Tramwaje we Wrocławiu


Tramwaje we Wrocławiu w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tramwaje we Wrocławiu – system tramwajów elektrycznych we Wrocławiu[4], obejmuje 190,14 km pojedynczego toru (2011)[4], po którym kursują 22 linie dzienne o łącznej długości 266 km, które obsługują 408 przystanków w obrębie miasta[5] (linie nocne zlikwidowano we wrześniu 2003). W ich przebiegu znajdują się 3 zajezdnie, 20 pętli oraz 3 krańcówki. Sieć trakcyjna zasilana jest przy pomocy 20 stacji prostownikowych.

Spis treści

Historia | edytuj kod

Tramwaje konne | edytuj kod

Tramwaj konny we Wrocławiu na ul. Teatralnej. Wrocławska Parada Tramwajowa w 2007 roku

4 lipca 1876 udzielono Johannesowi Büssingowi, przedsiębiorcy z Berlina, ważnej przez trzydzieści lat koncesji na budowę i eksploatację tramwaju konnego na terenie Wrocławia. 1 listopada tegoż roku przeniesiono koncesję na Breslauer Straßen-Eisenbahn-Gesellschaft (Wrocławskie Towarzystwo Ulicznej Kolei Żelaznej), spółkę akcyjną założoną przez Büssinga 2 września.

Pierwszy tramwaj konny we Wrocławiu został uruchomiony 10 lipca 1877 na trasie od ulicy Krasińskiego do Zoo. Po kilku miesiącach wydłużono tę linię do pl. Strzegomskiego: od ul. Krasińskiego przez ul. Słowackiego, Wita Stwosza, Mikołaja, Legnicką. Następną linię wybudowano na trasie KrzykiDworzec Nadodrze przez ul. Powstańców Śląskich, Świdnicką, most Uniwersytecki. W 1878 r. oddano do użytku połączenie z Rynku do Nowej Zewnętrznej Bramy Oławskiej (Neues Äußeres Ohlauer Tor przy skrzyżowaniu ul. Traugutta i Na Niskich Łąkach; taką nazwą określano południowo-wschodnią rogatkę miejską, zwaną Rogatką OławskąOhlauer Barriere) przez ul. Oławską i Traugutta, a w 1884 linię do Dworca Głównego przez ul. Wierzbową i Kołłątaja.

W 1885 r. ukończono budowę linii okólnej, która biegła od Dworca Głównego przez ul. Dąbrowskiego, Krasińskiego, Słowackiego, Wyszyńskiego, Sienkiewicza, Matejki, Prusa, Kilińskiego, Jedności Narodowej, Dubois, Mieszczańską, Władysława Jagiełły, Mostową, Podwalem, Legnicką, Nabycińską, Braniborską, Tęczową, Świebodzką, Sądową i Piłsudskiego. Trasy tramwajów konnych były jednotorowe z mijankami. W późniejszych okresach dobudowywano drugi tor, co pozwoliło zwiększyć częstotliwość kursowania. Korzystano z dwóch zajezdni: przy ul. M. Skłodowskiej-Curie 39 i Powstańców Śląskich 98, wyposażonych w łaźnie dla koni, kuźnie, myjnie wozów pasażerskich, piwnice ogniotrwałe na naftę, wagi cetnarowe, warsztaty naprawcze i lakiernie. Po uruchomieniu tramwaju elektrycznego ostatnią linię konną zlikwidowano 30 czerwca 1906 (linia most Zwierzynieckimost Szczytnicki przez ul. Parkową).

BSEG osiągała duże dochody, wypłacając w latach 1878-1909 dywidendę w wysokości co najmniej 5%, zaś w roku 1899 nawet 14%.

Powstanie tramwajów elektrycznych | edytuj kod

Zabytkowe wagony BerolinaJaś i Małgosia z 1905 roku.

2 kwietnia 1892 udzielono nowemu przedsiębiorstwu tramwajowemu pod nazwą Tramwaje Elektryczne Wrocław SA (Elektrische Straßenbahn Breslau AG, ESB) ważnej trzydzieści lat koncesji na budowę linii tramwaju elektrycznego. Spółkę zawiązano oficjalnie 9 czerwca 1892. 14 lipca 1893 (według innych źródeł 14 czerwca) uruchomiła ona pierwszą linię z Grabiszyna na Rakowiec. Jest to pierwsza linia tramwaju elektrycznego na terenie obecnej Polski. 27 czerwca 1899 (wejście w życie 5 sierpnia) zmieniono natomiast koncesję dotychczasowego tramwaju konnego, dopuszczając przebudowę na trakcję elektryczną pod warunkiem prawa do współużytkowania infrastruktury przez miasto (do 5 sierpnia 1906 z ograniczeniem łącznej długości współużytkowanych torów do 600 m). Budowę i eksploatację prowadziły odtąd trzy niezależne przedsiębiorstwa transportowe: Wrocławskie Towarzystwo Ulicznej Kolei Żelaznej (prowadzące wcześniej eksploatację tramwaju konnego), Tramwaje Elektryczne Wrocław oraz należące do miasta Tramwaje Miejskie Wrocław (Städtische Straßenbahn Breslau), założone w 1901 na podstawie decyzji z 10 lipca 1900. Mówiła ona, że dalsze nowe linie tramwajowe budowane będą przede wszystkim przez przedsiębiorstwo podległe miastu, a dopuszczalna będzie budowa tylko tych linii prywatnych, na które wcześniej udzielono zezwolenia. W ten sposób zamierzano uniknąć groźby sytuacji występującej w Berlinie, gdzie prywatna Große Berliner Straßenbahn dyktowała magistratowi politykę transportową.

6 sierpnia 1901 Towarzystwo uruchomiło tramwaj elektryczny na dwóch trasach: PopowiceBrama Oławska (ul. Traugutta) oraz Popowice – Dworzec Główny. Do końca 1901 zelektryfikowało prawie wszystkie odcinki swoich tras. Natomiast ESB ukończyło budowę zajezdni przy ul. Krakowskiej. W 1902 BSEG zbudowało trasę tramwajową od Dworca Głównego przez ul. Stawową, Glinianą do Kamiennej. W latach 1902–1903 powstała trasa do Cmentarza Osobowickiego. Ciekawostką jest fakt, że od dworca wąskotorowego przy pl. Staszica na ul. Reymonta i moście Osobowickim tramwaj miał wspólną szynę z koleją wąskotorową (750 mm). Ten odcinek splotu trzech szyn (dwutorowy – w obu kierunkach, zatem razem sześć szyn) przetrwał do 1950, będąc wykorzystywany przez pociągi wąskotorowe do i z Trzebnicy, jak i tramwaje do i z Osobowic.

Rozwój sieci Miejskich Tramwajów | edytuj kod

Sieć torowisk tramwajowych we Wrocławiu w roku 1911:
Czerwone – BSEG, Zielone – ESB, Żółte – SSB
małymi kółeczkami zaznaczone pętle tramwajowe, kwadracikami – zajezdnie Sieć torowisk tramwajowych we Wrocławiu około roku 1939 Współczesna sieć torowisk tramwajowych we Wrocławiu

W tym samym czasie powstały pierwsze linie tramwaju miejskiego. 14 lipca 1902 SSB otworzyła pierwsze dwie linie: z Parku Południowego poprzez plac Hirszfelda, ul. T. Zielińskiego, pl. Muzealny, Podwale i Pomorską do Dworca Nadodrze i z ul. Ślężnej przez Sanocką, Zielińskiego do Dworca Nadodrze, korzystające częściowo w przewidzianym umową zakresie z torowisk BSEG. Przy Ślężnej, u zbiegu z ówczesnym zaułkiem Ziołowym (później połączonym z ul. Kamienną) zlokalizowano zajezdnię oraz nieistniejący już dziś budynek dyrekcji tramwaju miejskiego. Mimo że miejski tramwaj wobec zapaści gospodarczej był nierentowny, jego sieć intensywnie rozbudowywano.

W 1904 przedłużono linię w ul. Ślężnej do cmentarza przy al. Wiśniowej oraz zbudowano tor odstawczy w al. Hallera. 26 sierpnia 1906 wydłużono tory w kierunku Cmentarza Osobowickiego poza ówczesną granicę miasta – do wsi Osobowice, jako pierwszą we Wrocławiu linię na torowisku wydzielonym i zakończoną najstarszą pętlą w sieci wrocławskiej, istniejącą zresztą do dziś. 26 listopada 1908 otwarto tory w ul. Szczęśliwej i Gajowickiej. 24 grudnia 1909, dzięki umowie z ESB o wspólnym korzystaniu z trasy w ul. Pułaskiego, otwarto linię poprzez tę ulicę oraz Purkyniego do Nowego Targu. Nieco wcześniej rozpoczęto budowę trasy tramwaju miejskiego przez nowy most Grunwaldzki i oś Grunwaldzką. BSEG zaprotestowało przeciw planom współużytkowania z torów w ul. Marii Skłodowskiej-Curie, a miasto wniosło sprawę do sądu. Jednocześnie Towarzystwo zaskarżyło plany budowy miejskiej linii przez ul. Nowowiejską, która mogła odebrać część pasażerów liniom przez ul. Stefana Wyszyńskiego i ul. Bolesława Prusa.

W 1911 r. miasto zdecydowało się wykupić Wrocławskie Towarzystwo Kolei Ulicznej (BSEG) za sumę dziesięciu milionów marek, a jego majątek wcielono do Miejskich Tramwajów Wrocław (SSB), które stały się tym samym największym przewoźnikiem. W celu pomieszczenia wszystkich wagonów zostają wybudowane dwie zajezdnie: pierwsza przy ul. Słowiańskiej (oddana do użytku w 1910), druga przy ul. Wróblewskiego (oddana do użytku w 1913). 1 lipca 1912 przyniósł miastu na krótko nowy rodzaj transportu – w tym dniu została oddana do użytku linia trolejbusowa z Wilczego Kąta (ul. Krakowska – zajezdnia) do Brochowa o długości 4,4 km. W związku z licznymi trudnościami linia ta po roku uległa bezpowrotnej likwidacji. I wojna światowa przyniosła spore ograniczenia w komunikacji miejskiej. Mimo to miastu udało się wydłużyć odcinek torów z ul. Kamiennej do Tarnogaju.

W 1919 r. ESB posiadały 85 wagonów silnikowych, 150 doczepnych, zatrudniały 673 osoby i przewiozły 29,6 mln. pasażerów.

Zjednoczenie sieci tramwajowej | edytuj kod

Konkurencja między przedsiębiorstwami spowodowała szybki, lecz stosunkowo nieuporządkowany rozwój sieci. Jeszcze 6 września 1900 zatwierdzono jednak decyzję rady miejskiej o skorzystaniu z prawa pierwokupu po upływie koncesji ESB. Zawarto umowę, na mocy której 1 lipca 1923 miasto miało przejąć cały majątek ESB, jednak ze względów budżetowych przesunięto przejęcie na 1 marca 1924. Ostatecznie nastąpiło ono w dwóch etapach 1 i 13 kwietnia. ESB postawiono 20 stycznia 1926 w stan likwidacji, która trwała do 1931. Odtąd miejskie przedsiębiorstwo było monopolistą. W latach 1924‒1927 przebudowano układ sieci w centrum miasta, dążąc do efektywnego wykorzystania sieci złożonej z dwóch dawniej niezależnych części. Dzięki temu powstała spójna sieć tramwajowa, której zasadniczy układ nie zmienił się do dziś.

W październiku 1935 zreformowano trasy linii tramwajowych, przystosowując sieć do obsługi widowisk masowych. Zbudowano dodatkowy, trzeci peron przy Hali Stulecia oraz trójtorową pętlę przy Stadionie Olimpijskim. W latach 30. wydłużono linię w obecnej al. Hallera. Na odcinku między ul. Gajowicką a pętlą na wysokości ul. Beniowskiego kursował początkowo w ruchu wahadłowym pierwszy we Wrocławiu wagon z odbierakiem pantografowym. Od końca lat 30. stopniowo wymieniano we wszystkich wagonach odbieraki pałąkowe na pantografy, jednak do końca II wojny światowej nie zakończono przebudowy taboru.

II wojna światowa | edytuj kod

W okresie II wojny światowej linie tramwajowe znacznie ucierpiały. Ze względu na wykorzystywanie zapasów benzyny na potrzeby wojenne, tramwaje musiały przejąć również pasażerów autobusów i samochodów. 1 listopada 1943 przeprowadzono całkowitą reorganizację linii. Dążąc do jak najefektywniejszego wykorzystania taboru, starano się skierować wszystkie linie tak, aby każda dzielnica miała bezpośrednie połączenie zarówno z Rynkiem, jak i z Dworcem Głównym. W czasie wojny funkcjonowały wagony sanitarne przewożące rannych. W związku z tym zdołano zbudować jedno jednotorowe przedłużenie linii – w ul. Ślężnej od Al. Dębowej do bramy nowego lazaretu przy ul. Weigla, dzięki czemu uzyskano możliwość transportu rannych z dworca. W czasie oblężenia Festung Breslau budowano z wozów tramwajowych barykady.

Okres powojenny | edytuj kod

Tramwaj typu 102Na (2005) Tramwaj typu 204 WrAs (2005) Zmodernizowany tramwaj typu 105Na (2006) Wnętrze zmodernizowanego 105Na (105NaWr)

Tabor tramwajowy po kapitulacji Festung Breslau był zdewastowany w znacznym stopniu – tylko nieco ponad dwieście wozów silnikowych (zniszczonych od 25 do 50%) oraz podobna liczba wagonów doczepnych uszkodzonych w podobnym stopniu nadawało się do remontu; 43 silnikowe i 150 doczepnych trzeba było zezłomować.

Pierwszy tramwaj ruszył 22 lipca 1945 – linia nr 1 ze stosunkowo najmniej zniszczonej dzielnicy Biskupin do zajezdni tramwajowej przy ul. Słowiańskiej w pobliżu dworca PKP Wrocław Nadodrze[b][7], jeszcze we wrześniu wydłużono ją do pl. Staszica. Pozostałe linie były stopniowo odbudowywane[c]: linia nr 2 spod Dworca Nadodrze do ul. Żmigrodzkiej (pętla na Zawalnej), w kierunku Karłowic, ruszyła 6 października 1945; linia nr 3 z Rynku do skrzyżowania ulic Legnickiej i Poznańskiej (w pobliżu zlokalizowane były duże zakłady przemysłowe, m.in. „Pafawag” i „Archimedes”) – półtora miesiąca później, 22 listopada. W ciągu powojennego półwiecza, już po roku 1948, uruchomiono dalszych kilkanaście linii tramwajowych, które otrzymały kolejne numery od 16 do 24.

W 1947 uruchomiono pierwsze nocne kursy tramwajów, które w różnej formie (nocne kursy linii dziennych lub osobne linie nocne) dotrwały do 1 września 2003 roku[8]. W 1952 roku tramwaje masowo przemalowywano na kolor czerwony, a w 1973 r. powrócono do barwy niebieskiej[9].

W 1948 r. oddano pierwszy odcinek nowego torowiska tramwajowego w mieście, prowadzący do Pafawagu – później przeniesiono ją z ul. Strzegomskiej na Robotniczą[10]. Poza tym okres powojenny charakteryzował się głównie wydłużaniem istniejących torowisk do odleglejszych dzielnic. Kolejną inwestycją po wojnie była budowa odcinka do Leśnicy w roku 1949[9]. 17 września[potrzebny przypis] 1950 r. uruchomiono przedłużenie torów w ciągu ul. Opolskiej na Księże Małe. W tym samym roku przedłużono też torowiska na Oporów[9] i Klecinę (1950)[11][12], a w 1951 r. na Gaj[9] (ten ostatni zlikwidowano w 1969 r.[13] zastępując go odcinkiem do Parku Południowego). Do końca lat 1970. powstały odcinki na Kowale i przedłużono torowisko na Hallera od pętli Grabiszynek do ul. Grabiszyńskiej, a w następnej dekadzie także doprowadzono tramwaj na Poświętne przez ul. Bałtycką i Żmigrodzką[10].

W okresie PRL zreorganizowano ruch w centrum poprzez przeniesienie go na nowe torowiska i likwidację starych: do 1959 r. zbudowano tory na ul. Widok i przyległym fragmencie ul. Szewskiej oraz tory na ul. Zamkowej, a do końca lat 1970. zrealizowano nowe odcinki na ul. Kazimierza Wielkiego, Nowy Świat[10] (w 1978 r.[potrzebny przypis]), Piłsudskiego i Drobnera, a na początku następnego dziesięciolecia także na pl. Społecznym). Oddanie torowisk na ciągu ul. Kazimierza Wielkiego wiązało się z likwidacją odcinków na Rynku i przyległych, w tym torowiska na ul. Zamkowej[10]. W latach 90. rozpoczęto remonty torowisk (niektóre z nich wymuszone przez szkody dokonane przez powódź tysiąclecia z lipca 1997), w tym przebudowano węzeł transportowy przy Dworcu Głównym.

Pomimo szybkiego uruchomienia tramwajów, wiele odcinków długo pozostawało nieczynnych, m.in.: ul. Sienkiewicza i Piasek w 1957 r., na ul. Szczytnickiej dwa lata później, a kolejne dwa lata później na ul. Bema. W 1967 r. oddano do użytku odbudowane po wojnie torowisko na ul. Kościuszki, a dwa lata później na ul. Dyrekcyjnej i fragmencie ul. Mickiewicza na południe od ul. Paderewskiego[10]. Odcinek na ul. Wyszyńskiego między Szczytnicką i Sienkiewicza uruchomiono dopiero w 1990 r[7]. Jednocześnie nigdy nie przywrócono do użytku odcinków na ul. Zielińskiego i Gajowickiej, Prusa, Lwowskiej i Sieradzkiej, Na Grobli i Rakowieckiej, Placu Strzeleckim, Zachodniej, Purkyniego i Kotlarskiej[10].

W roku 1987 poznańskie Biuro Projektów Dróg i Mostów opracowało dokumentację projektową wiaduktów i estakad dla linii szybkiego tramwaju, m.in. na odcinku Pafawag – Dworzec Główny. Ostatecznie jednak projekt szybkiego tramwaju nie został zrealizowany do dzisiaj.

W 2012 r. oddano do użytku nowe odcinki torowisk na osiedlach Gaj i Kozanów[14]. 26 maja 2017 wyłączono z eksploatacji tory w ul. Kościuszki[15]. W czerwcu 2019 r. uruchomiono torowisko na ul. Hubskiej[16].

Sieć tramwajowa | edytuj kod

Torowiska | edytuj kod

Splot torów tramwajowych na wrocławskiej ul. Piłsudskiego Wrocławska sieć tramwajowa (2012) Schemat wrocławskiej sieci tramwajowej (2017)

Wrocławska sieć tramwajowa ma długość 190,14 km pojedynczego toru w tym 108,18 zabudowanych i 81,96 km niezabudowanych[4]. Sieć ma budowę promienistą. Większość linii prowadzi od centrum do poszczególnych dzielnic. Torowiska tramwajowe zrealizowane są jako wbudowane w jezdnie lub wydzielone. Część torowisk w śródmieściu jest wydzielona z ogólnodostępnej jezdni, jednak zabudowana w uniesioną w stosunku do okolicznego poziomu ulicy nawierzchnię, co umożliwia wykorzystanie tych torowisk przez pojazdy specjalne, a w niektórych przypadkach także autobusy.

Układ jest wrażliwy na prace remontowe prowadzone na głównych liniach z powodu trudności z wyznaczaniem tras objazdowych, by nie doprowadzić do przeciążenia pozostałych odcinków. Sieć torowisk we Wrocławiu jest w zasadzie przystosowana dla prawostronnego ruchu jednokierunkowych wagonów tramwajowych (z wyjątkiem tras na Gaj i Stadion Wrocław (Królewiecka) z 2011 r.). Oznacza to, że zmiana kierunku ruchu, a zatem punkty końcowe linii czy zawracanie w ruchu pozaliniowym możliwe są tylko na pętlach oraz trójkątach torowych. We Wrocławiu nie istnieją używane w regularnym ruchu trójkąty, jednak ten sposób zawracania stosuje się czasem w sytuacjach objazdów. Zawracanie możliwe jest także w zajezdniach, posiadających układ przelotowy. Poszczególne trasy torowe obsługiwane są wspólnie przez większą liczbę linii, co oznacza konieczność częstego używania rozjazdów w zwykłym ruchu liniowym. W celu usprawnienia rozdzielania się linii buduje się sploty, pozwalające na wjazd wagonu lub pociągu tramwajowego na właściwy dla danej linii tor kilkadziesiąt metrów przed skrzyżowaniem.

Zajezdnie | edytuj kod

Pierwsze dwie zajezdnie tramwaju konnego powstały w 1877 r. przy skrzyżowaniu ul. Curie-Skłodowskiej i Nauczycielskiej oraz ul. Powstańców Śląskich i Wielkiej, a trzecia na pl. Strzegomskim powstała w 1879 r., jednak szybko zastąpiła ją zajezdnia ul. Ziemowita zbudowana w latach 1884‒1885. Po elektryfikacji z 1901 roku zajezdnie przy Curie-Skłodowskiej i Powstańców Śląskich sprzedano, a zajezdnia przy ul. Ziemowita służyła jako miejsca postojowe pojazdów technicznych. Wybudowano nowe zajezdnie: Borek przy ul. Powstańców Śląskich, Popowice przy ul. Legnickiej i zajezdnie przy ul. Ołbińskiej oraz przy ul. Grabiszyńskiej. W 1902 r. powstała zajezdnia nr I przy ul. Kamiennej, a w 1910 r. – nr II przy ul. Słowiańskiej, a następnie miasto przejmowało prywatne zajezdnie: III (Ołbińska), IV (Borek), V (Popowice). W 1913 r. wybudowano zajezdnię nr VI (Dąbie)[17].

We Wrocławiu obecnie znajduje się 6 zajezdni tramwajowych, 3 używane są w ruchu liniowym przez tramwaje[18], 2 są używane przez firmy z branży tramwajowej, a ostatnia została przekształcona na zajezdnię autobusową:

Zajezdnia VII – kolebka wrocławskiej Solidarności | edytuj kod

Widoczna na mapie sieci z 1911 zajezdnia Elektrische Straßenbahn Breslau przy ul. Grabiszyńskiej 184 (Grabiszyn) została zlikwidowana jeszcze przed II wojną światową, następnie pełniła rolę zajezdni autobusów MPK. W zajezdni tej w roku 1980 powstała wrocławska „Solidarność”, co upamiętniono w następnym roku granitową tablicą wmurowaną obok bramy wjazdowej. Pod tablicą tą mieszkańcy Wrocławia od chwili jej powstania składają kwiaty, co przez czas trwania stanu wojennego było pretekstem do interwencji milicji, które niekiedy przekształcały się w lokalne zamieszki. Zajezdnia została zamknięta na przełomie marca i kwietnia 2015 roku, kosztem 36 mln zł przebudowana i 16 września 2016 otwarta jako Centrum Historii Zajezdnia (1980 m². pow. wystawienniczej), w którym prezentuje się historię miasta od 1945.

Tabor tramwajowy | edytuj kod

Obecnie we Wrocławiu eksploatuje się liniowo sześć typów tramwajów: Konstal 105Na, Protram 204 WrAs, Protram 205 WrAs, Škoda 16 T, Škoda 19 T, Pesa Twist oraz od grudnia 2015 Moderus Beta. Wagony typu 105Na poddawane są rozmaitym modernizacjom (po modernizacji oznaczane są jako 105NWr). W sumie po Wrocławiu kursuje 225 tramwajów (stan na marzec 2017[22]).

W latach 1991-2004 nie kupowano we Wrocławiu nowych wagonów. Wykonywano jedynie – co ma miejsce do dziś – remonty i modernizacje (tylko wozy Konstal 105N, Konstal 105Na). W latach 2005-2008 zakupiono 6 dwuwagonowych składów Protram 204 WrAs i 10 niskopodłogowych wozów Protram 205 WrAs, wyprodukowanych w zakładach RMT Protram we Wrocławiu. Od grudnia 2006 do listopada 2007 do Wrocławia dostarczono 17 niskopodłogowych wagonów Škoda 16 T, wyprodukowanych przez firmę Škoda Transportation.

Na początku 2009 rozstrzygnięto przetarg na dostawę 31 dwukierunkowych, niskopodłogowych wozów w ramach projektu Tramwaj Plus. Przetarg wygrała Škoda 19 T będąca modyfikacją Škody 16 T polegającą na dodaniu 2 kabiny, drzwiach po obu stronach, klimatyzacją i przeprojektowaniem wnętrza. Pierwsze 2 Škody 19T (o numerach #3101,#3102) dostarczono pod koniec grudnia 2010 roku. Kolejne 2 pojawiły się 11 maja 2011 roku[23].

Również na początku 2009 roku ogłoszono przetarg na dostawę 8 tramwajów trójczłonowych z częścią niskopodłogową oraz na 4 dwuwagonowe składy wysokopodłogowe, ale przetarg został unieważniony[24]. W 2011 „post-factum” otrzymano dofinansowanie z Unii Europejskiej na osiem tramwajów Protram 205WrAS jeżdżących na linii 11 (numery 2718-2726)[25].

W grudniu 2014 MPK Wrocław podpisało umowę z przedsiębiorstwem Pesa Bydgoszcz na dostawę 6 w pełni niskopodłogowych i klimatyzowanych tramwajów Pesa Twist typu 2010NW[26]. Następnie zamówienie to powiększono o kolejne 2 egzemplarze i jego realizacja została zakończona w II połowie listopada 2015[27].

Tabor obsługujący regularne linie | edytuj kod

Tabor historyczny | edytuj kod

W początkach tramwajów konnych posiadał 18 wagonów pasażerskich do zaprzęgów jednokonnych i 49 koni rasy duńskiej. Ponadto dysponowano wagonami służbowymi – wozem do zaprawiania koni (nauka jazdy), odśnieżarko-zamiatarką i platformami do soli. Początkowo wagony tramwajów konnych sprowadzano z Kolonii, gdzie zostały wyprodukowane przez firmę Herbrand, w następnych latach produkowano je we wrocławskiej fabryce wagonów Linke-Hofmann.

Pierwszymi wagonami tramwaju elektrycznego we Wrocławiu było 40 wozów silnikowych i 25 doczepnych firmy Herbrand z lat 1892‒1893. Przed II wojną światową wrocławski tabor składał się głównie z wagonów produkowanych na miejscu przez zakłady Linke-Hofmann. Oprócz starszych dwuosiowych typów Berolina i ESB, fabryka w latach 1925‒1929 wyprodukowała także serię 232 wagonów typu LH Standard. Był to pierwszy seryjnie produkowany tramwaj o stalowej konstrukcji pudła.

Po wojnie rozpoczęto eksploatację wagonów typu N, a następnie 102N, 102Na i 102Nd (ten ostatni eksploatowany był wyłącznie we Wrocławiu).

Zachowane wagony zabytkowe | edytuj kod

LH Standard „Baba Jaga”

Obecnie we Wrocławiu znajdują się:

  • tramwaj konny (replika na zabytkowym podwoziu lorki)
  • tramwaje Berolina z lat 1901‒1902 (#1 „Jaś” + #2 „Małgosia”)
  • tramwaje LH Standard z lat 1925‒1929 (10 sztuk, w tym #1209 „Baba Jaga” oraz #1217 „Juliusz”)
  • tramwaj Falkenried Maximum z okresu międzywojennego - obecnie odbudowano nadwozie lecz bez części mechanicznej[29]
  • tramwaje typu Konstal N z lat 1950-1951 (9 sztuk w tym #1332 „Bolek” oraz jego doczepa „Lolek” [niesprawna i nieużywana])
  • tramwaj typu Konstal 4N z roku 1960 (#1444; należący do Klubu Sympatyków Transportu Miejskiego [1])
  • tramwaj typu Konstal 102N z roku 1969 (#2002 „Strachotek”, ex #2110; wagon sprowadzony z Krakowa)
  • tramwaj typu Konstal 102Na z roku 1972 (#2069; należący do Klubu Sympatyków Transportu Miejskiego)

Malowanie wagonów tramwajowych | edytuj kod

Niebiesko-biało-niebieskie malowanie tramwajów (2006)

Choć wrocławskie tramwaje kojarzy się powszechnie z uwiecznionym w piosence Marii Koterbskiej niebieskim malowaniem, nosiły one w swojej historii bardzo różne barwy:

  • W początku XX wieku każde z trzech wrocławskich przedsiębiorstw tramwajowych inaczej malowało swe wagony:
    • BSEG – z góry (do dolnej linii okien) kolor żółtozielony, poniżej ciemnozielony, dolna listwa żółtozielona, napis BRESLAUER-STRASSEN-EISENBAHN-GESELLSCHAFT
    • ESB – odpowiednio biały, zielony i jasnożółty, ELEKTRISCHE STRASSENBAHN BRESLAU
    • SSB – odpowiednio biały, czerwony i jasnożółty, STÄDTISCHE STRASZENBAHN BRESLAU
  • Wprowadzone po zjednoczeniu przedsiębiorstw wagony typu zunifikowanego pomalowane były na kolor piaskowy, w czasie remontów przemalowywano tak też pozostały tabor.
  • Po II wojnie światowej odziedziczone po Niemcach piaskowe wagony pomalowano w 1946 roku, na wzór Lwowa na niebiesko.
  • W 1952 roku przyszła z Warszawy tajna dyrektywa: tramwaje w całej Polsce mają być czerwone. Do 1954 r. przemalowano więc wszystkie przyjmując standardowy w całej ówczesnej Polsce kolor czerwony w dolnej połowie i żółty w górnej (od linii okien).
  • Od około roku 1973 do końca lat siedemdziesiątych – pierwotnie jako malowanie nowych wagonów typu 102N – przywrócono niebieskie malowanie[e]. Najnowsze i remontowane wagony posiadają niebieski pas poniżej okien, zaś pod nim biały, a najniżej ponownie niebieski.
  • Od roku 1990 wrocławskie MPK dopuszcza odpłatnie umieszczanie reklam na tramwajach.

Linie tramwajowe | edytuj kod

Pętla tramwajowa koło Cmentarza Grabiszyńskiego we Wszystkich Świętych – tramwaje specjalne E6 i E7

Z powodu wielu remontów ulic we Wrocławiu od 1997 roku do 3 czerwca 2012 roku nie zdarzyło się, aby wszystkie linie tramwajowe kursowały po swojej stałej trasie[30][31]. Linie podstawowe oznaczone są numerami od 0 do 24 (przy czym „zerówka” jest linią „okólną”, okrążającą centrum miasta i oznaczoną dodatkowo literą – 0L – „lewe”, oraz 0P – „prawe”). Dodatkowo wprowadzono linie o numerach 31, 32 i 33 z dopiskiem „PLUS” – są to linie wożące pasażerów w ramach programu Tramwaj Plus. W dniu 17 lutego 2014 roku z oznakowania linii 31, 32, 33 usunięto dopisek „PLUS”[32].

Ponadto na czas remontów niektóre linie zmieniają trasy (tramwaje wówczas oznakowane są tablicą z czarnym numerem na tle żółtym, zamiast tradycyjnego białego, a na wyświetlaczach elektronicznych – w rewersie), albo zastępowane są tymczasowymi (np. na liniach skróconych lub wydłużonych). Linie tymczasowe zazwyczaj jako pierwszą cyfrę numeru mają „7”, a druga cyfra pochodzi często z numeru tramwaju wycofanego/skróconego (np. „71” zastępowała przez pewien czas „jedynkę” na znacznie skróconej trasie, a „75” – „piętnastkę”). W grudniu 2008 roku uruchomiono tymczasową nocną linię tramwajową, oznaczoną numerem „43”, zastępującą linie autobusowe, które musiały zostać wycofane z wiaduktu ulicy Kosmonautów po obniżeniu jego nośności. Od 10 maja 2010 linia została zlikwidowana, w związku z wytyczeniem objazdu wokół wiaduktu i przygotowaniami do jego rozbiórki.

W czasie większych imprez (np. w Hali Stulecia albo na Stadionie Olimpijskim) przeważnie uruchamiane są linie dodatkowe, tradycyjnie od lat oznaczane literą „E” (od słów „ekstra” lub „eingesetzter”); trasa takiej linii podawana jest do wiadomości publicznej. Natomiast na Wszystkich Świętych uruchamianych jest co roku kilka dodatkowych linii, łączących ze sobą wrocławskie cmentarze oraz węzłowe punkty miasta (dworce PKP itp.). Linie te oznaczane są literą „E” oraz cyframi, np. „E1”, „E5”, „E9” i kursują ze zwiększoną częstotliwością.

We wrześniu 2009 roku MPK Wrocław uruchomiło specjalną linię tramwajową kursującą tylko w czasie szczytów (2 kursy/h). Pojawiały się na niej składy, które były tramwajami „awaryjnymi” (czyli w razie awarii wypuszczane jako zastępstwo). Linia jeździła na trasie ZOO – Wrocławski Park Przemysłowy, bez rozkładów – chodziło o wzmocnienie linii 12. Po przywróceniu częstotliwości sprzed cięć wrześniowych linia zniknęła.

Wykaz linii | edytuj kod

Zlikwidowane linie[33] | edytuj kod

  • 12: Sępolno – Pilczyce (zlikwidowana w 2011 r.)
  • 13: Pilczyce – FAT, przeciwbieżnie do linii 20 (1949-1997 r.)
  • 16: Park Południowy – Zoo (zlikwidowana w 2011 r, przywrócona 22 czerwca 2019 r. na trasie Tarnogaj - Zoo)
  • 18: Grabiszyńska – Pilczyce (zlikwidowana w 1992 r.)
  • 19: Księże Małe – Park Południowy (zlikwidowana w 1998 r.)
  • 21: Poświętne – Pilczyce (zlikwidowana w 2008 r.)
  • 21: Sępolno – Wrocławski Park Przemysłowy (2008-2009 r.)
  • 22: Tarnogaj – Pilczyce (zlikwidowana w 2011 r.)
  • 30: Księże Małe – Leśnica (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 31: Poświętne – Klecina (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 32: Park Południowy – Sępolno (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 33: Biskupin – Leśnica (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 34: Kowale – Oporów (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 35: Biskupin – Tarnogaj (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 36: Osobowice – Grabiszynek (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 37: Krzyki – Leśnica (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)
  • 40: linia okólna (nocna, zlikwidowana w 2003 r.)

Częstotliwość | edytuj kod

Tramwaje kursują w godzinach ok. 4:30‒0:20. Godzinami szczytowymi są 6:00‒8:00/9:00 i 14:00‒18:00/19:00. Z wyjątkiem linii 33 kursującej w szczycie co 6 minut wszystkie linie kursują co 12 minut w szczycie, co 15 minut w godzinach między szczytami i co 20 minut rano i wieczorem w dniach roboczych i we wszystkich godzinach w dniach wolnych.

Przystanki | edytuj kod

We Wrocławiu funkcjonuje 408[34] przystanków tramwajowych, z czego do poniżej 90[potrzebny przypis] pasażerowie wsiadają bezpośrednio z jezdni. Wrocław wprowadza także stopniowo przystanki wiedeńskie i antyzatoki[35]. Część przystanków tramwajowych to przystanki podwójne – umożliwiające jednoczesny postój przy peronie dwóch tramwajów.

Zasilanie | edytuj kod

Tramwaje zasilane są przez napowietrzną sieć trakcyjną standardowym napięciem dla polskich sieci tramwajowych (660 V prądu stałego) dostarczanym przez 20 stacji prostownikowych:

Prowadzone inwestycje i plany na przyszłość[36] | edytuj kod

Obecnie są planowane nowe inwestycje tramwajowe, także związanymi z koniecznością powiększenia zajezdni I, II i IV spowodowanymi trwającą likwidacją zajezdni VI.

Plany obejmują:

  • budowa tramwaju wzdłuż ulic: Długiej, Starogroblowej i Popowickiej - po wielu problemach związanych z brakiem możliwości pozytywnego rozstrzygnięcia przetargów, przetarg na część inwestycji wygrała firma "Budimex", która pod koniec czerwca 2019 roku rozpoczęła realizację inwestycji.
  • budowa tramwaju na Nowy Dwór i Muchobór Wielki – przetarg ogłoszono 21 kwietnia 2018 r., jednak nie zgłosił się żaden oferent; 1 sierpnia 2018 r. ogłoszono ponowny przetarg, tym razem podzielony na 21 odcinków. Termin oddania do ruchu to 2021 r.[37]
  • budowa tramwaju na Jagodno – w październiku 2018 r. podpisano umowę na zaprojektowanie trasy wraz z uzyskaniem pozwoleń do początku 2020 roku; termin zakończenia budowy założono do końca 2022 roku[38]
  • budowa tramwaju na Maślice[39]
  • budowa tramwaju na Psie Pole[40]
  • budowa tramwaju na Grabiszynek wzdłuż ul. Gajowickiej i Racławickiej[41]

Ciekawostki | edytuj kod

  • Tramwaj konny posiadał we Wrocławiu pierwszeństwo przejazdu przed tramwajem elektrycznym.
  • Od lat 20. do II wojny światowej kursował we Wrocławiu bagażowy tramwaj pocztowy, łącząc pocztę dworcową przy ul. Małachowskiego z pocztą główną (nieistniejącą obecnie) przy pl. Dominikańskim, pocztą paczkową przy ul. Purkyniego oraz nową pocztą czekową przy ul. Krasińskiego.
  • W okresie przedwojennym w ruchu spotykano również tramwaje przerobione na mobilne sklepiki.
  • Ze względu na gorące i suche lato otwarte wagony letnie budowano we Wrocławiu do lat 30., podczas gdy w innych miastach niemieckich całkiem z nich zrezygnowano.
  • Jeden z wagonów LH Maximum przekazanych w 1949 roku Warszawie jako Dar tramwajarzy m. Wrocławia w pierwszą rocznicę zjednoczenia Ruchu Robotniczego służył w stolicy jako żłobek. Wagon o numerze taborowym 500 wyposażono w kojce i łóżeczka, zaś w przystosowanej doczepie typu P14 podróżowali rodzice dzieci. Wagon–żłobek działał do 15 czerwca 1958.
  • Każda linia tramwajowa ma punkt wspólny z linią 0L/0P.
  • Najdłuższą linią tramwajową w układzie stałym jest 20, kursująca pomiędzy pętlami Leśnica a Oporów.
  • Najkrótszą linią tramwajową w układzie stałym jest 16 łącząca pętle ZOO i Tarnogaj.
  • Linią o największej częstotliwości jest linia 33 (co 6 minut w czasie szczytu komunikacyjnego), pozostałe kursują co 12 minut.

Wrocławskie tramwaje w kulturze | edytuj kod

  • O niebieskich wrocławskich tramwajach śpiewali Maria Koterbska w utworze Wrocławska piosenka oraz Jacek Zwoźniak w utworze Milicja, Wrocław i ja.
  • Film „80 milionów” opowiadający o dziejach wrocławskiej Solidarności i słynnej akcji wypłaty 80 mln złotych z konta Solidarności. Miejscem akcji w filmie są m.in. Most Grunwaldzki, na którym dochodzi do zderzenia tramwaju #2028 (Konstal 102Na, który po wypadku przeznaczono do kasacji) z polewaczką ZOMO oraz dawna zajezdnia tramwajowa nr V – obecnie Protram (w filmie gra zajezdnię autobusową nr VII Grabiszyńska).

Uwagi | edytuj kod

  1. Linia „okólna” nadal nosi numer zero z tym, że od ostatniej dekady XX wieku tramwaje jeżdżące wokół centrum zgodnie z kierunkiem wskazówek zegara („w prawo”) oznaczane są zerem z indeksem P – 0P – a w stronę przeciwną – 0L.
  2. Początkowo były to tylko trzy tramwaje, które kursowały co 30 minut.
  3. Części z nich nigdy już nie uruchomiono, zwłaszcza w bardzo zniszczonych rejonach ulic Tadeusza Zielińskiego, Gajowickiej, Borowskiej i Zachodniej.
  4. Właściwie tak samo jak zwykłe 105, bo 105NWr to tylko modernizacja.
  5. Wyjątkiem był skład kursujący na linii 12 (najczęściej) pod koniec lat 70. XX w. – pomalowany był w barwy wrocławskie – czerwono-żółte.
  6. Pomiary własne przy użyciu wbudowanego narzędzia programu Google Earth. Średna długość linii to 13,10 km

Przypisy | edytuj kod

  1. Stały układ tras tramwajowych, Stały układ tras komunikacji miejskiej. 0l, 0p oraz 14 i 24 są 4 różnymi liniami zgodnie z Zarządzeniem 9208/10 Prezydenta Wrocławia.
  2. Sieci tramwajowe w Polsce – ranking, tramwajowo.blog.pl [dostęp 2017-11-27]  (ang.).
  3. a b c d e f http://www.bip.mpk.wroc.pl/download/81/18319/WykazAutob-Stannadzien14-04-2016.pdf
  4. a b c Mapa akustyczna Wrocławia 2013 (pol.). W: System Informacji Przestrzenej Wrocławia [on-line]. [dostęp 2015-06-16].
  5. Transport publiczny (pol.). W: Invest in Wroclaw [on-line]. [dostęp 2015-06-16].
  6. Tomasz Bąk: Początki wrocławskiej komunikacji (pol.). Stowarzyszenie Wratislaviae Amici, 2008-02-22. [dostęp 2008-06-27].
  7. a b Bogusław Molecki: Odbudowa i rozwój sieci tramwajowej w powojennym Wrocławiu (pol.). 2006-10-09. [dostęp 2010-01-26].
  8. Bogusław Molecki, Tramwaje nocne we Wrocławiu.
  9. a b c d Łukasz Wolniewicz: Historia tramwajów we Wrocławiu 1945-2015 (WYKŁAD) (pol.). 2015-05-26. [dostęp 2019-07-13].
  10. a b c d e f Rozwój sieci tramwajowej, komunikacja.we.wroclawiu.net [dostęp 2019-07-15] .
  11. Pętla tramwajowa "Klecina" (pol.). Neo & Siloy. [dostęp 2019-07-13].
  12. Nieużywane torowisko tramwajowe (ul. Wałbrzyska) (pol.). [dostęp 2019-07-13].
  13. Dzielnica Gaj (pol.). [dostęp 2019-07-13].
  14. Krzysztof Horwat: Na Kozanów tramwajem (Mapki) (pol.). Radio Wrocław, 2012-03-31. [dostęp 2019-07-13].
  15. Weronika Skupin: Miłośnicy komunikacji pożegnali torowisko na Kościuszki (pol.). gazetawroclawska.pl, 2017-05-27. [dostęp 2017-05-29].
  16. Witold Urbanowicz: Wrocław otwiera Hubską dla tramwajów. Wraca linia 16 (pol.). W: Transport Publiczny [on-line]. ZDG TOR Sp. z o.o., 2019-06-20. [dostęp 2019-07-13].
  17. Weronika Skupin: Mkną po szynach tramwaje. Ale do której zajezdni? (pol.). W: Gazeta Wrocławska [on-line]. Polska Press Sp. z o.o.. [dostęp 2017-05-14].
  18. http://www.gazetawroclawska.pl/artykul/3391935,wroclaw-w-nocy-pozegnalismy-zajezdnie-dabie-co-dalej-z-tym-terenem-zdjecia,id,t.html.
  19. a b jk: MPK rozpocznie przeprowadzkę wiosną (pol.). www.wroclaw.pl, 2014-01-21. [dostęp 2014-01-23].
  20. K 2011-11-02 Muzeum Komunikacji Miejskiej we Wrocławiu.
  21. Wrocław: W nocy pożegnaliśmy zajezdnię Dąbie. Co dalej z tym terenem?. [dostęp 2014-04-05].
  22. We Wrocławiu powstanie nowa zajezdnia tramwajowa?
  23. [Wrocław] W nocy dotarły do nas dwa nowe wozy Škoda 19T, które będą Tramwajami Plus.
  24. Wrocław, Tramwaje ogórki jeszcze u nas zostaną.
  25. UE wspomaga MPK.
  26. Jest umowa na tramwaje Pesa dla Wrocławia. Wygodne i bezpieczne przy wypadkach (pol.). Gazeta Wrocławska. [dostęp 2014-12-19].
  27. Wrocławskie Twisty w komplecie (pol.). infotram.pl, 2015-11-24. [dostęp 2015-11-24].
  28. JEW: Moderus Gamma to nowy tramwaj na wrocławskich torach. Ma w pełni niską podłogę i klimatyzację (pol.). Gazeta Wrocławska, 2019-08-22. [dostęp 2019-09-17].
  29. Remigiusz Grochowiak: Falkenried Maximum (L) (pol.). W: 120 lat komunikacji w Szczecinie [on-line]. s. 2008-03-24. [dostęp 2014-02-14].
  30. Bogusław Molecki, Remonty wrocławskich torowisk tramwajowych.
  31. Rozkłady jazdy MPK Wrocław.
  32. 17 lutego: komunikacja w czasie ferii zimowych | www.wroclaw.pl
  33. Tych linii tramwajowych już nie ma we Wrocławiu. Pamiętacie je? (pol.). [dostęp 2019-01-23].
  34. Lista przystanków.
  35. Wrocław buduje przystanki wiedeńskie. Jest przetarg (pol.). W: Rynek Kolejowy [on-line]. 2013-07-10. [dostęp 2013-07-11].
  36. Przemysław Wronecki: Do 2019 roku miasto wyda ponad 3 miliardy na inwestycje (pol.). wroclaw.pl. [dostęp 2015-01-18].
  37. MateuszM. Kokoszkiewicz MateuszM., Jest drugi przetarg na tramwaj na Nowy Dwór, wroclaw.wyborcza.pl, 2 sierpnia 2018 [dostęp 2018-08-02] .
  38. MarcinM. Kaźmierczak MarcinM., Tramwaj na Jagodno coraz bliżej. Miasto wybrało firmę, która zaprojektuje trasę, „Gazetawroclawska.pl” [dostęp 2018-10-18]  (pol.).
  39. [www.transport-publiczny.pl/wiadomosci/wroclaw-remont-ulicy-maslickiej-a-pozniej-trasa-tramwajowa-58127.html Wrocław: Remont ulicy Maślickiej, a później trasa tramwajowa] (pol.). W: Transport Publiczny [on-line]. ZDG TOR Sp. z o.o., 2018-03-27. [dostęp 2018-03-29].
  40. Mateusz Kokoszkiewicz: Kiedy tramwaj na Psie Pole? Pod uwagę brane są trzy trasy (pol.). W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2018-03-22. [dostęp 2018-03-29].
  41. Trzy osiedla walczyły o tę inwestycję. Przebudują ulicę, zostawią miejsce na torowisko, wroclaw.wyborcza.pl, 21 września 2018 [dostęp 2018-09-22] .

Bibliografia | edytuj kod

  • Siegfried Bufe: Straßenbahnen in Schlesien. Stuttgart: 1976. ISBN 3-87943-424-7.
  • Gerd Kleinwefers: Pioniere des Verkehrs: Deutsche Eisenbahn- und Straßenbahn-AG; 1835 – 1985; Katalog. Frankfurt nad Menem: Commerzbank AG, 1985.

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Tramwaje we Wrocławiu" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy