Trzeboś


Na mapach: 50°12′09″N 22°08′45″E/50,202500 22,145833

Trzeboś w encyklopedii

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Trzeboświeś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie rzeszowskim, w gminie Sokołów Małopolski. Wieś leży po wschodniej stronie niewielkiej rzeki Trzebośnicy, dopływu Sanu. Przez Trzeboś Górną biegnie droga wojewódzka nr 881.

Tradycyjnie z Trzebosią związana jest miejscowość Trzeboś-Podlas, która jednak tworzy odrębne sołectwo[3], a w Krajowym Rejestrze Urzędowym Podziału Terytorialnego Kraju TERYT ma status odrębnej wsi[4].

Spis treści

Podział terytorialny | edytuj kod

Zwarta część wsi w formie ulicówki rozciąga się południkowo wzdłuż Trzebośnicy. Na wschód od niej znajdują się przysiółki: Budy, Podlesie i Mościny. Zgodnie z rejestrem TERYT Trzeboś dzieli się na Trzeboś Dolną, Trzeboś Górną oraz Budy[5], podczas gdy Podlesie i Mościny są częściami wsi Trzeboś-Podlas[6]. Na przełomie XX i XXI w. trzeboskim ulicom nadano nazwy (Leśna, Dolna, Dworzysko, Górna, Kościelna, Podlas, Sportowa)[7]. Przyporządkowanie adresów dłuższych ulic jest związane z podziałem na części wsi – Trzeboś Dolna ma adresy ulicy Dolnej, Budy ulicy Leśnej itd.

Historia | edytuj kod

Miejscowość założona na przełomie XVI i XVII wieku na terenie wykarczowanym z Puszczy Sandomierskiej[8]. Początkowo związana z łańcuckimi dobrami rodziny Stadnickich i określana jako Stadnik Wielki. Źródłosłów obecnej nazwy wywodzi się od trzebieży puszczy. W Trzebosi pozyskiwano m.in. surowce do huty szkła w Hucisku[9]. Parafię rzymskokatolicką pw. Opatrzności Bożej w Trzebosi erygowano w 1795, przenosząc do niej z Sokołowa Małopolskiego pomocniczy kościół Świętego Ducha. Kościół ten przemianowano na św. Michała i Aniołów Stróżów, a w latach 80. XIX wieku rozebrano, wykorzystując materiał na budowę organistówki i szkoły oraz przenosząc wyposażenie do nowo wybudowanego kościoła Opatrzności Bożej[8]. W 1853 roku utworzono powiat sokołowski, który w 1867 włączono do powiatu kolbuszowskiego[10]. Na przełomie XIX i XX w. wieś liczyła ok. 2000 mieszkańców, z czego 39 Żydów[11]. W okresie międzywojennym Trzeboś, należąc do powiatu kolbuszowskiego, została włączona do województwa lwowskiego. W 1933 w ramach reformy administracyjnej Trzeboś została gromadą w gminie wiejskiej Sokołów[12]. W 1936 działacze ludowi z Trzebosi zorganizowali „marsz na Sokołów”[13]. W latach 30. w centrum wsi usypano Kopiec Wolności i Niepodległości, a mieszkańcy wzięli udział w strajku chłopskim 1937 roku[8], co w czasie PRL dało pretekst do zmiany wezwania kopca. W okresie międzywojennym otworzono szkoły podstawowe w Trzebosi i na Podlesiu[14]. W czasie II wojny światowej, na przełomie lat 1939/1940, w Trzebosi i kilku sąsiednich wsiach powstała komórka konspiracyjna „Czyn”, której członkowie później zasilili Związek Walki Zbrojnej i Armię Krajową. Trzeboś została objęta zasięgiem Placówki Sokołów-Nienadówka „Sosna II”, Obwodu Kolbuszowa „Kefir”, Inspektoratu Rzeszów Armii Krajowej[15]. W tym czasie w Trzebosi i okolicach działały różne organizacje ruchu oporu, a w samej Trzebosi przez pewien czas była centrala powiatowa („Nadleśnictwo”) Batalionów Chłopskich[13]. Niemieccy okupanci, podobnie jak w innych okolicznych wsiach, dokonywali mordów na ludności miejscowej, lokalnie zwanych pacyfikacjami. W 1943 zamordowano dziesięcioro mieszkańców Trzebosi i Kątów Rakszawskich ukrywających się w lesie między obiema miejscowościami w odwecie za działalność oddziałów Gwardii Ludowej[16]. W czasie wojny działalność szkoły była utrudniona m.in. przez zajmowanie budynku szkoły przez wojsko. Oprócz nauczania dopuszczanego przez okupantów prowadzono także tajne nauczanie[17].

Od roku 1945 miejscowość administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego, zarówno według podziału z lat 1975–1998, jak i wcześniejszych. W czasie reformy administracyjnej z przełomu lat 1998/1999 wieś nie wróciła do powiatu kolbuszowskiego, lecz została włączona do powiatu rzeszowskiego (województwo podkarpackie).

Niedługo po wojnie wybudowano murowany budynek szkoły[14]. W 1958 i 1959 wybudowane świetlice w Trzebosi Górnej i Dolnej[18]. W pierwszym dwudziestoleciu PRL wykonano regulację Trzebośnicy i prace melioracyjne[19]. W 2001 roku proboszcz parafii pw. Opatrzności Bożej w Trzebosi znalazł w kościele kopię obrazu barokowego malarza Petera Paula Rubensa pt. Podniesienie krzyża (1610)[20]. Według jednej z hipotez (historyka sztuki Piotra Łopatkiewicza) kopia ta powstała niedługo po oryginale, a do Trzebosi trafiła jako wyposażenie kościoła przeniesionego z Sokołowa Młp., jeszcze wcześniej znajdując się w Leżajsku i Lwowie[21]. Obraz ten odrestaurowano i wystawiono na widok publiczny wewnątrz trzeboskiego kościoła[21]. W latach 90. XX wieku i na początku XXI wieku dokonano znacznej rozbudowy głównej szkoły, nadano nazwy ulicom i dokonano inwestycji liniowych, takich jak budowa wodociągu i gazociągu, powszechna telefonizacja, kanalizacja, czy budowa fragmentów chodników, jak również remontowano ważniejsze obiekty (kościół, szosy, inne szkoły itp.) W 2005 roku przed plebanią odsłonięto pomnik Jana Pawła II, autorstwa Józefa Siwonia, wykonany z tworzywa syntetycznego imitującego metal nazywany Czarnym Papieżem[22].

Zabytkowy kościół w Trzebosi
Kopia Podniesienia Krzyża Rubensa
Kopiec Niepodległości
Trzebośnica

Oświata i sport | edytuj kod

W miejscowości funkcjonują trzy szkoły podstawowe: Szkoła Podstawowa nr 1, Szkoła Podstawowa nr 2 im. św. Stanisława Kostki (w Trzebosi-Podlas) oraz Szkoła Podstawowa nr 3 im. św. Faustyny Kowalskiej. Znajduje się tu także publiczne gimnazjum, które wraz ze Szkołą Podstawową nr 1 tworzy zespół szkół im. bł. Bronisława Markiewicza[23][24]. Imiona szkołom nadano w 2009 roku[25] (przy czym Szkoła Podstawowa nr 1 wcześniej nosiła imię trzeboskiego członka ruchu oporu poległego w II wojnie światowej, Michała Falandysa[9]).

W Trzebosi od roku 1970 działa klub sportowy Zorza Trzeboś (początkowo pod nazwą LZS Trzeboś Górna, następnie LZS Igloopol Trzeboś Górna), którego piłkarze w różnych sezonach występują w klasie A lub B[26].

Kościoły i Związki Wyznaniowe | edytuj kod

Przy ulicy Kościelnej 12 znajduje się kościół Opatrzności Bożej i związana z nim parafia pod tym samym wezwaniem, powołana 2 października 1795 r. Parafia należy do dekanatu sokołowskiego[27]. Przy kościele znajduje się cmentarz.

W Trzebosi żyją również członkowie Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania”. Ze względu na niewielką liczebność nie tworzą odrębnej komórki, lecz związani są ze zborem w Nienadówce[28].

Kultura i turystyka | edytuj kod

W miejscowości działają dwie świetlice. Życie kulturalne związane jest z parafią (działalność scholi, parafiady) i ochotniczą strażą pożarną. Działa również Zespół Ludowy[29].

Wśród obiektów zabytkowych znajduje się kilka gospodarstw i kościół. Obecny kościół postawiony na miejscu starego pochodzi z 1887 r. Wpisano go do rejestru zabytków[30]. Styl wystroju określany jako rokoko i klasycyzm[9]. Znajduje się w nim barokowy krucyfiks, XIX-wieczne organy (dwukrotnie remontowane) oraz XVII-wieczna kopia obrazu Rubensa. Niedaleko kościoła znajduje się Kopiec Niepodległości usypany w latach 30. XX w[31]. Kwestia, które wydarzenie upamiętnia kopiec jest sporna. W okresie PRL nazywano go kopcem racławickim, usypanym dla upamiętnienia strajków chłopskich[13], podczas gdy od lat 90. XX w. podnoszona jest kwestia pierwotnej nazwy, a upamiętnienie strajku jest podawane jako fałszerstwo[32]. Stanowisko pośrednie mówi, że jest to Kopiec Niepodległości upamiętniający również strajk chłopski, a te dwie inicjatywy łączy działalność Jana Bielaka, trzeboskiego nauczyciela i posła na sejm reprezentującego ruch ludowy[17].

Przez północną część wsi przebiega niebieski nizinny szlak turystyczny Głogów MałopolskiSokołów MałopolskiJulinBrzóza KrólewskaLeżajsk[33].

Pochodzący z roku 1881 budynek szkoły ludowej obecnie znajduje się w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Miał on dwie klasy i dwuizbowe mieszkanie dyrektora[34].

Środowisko przyrodnicze | edytuj kod

Przez wieś przepływa Trzebośnica i wpadający do niej potok Olechowiec, a także kilka rowów melioracyjnych. We wschodniej części znajdują się lasy sosnowe i mieszane (pozostałości Puszczy Sandomierskiej) prywatne lub wchodzące w zakres administracji lasów państwowych leśnictwa Wydrze (Nadleśnictwo Leżajsk). Część miejscowości leży na terenie Brzóźniańskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, a część na obszarze Natura 2000 Lasy Leżajskie (PLH180047), obejmującym oprócz lasów również bezleśną dolinę Trzebośnicy.

Przypisy | edytuj kod

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-04-19].
  3. Uchwała Nr XX/213/2004 Rady Miejskiej w Sokołowie Młp. w sprawie uchwalenia Statutu Gminy i Miasta Sokołów Młp. (pol.). Urząd Gminy i Miasta w Sokołowie Małopolskim, 2004-12-02. [dostęp 2010-07-08].
  4. Rejestr TERYT (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2012-10-30].
  5. Rejestr TERYT (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2012-10-30].
  6. Rejestr TERYT (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2012-10-30].
  7. GUS. Rejestr TERYT. Ulice [dostęp 2015-09-01]
  8. a b c Andrzej Dańczak: Monografia Sokołowa Małopolskiego. Sokołów Młp.: Społeczny Komitet Wydawania Monografii Sokołowa Młp., 1991.
  9. a b c KazimierzK. Skowroński KazimierzK., Zabytki “Ziemi” Kolbuszowskiej [pdf], „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 11, 1971, s. 58-77  (pol.).
  10. HalinaH. Dudzińska HalinaH., Początki Służby Zdrowia w powiecie kolbuszowskim [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2006-2009 (9), Regionalne Towarzystwo Kultury im. J. M. Goslara, 2009, s. 285-309, ISSN 0860-4585  (pol.).
  11. Trzeboś w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XII: Szlurpkiszki – Warłynka. Warszawa 1892.
  12. KazimierzK. Skowroński KazimierzK., Kolbuszowa i Kolbuszowskie w latach II RP [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2006-2009 (9), 2009, s. 311-316  (pol.).
  13. a b c KazimierzK. Skowroński KazimierzK., Z przeszłości kolbuszowskiego powiatu. Dzieje i rejony osadnictwa. Wiatr od puszczy, „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 1/64, 1964, s. 23  (pol.).
  14. a b MarianM. Piórek MarianM., Zarys historyczny szkolnictwa podstawowego w latach 1918–1970 w powiecie kolbuszowskim [pdf], „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 11, Kolbuszowa 1971, s. 35-45  (pol.).
  15. BogusławB. Stępień BogusławB., AK i WiN - Nienadówka, Nienadówka - Moja mała Ojczyzna  (pol.).
  16. Mariusz Krzysztofiński. Dziś a nie jutro trzeba atakować wroga : "Szlak bojowy" grupy GL "Iskra" na Rzeszowszczyźnie. „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”. 3-4 (62-63), s. 59-67, marzec-kwiecień 2006. IPN. 
  17. a b MarianM. Piórek MarianM., Dzieje Związku Nauczycielstwa Polskiego w powiecie kolbuszowskim w latach 1905-1944 (cz. I) [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2014 (14), Regionalne Towarzystwo Kultury im. J. M. Goslara w Kolbuszowej, 2014, s. 91-138, ISSN 0860-4585  (pol.).
  18. JózefJ. Sudoł JózefJ., Powstanie i rozwój działalności ZNP w powiecie kolbuszowskim [pdf], „Rocznik Kolbuszowski”, 2002 (6), Regionalne Towarzystwo Kultury im. J.M. Goslara w Kolbuszowej, 2003, s. 66-84, ISSN 0860-4585  (pol.).
  19. Osiągnięcia pow. kolbuszowskiego w XX-leciu P.R.L. [pdf], „Biuletyn Zarządu Towarzystwa Opieki nad Zabytkami w Kolbuszowej”, 1/64, 1964, s. 3-12 .
  20. Elżbieta Bakun. Z pracowni konserwatora – Podniesienie Krzyża z Trzebosi. „Skarby Podkarpacia”. 0, s. 8–10, 2006. Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju i Promocji Podkarpacia Pro Carpathia (pol.). 
  21. a b Bartosz Walicki. Prezentacja kopii obrazu Rubensa „Podniesienie Krzyża”. „Kurier Sokołowski”. 3 (164), s. 3, marzec 2006. ISSN 1428-01-32 (pol.). 
  22. Leszek Walicki. Papież z Trzebosi. „Kurier Sokołowski”. 3 (164), s. 17, marzec 2006. ISSN 1428-01-32 (pol.). 
  23. Oświata (pol.). Sokołów Małopolski – serwis informacyjny. [dostęp 2010-07-08].
  24. Zespół Szkół w Trzebosi (pol.). [dostęp 2014-01-23].
  25. Janusz Chorzępa. Cieszymy się, że mamy patrona i sztandar! Sprawozdanie z uroczystości nadania imion szkołom z Trzebosi oraz poświęcenia ich sztandarów. „Kurier Sokołowski”. 4 (201), s. 34–35, październik–grudzień 2009. ISSN 1428-01-32 (pol.). 
  26. Strona internetowa klubu Zorza Trzeboś (pol.). [dostęp 2018-04-11].
  27. Trzeboś (pol.). W: Portal Diecezji Rzeszowskiej [on-line]. [dostęp 2010-07-08].
  28. In memoriam. „Teraźniejsza Prawda”. 481 (2), s. 29, wiosna 2002. Bernard Hedman, Chester Springs (pol.). 
  29. Plan odnowy miejscowości Trzeboś (pol.). Urząd Gminy i Miasta w Sokołowie Małopolskim, 2008-10-28. [dostęp 2010-07-08].
  30. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 31 grudnia 2011 r. – województwo podkarpackie. s. 122. [dostęp 2012-04-23].
  31. Sokołów Małopolski (pol.). Serwis internetowy powiatu rzeszowskiego. [dostęp 2018-04-11].
  32. Historia Kopca Niepodległości  (pol.).
  33. Małgorzata Haspel: Szlaki w okolicach Rzeszowa (pol.). PTTK Rzeszów. [dostęp 2010-09-09].
  34. Założenie szkolne (pol.). Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. [dostęp 2018-04-11].

Linki zewnętrzne | edytuj kod

Na podstawie artykułu: "Trzeboś" pochodzącego z Wikipedii
OryginałEdytujHistoria i autorzy