. wagony 105N2k/S/2000 oraz zmodernizowane wagony 105Na, oznaczone jako 105Ng/S. W 2001 r. po Szczecinie kursowały 4 takie wagony sprowadzone w ramach testów z Magdeburga, Berlina, Krakowa oraz Katowic. Testy te były zwiastunem przygotowań do wspólnego przetargu na wagony niskopodłogowe, do jakiego szykowały się Szczecin, Poznań oraz Wrocław. Jeszcze w tym samym roku Szczecin wycofał się z tych planów, jako powód podając fatalny stan torowisk oraz konieczność ich wcześniejszego wyremontowania. W 2006 r. potrzeba natychmiastowej wymiany taboru tramwajowego została dostrzeżona przez władze miasta. Negocjacje podjęte z Berliner Verkehrsbetriebe (BVG), czyli Berlińskim Przedsiębiorstwem Komunikacyjnym, zaowocowały wymianą zdezelowanych polskich wagonów przegubowych 102Na (wyprodukowanych w latach 1969–1974) na czechosłowackie wagony Tatra KT4DtM (wyprodukowane w latach 1985–1987, zmodernizowane w latach 1994–1996). Pierwsze z 21 zakupionych wagonów tego typu przyjechały do Szczecina 27 października nad ranem, a ich eksploatacja liniowa rozpoczęła się 9 listopada 2006 r. Ostatnią partię tych tramwajów dostarczono do Szczecina w dniach 15–16 stycznia 2007 r. Prowadzone były rozmowy z BVG na temat zwiększenia liczby (do 50 sztuk) zakupionych wcześniej Tatr. BVG wycofało się jednak ze sprzedaży wagonów przegubowych Tatra KT4DtM. Zamiast nich Szczecin zakupił bezprzegubowe wagony Tatra T6A2D w liczbie 32 sztuk (umowę podpisano 25 września 2007 r.) Pierwsze 2 wagony przybyły w dniach 29–30 października 2007 r., a pozostałe 30 sztuk zostało dostarczonych do końca 2008 r. Zakup używanych Tatr T6A2D pozwolił na wycofanie z eksploatacji liniowej wagonów Düwag GT6 oraz najbardziej wyeksploatowanych Konstali 105N. W 2005 roku powrócono do przeprowadzania modernizacji taboru obejmujących między innymi wymianę przetwornic, pulpitów, mechanizmów drzwiowych, pantografów, wózków i części elektryki oraz likwidację kabiny motorniczego w drugim wagonie poprzez poziome umiejscowienie głównej szafy elektrycznej, odświeżeniu poddano też elementy wnętrza, zamontowano nowe siedzenia firmy Astromal. Pod koniec roku 2007 do Szczecina przybyło 6 doczep tramwajów 105N2/K/2000 wyprodukowanych przez firmę Protram we Wrocławiu. Wagony te otrzymały monitoring, co było nowością w komunikacji tramwajowej. W grudniu 2008 r. ogłoszono przetarg na dostawę pierwszych 6 wagonów niskopodłogowych. Przetarg wygrała PESA tramwajem 120NaS. 22 lipca podpisano umowę na dostawę 6 tramwajów typu 120Na dla Szczecina[22]. 13 listopada 2010 r. przyjechał pierwszy taki tramwaj.

Na początku 2010 roku zakupiono w Berlinie następne 11 sztuk Tatr KT4DtM oraz 20 sztuk Tatr T6A2D[23].

1 lutego 2011 r. na linię 7 wyruszył planowo pierwszy szczeciński tramwaj niskopodłogowy z pasażerami.

W związku z dostawą 22 niskopodłogowych wagonów Pesa 120NaS2 oraz kolejnym zakupem używanych wagonów KT4DtM z Berlina, na przełomie 2013 i 2014 roku rozpoczęto zmiany dotyczące miejsca stacjonowania tramwajów. Obecnie wszystkie niskopodłogowe pojazdy oraz Tatry KT4DtM stacjonują w zajezdni Pogodno, która została w 2015 roku przebudowana i dostosowana do obsługi tramwajów niskopodłogowych[24], a pojazdy T6A2D oraz pochodne Konstale 105N zostały przeniesione z Pogodna do zajezdni Golęcin. W związku z tymi zmianami stopniowo wycofywano najbardziej wyeksploatowane tramwaje typu 105N oraz 105Na[25][26].

Obecnie ilostan tramwajowy Tramwajów Szczecińskich przedstawia się następująco[27]:

  • 1 – Zajezdnia Pogodno, 2 – Zajezdnia Golęcin

Historyczny | edytuj kod

Tramwaje używane podczas obsługi linii turystycznej, przejazdów okolicznościowych, wynajmów:

Wycofany ze służby | edytuj kod

Tramwaje, których eksploatacja na szczecińskich torowiskach została zakończona:

Testowy | edytuj kod

Tramwaje testowane w 2001 roku w ramach planowanego przetargu na zakup wagonów niskopodłogowych. Ostatecznie nie zakupiono ani jednego tramwaju[51].


Nieużywane torowiska | edytuj kod

Torowisko tramwajów pocztowych przy alei Niepodległości
  • Tory na terenie starej zajezdni przy ulicy Piotra Skargi
  • Tor tramwajów pocztowych przed bramą poczty przy alei Niepodległości
  • Łuk skrętowy do dawnej zajezdni na ulicy Kolumba
  • Drugi tor na ulicy Dworcowej
  • Ślepy tor na rondzie Gierosa

Ponadto zachowały się słupy trakcyjne po linii na ulicy Druckiego-Lubeckiego, a także elementy mocowania sieci trakcyjnej na budynkach przy ul. Szarotki, ul. Sławomira, ul. Emilii Plater, ul. Mariackiej, ul. Bałuki, ul. Jagiellońskiej (między al. Piastów a al. Wojska Polskiego) oraz przy al. Wojska Polskiego (między pl. Zwycięstwa a pl. Szarych Szeregów).

Uwagi
  • Tor wzdłuż ul. Klonowica wykorzystywany jest sporadycznie, wyłącznie do przejazdów technicznych[21].
  • Tor tramwajów pocztowych przed Dworcem Głównym został zlikwidowany w 2015 roku[21].
  • Tory tramwajowe dawnej krańcówki przy alei Wojska Polskiego zostały częściowo rozebrane w związku z budową ronda im. Olszewskiego.

Szczeciński Szybki Tramwaj | edytuj kod

 Osobny artykuł: Szczeciński Szybki Tramwaj.

Plany rozwoju sieci tramwajowej | edytuj kod

Plany rozwoju sieci tramwajowej

     odcinki zaplanowane w Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Szczecina

     postulowana zmiana przebiegu linii tramwajowej na ul. 26 kwietnia

     Wariant 2 przebiegu linii do Kijewa

     Wariant 3 przebiegu linii do Kijewa

Pod koniec lat 90. XX w. na nowo odżyła idea budowy Szczecińskiego Szybkiego Tramwaju – całkowicie niezależnej od ruchu drogowego linii tramwajowej o wysokich parametrach ruchowych, prowadzącej od obecnej pętli autobusowo-tramwajowej Basen Górniczy przez Most Pionierów Miasta Szczecina, Zdroje, osiedla Słoneczne i Majowe do nowej pętli znajdującej się pomiędzy osiedlami Kijewo i Nad Rudzianką. Inwestycję częściowo zrealizowano budując most tramwajowy pomiędzy nitkami wjazdową i wyjazdową Mostu Pionierów. W 1999 r. planowano dokończenie inwestycji przez inwestora zewnętrznego. W 2002 r. ówczesny prezydent miasta Edmund Runowicz poinformował o negocjacjach prowadzonych z niemieckim inwestorem finansowo powiązanym z koncernem Siemens, których celem było nie tylko wybudowanie SST, ale również sprzedaż MZK. Rozmowy te zakończyły się fiaskiem w kilka miesięcy po objęciu urzędu prezydenta przez Mariana Jurczyka. W budżecie na 2007 r. miasto przeznaczyło kilka milionów na wykup gruntów pod inwestycje, przygotowywanie specyfikacji przetargowych. Inwestycje planowano zrealizować w latach 2007–2012 przy pomocy funduszy UE. Całość miała kosztować około 60 mln euro. W 2005 r. odżyła również koncepcja przesunięcia torowiska tramwajowego w rejonie alei 3 Maja bliżej Dworca Głównego. Zgodnie z przewidzianym w 1995 r. studium utworzenia w Szczecinie dwóch linii SST, tramwaje miałyby ominąć ulicę Narutowicza by pojechać prosto al. 3 Maja i skręcić w Czarnieckiego. W 2006 r. przygotowany miał być projekt. Termin realizacji inwestycji nie był wówczas jednak znany.

W latach 2007–2012 przy pomocy środków z UE w Szczecinie planowano zakup nowoczesnych wagonów niskopodłogowych oraz przystosowanie torowisk. Cała inwestycja miała kosztować około 242 mln zł, jednak środki na te inwestycje nie zostały ostatecznie w pełni przyznane. W latach 2007–2012 planowane były również inne większe modernizacje ulic oraz budowy nowych dróg z którymi wiązać miały się również modernizacje oraz budowy nowych torowisk tramwajowych, były to m.in.:

  • Modernizacja ciągu ulic Arkońskiej i Niemierzyńskiej (ukończona), aż do skrzyżowania z ulicą Wojska Polskiego, do której ma być przedłużona linia tramwajowa (budowę torowiska od pętli Las Arkoński do alei Wojska Polskiego odłożono w czasie).
  • Przebudowa ulic Narutowicza i Potulickiej wraz ze zmianą przebiegu torowisk i remontem pętli tramwajowej Potulicka (ukończona).
  • Budowa nowych torowisk na ul. 26-go Kwietnia i Taczaka (gdzie są przygotowane od wielu lat miejsca na torowisko) oraz budowa ulicy o roboczej nazwie Nowoszeroka, która miała być przedłużeniem ulicy Taczaka – od skrzyżowania z ulicą Łukasińskiego do skrzyżowania z ulicą Wojska Polskiego i Arkońską. Przy realizacji inwestycji planowano likwidację pętli tramwajowej Krzekowo i przedłużenie istniejących linii tramwajowych do pętli na Szafera, która miała powstać w okolicach osiedla Zawadzkiego (odstąpiono od inwestycji).
  • Linia tramwajowa z pętli przy Szafera ma również zostać przedłużona do ulicy Wojska Polskiego. Na pętle Szafera miały również zawitać Szybkie Tramwaje (realizację odłożono w czasie).
  • Przebudowa i modernizacja pętli tramwajowej Pomorzany (realizację odłożono w czasie).
  • Poprowadzenie linii tramwajowej od ronda Szyrockiego przez ulicę Mieszka I do ul. Bronowickiej gdzie powstaje nowy cmentarz (mimo przygotowania miejsca na torowisko nie zrealizowano).
  • Budowa nowego torowiska do pętli Mierzyn naprzeciw CH Ster (realizację odłożono w czasie).

W efekcie odstąpiono od zdecydowanej większości inwestycji z przyczyn finansowych, przebudowano jedynie na nowocześniejsze torowiska na węźle Brama Portowa, w sposób umożliwiający stworzenie wspólnych przystanków tramwajowo-autobusowych (autobusy jeżdżą fragmentami torowiska); tę inwestycję zakończono w roku 2012.

W grudniu 2008 r., w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, opublikowane zostało ogłoszenie o zamówieniu sześciu tramwajów niskopodłogowych. Miasto na zakup wagonów planuje wydać ok. 50 mln złotych[52].

21 lutego 2013 r. ogłoszono przetarg na wykonanie remontu torowisk w al. Piastów, ul. Wawrzyniaka i skrzyżowania al. Bohaterów Warszawy z ul. Jagiellońską w ramach projektu pn. „Budowa i przebudowa torowisk w Szczecinie współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej”. Do przetargu zgłosiły się dwie firmy. Prace remontowe mają rozpocząć się pod koniec lipca[53].

Do 2023 r. planowane jest zrealizowanie następujących inwestycji:

  • przebudowa sieci trakcyjnej i torowisk tramwajowych, w tym
    • odcinek al. Niepodległości – pl. Żołnierza Polskiego – al. Wyzwolenia – pl. Rodła – rondo Giedroycia,
    • odcinek ul. Kołłątaja – ul. Asnyka – pętla Dworzec Niebuszewo,
    • odcinek pl. Żołnierza Polskiego – pl. Hołdu Pruskiego – ul. Matejki – ul. Piłsudskiego – pl. Rodła.
  • przebudowa al. Powstańców Wielkopolskich wraz z torowiskiem tramwajowym i siecią trakcyjną, remont i rozbudowa pętli Pomorzany,
  • wymiana torowiska i sieci trakcyjnej w ciągu ul. Mickiewicza na odcinku most Akademicki – ul. Brzozowskiego,
  • remont torowiska tramwajowego na pl. Szarych Szeregów (zrealizowano),
  • przebudowa torowisk i sieci trakcyjnej w obrębie przystanku Wyszyńskiego (w trakcie realizacji),
  • przebudowa zajezdni Golęcin, w tym remont i przebudowa ul. Wiszesława wraz z torowiskiem tramwajowym i siecią trakcyjną,
  • remont podstacji na ul. Kolumba i budowa podstacji na ul. Chmielewskiego,
  • przebudowa infrastruktury tramwajowej w ciągu ulic Podwale – Kolumba – Chmielewskiego – Smolańska – Budziszyńska do pętli Pomorzany, a także na odcinku ul. Nowa – pl. Ratuszowy – ul. Dworcowa,
  • przebudowa infrastruktury tramwajowej na ul. Jagiellońskiej na odcinku al. Piastów – al. Bohaterów Warszawy[54].

Układ linii tramwajowych | edytuj kod

 Osobny artykuł: Linie tramwajowe w Szczecinie.

Uwaga! Poniższa tabela przedstawia zasadniczy układ linii tramwajowych. Tymczasowe zmiany tras znajdują się na stronie internetowej przewoźnika.

Linie dzienne zwykłe | edytuj kod

Stan na 25 lipca 2020 roku

Linie specjalne | edytuj kod

Pętle | edytuj kod

Rozmieszczenie pętli tramwajowych

Szczecińskie Towarzystwo Miłośników Komunikacji Miejskiej (STMKM) | edytuj kod

Drugim życiem szczecińskiej komunikacji są pojazdy zabytkowe oraz historyczne. Uratowane i remontowane siłami Szczecińskiego Towarzystwa Miłośników Komunikacji Miejskiej stanowią świadectwo swoich czasów. Pojawiają się w mieście w trakcie okazjonalnych przejazdów rocznicowych, wynajmów oraz w sezonie kursowania linii turystycznych.

Szczeciński tramwaj w kulturze | edytuj kod

  • 13 września 1949 r. plac Grunwaldzki posłużył za plan dla krótkometrażowego filmu „Jak zmusiliśmy energię elektryczną do pracy”, obejmującego tematyką historię elektryczności. W scenie końcowej po torowisku tramwajowym na placu przejeżdża tramwaj konny[55].
  • O tramwajach w Szczecinie śpiewał zespół Chór Fala w swojej piosence „Szczeciński tramwaj”.
  • Tramwaje w Szczecinie były także tematem piosenki „Szczecińska Szóstka w Pogodny Świat” zespołu Fleszer.

Przypisy | edytuj kod

  1. a b PLAN ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU PUBLICZNEGO TRANSPORTU ZBIOROWEGO DLA MIASTA SZCZECIN NA LATA 2014–2025 PROJEKT. bip.um.szczecin.pl. [dostęp 2020-01-07].
  2. Marcin Stefanowicz: Tramwajem na lotnisko. miasta.gazeta.pl, 2004-05-12. [dostęp 2018-03-06]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  3. a b Remigiusz Grochowiak: 120 lat komunikacji miejskiej w Szczecinie. Łódź: EMI-PRESS, 1999. ISBN 83-904079-5-7.
  4. Andrzej Kraśnicki jr: Szczecin w szczególe. Listy z tramwaju. miasta.gazeta.pl, 2005-10-21. [dostęp 2018-03-06]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  5. a b Janusz Światowy: Historia komunikacji w Szczecinie w latach 1945–2005. mkm.szczecin.pl, 2008-04-01. [dostęp 2018-03-06].
  6. a b Jacek Kalicki, Andreas Jüttemann: Straßenbahnen in Szczecin (Stettin) Linienchronik und Verkehrswege (pol.). berlin.bahninfo.de, 2007. [dostęp 2018-03-04].
  7. Marek Jaszczyński: Katastrofa tramwajowa na ul. Wyszaka w Szczecinie. Minęło już 50 lat. gs24.pl. [dostęp 2018-03-06].
  8. Andrzej Kraśnicki jr: Jak ma wyglądać Muzeum Techniki i Komunikacji – Zajezdnia Sztuki. miasta.gazeta.pl, 2006-02-03. [dostęp 2018-03-07]. [zarchiwizowane z tego adresu.
  9. Redakcja MM: Szczeciński Szybki Tramwaj: Plac budowy przekazany. Od dziś odliczamy do końca inwestycji. szczecin.naszemiasto.pl, 2015-01-10. [dostęp 2018-03-04].
  10. mkm.szczecin.pl.
  11. mkm.szczecin.pl.
  12. Budowa SST zakończona. Transportpubliczny.pl, 2015-04-16. [dostęp 2015-04-17].
  13. Szczecin dostał 175 mln zł na przebudowę torowisk tramwajowych. transport–publiczny.pl, 2018-03-26. [dostęp 2018-05-02].
  14. Witold Urbanowicz: Przestrzeń Szczecin z przetargiem na przebudowę torów tramwajowych w centrum. transport-publiczny.pl, 2019-01-04. [dostęp 2019-01-05].
  15. Witold Urbanowicz: Szczecin: Niebawem rusza przebudowa torowiska na pl. Szarych Szeregów. transport-publiczny.pl, 2020-01-09. [dostęp 2020-02-08].
  16. Witold Urbanowicz: Szczecin przebuduje trasę tramwajową od Niebuszewa do pl. Żołnierza Polskiego [wizualizacje. transport-publiczny.pl, 2020-02-04. [dostęp 2020-02-08].
  17. Zaczyna się przebudowa węzła tramwajowego przy Moście Długim. Od soboty pierwsze zmiany, szczecin.wyborcza.pl [dostęp 2020-07-29] .
  18. "Trójka" zawiozła pierwszych plażowiczów na Arkonkę. Trzy pułapki, na które trzeba uważać [SONDAŻ], szczecin.wyborcza.pl [dostęp 2020-07-29] .
  19. Od soboty plac Szarych Szeregów otwarty dla ruchu. Tramwaje wróciły na stare trasy, szczecin.wyborcza.pl [dostęp 2020-07-29] .
  20. Szczecin: ZUE z umową na dalszy ciąg torowej rewolucji, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-12-11]  (pol.).
  21. a b c www.swiatowy.org – Historia komunikacji miejskiej w Szczecinie, www.swiatowy.org [dostęp 2019-03-01] .
  22. Andrzej Kraśnicki: Dwa centymetry do nowych tramwajów (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. 2010-01-22. [dostęp 21 marca 2010].
  23. Kolejne Tatry w Szczecinie (pol.). W: Stetinum.pl [on-line]. 2010-03-11. [dostęp 21 marca 2010].
  24. Wyborcza.pl, szczecin.wyborcza.pl [dostęp 2017-11-27] .
  25. Infobus, infotram.pl [dostęp 2020-07-09]  (pol.).
  26. Infobus, infotram.pl [dostęp 2020-07-09]  (pol.).
  27. Księga taborowa. mkm.szczecin.pl, 2018-06-25. [dostęp 2018-06-25].
  28. Konstal 105Ng/2015. mkm.szczecin.pl. [dostęp 2018-06-25].
  29. Częściowo niskopodłogowy tabor w TS – Komunikacja Miejska Szczecin, www.mkm.szczecin.pl [dostęp 2017-11-27] .
  30. Tramwaj: nowe wyzwanie – Komunikacja Miejska Szczecin, www.mkm.szczecin.pl [dostęp 2017-11-27] .
  31. Debiut Moderusa – Komunikacja Miejska Szczecin, www.mkm.szczecin.pl [dostęp 2017-11-27] .
  32. Sobotni debiut. mkm.szczecin.pl. [dostęp 2018-09-16].
  33. Nowy Moderus na „ósemce”. mkm.szczecin.pl. [dostęp 2018-09-16].
  34. a b AndrzejA. Kraśnicki AndrzejA., jr., Piękny to on nie jest. Pierwszy tramwaj dwukierunkowy już w Szczecinie. Ma być ich więcej, szczecin.wyborcza.pl [dostęp 2020-12-19] .
  35. Tramwaje Szczecińskie kupią dwukierunkowe tramwaje od Modertransu, Portal Kolejowy NaKolei.pl, 27 sierpnia 2020 [dostęp 2020-12-19]  (pol.).
  36. Nowy tramwaj dwukierunkowy już w Szczecinie, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-12-19]  (pol.).
  37. EsteraE. ZF EsteraE., Nowy dwukierunkowy tramwaj już wkrótce wyjedzie na ulice Szczecina [dostęp 2020-12-19]  (pol.).
  38. SerwisS. KOMIS SerwisS., Drugi też dojechał, Serwis KOMIS [dostęp 2020-12-31]  (pol.).
  39. Forum: 621 liniowo, Serwis KOMIS [dostęp 2021-01-17]  (pol.).
  40. www.swiatowy.org – Historia komunikacji miejskiej w Szczecinie, swiatowy.org [dostęp 2020-07-09] .
  41. a b c d e f g Kajetan Szmuciński: Tramwaje w Szczecinie. Historyja ulicznego omnibusu z lat 1879–2017 we trzynastu księgach prozą. Szczecin, Pasewalk: 2017.
  42. Herbrand. mkm.szczecin.pl, 2007-04-26. [dostęp 2020-03-07].
  43. DamTram: LHB (pol.). mkm.szczecin.pl, 2007-05-12. [dostęp 2018-12-27].
  44. Kajetan Szmuciński: Tramwaje w Szczecinie. Historyja ulicznego omnibusu z lat 1879–2017 we trzynastu księgach prozą. Szczecin, Pasewalk: 2017, s. 44–87.
  45. Encyklopedia: Wagon Lowa EB 50 – Serwis KOMIS, www.mkm.szczecin.pl [dostęp 2020-07-09]  (pol.).
  46. SerwisS. KOMIS SerwisS., Encyklopedia: Konstal 4N, Serwis KOMIS [dostęp 2021-01-17]  (pol.).
  47. Ostatnie 105N na sprzedaż – Komunikacja Miejska Szczecin, www.mkm.szczecin.pl [dostęp 2017-11-27] .
  48. Encyklopedia: Konstal 106Na – Serwis KOMIS, www.mkm.szczecin.pl [dostęp 2020-07-09]  (pol.).
  49. http://www.ts.szczecin.pl/bip/aukcje/Og%C5%82oszenie%20o%20sprzeda%C5%BCy%2020%20wagon%C3%B3w%20tramwajowych%20typu%20105N_1370846690.pdf.
  50. AndrzejA. Kraśnicki AndrzejA., jr., Woził pasażerów 36 lat. Ostatni legendarny tramwaj skreślony ze stanu. To był filar komunikacji, szczecin.wyborcza.pl [dostęp 2020-05-10] .
  51. Kajetan Szmuciński: Tramwaje w Szczecinie. Historyja ulicznego omnibusu z lat 1879–2015 we trzynastu księgach prozą. (pol.). [dostęp 2015-09-03].
  52. Maciej Janiak: Szczecin będzie miał tramwaje niskopodłogowe (pol.). W: Głos Szczeciński [on-line]. 2008-12-09. [dostęp 10 grudnia 2008].
  53. Torowiska do remontu. Prace ruszą latem – Komunikacja Miejska Szczecin, www.mkm.szczecin.pl [dostęp 2017-11-20] .
  54. Witold Urbanowicz: Szczecin projektuje remonty ponad 22 km torowisk tramwajowych (pol.). W: transport-publiczny.pl [on-line]. 2016-04-13. [dostęp 2016-09-27].
  55. Sensacja na Pl. Grunwaldzkim. Filmowcy nakręcają szczecińską krótkometrażówkę. „Kurier Szczeciński”, 1949-09-14. 

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Tramwaje w Szczecinie" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy